Skip to main content

Full text of "Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii carmina commentarii"

See other formats


SERVII GRAMMATICI 

QVI EERVNTVR 
IN VERGILII CARMINA COMMENTARII 

RECENSVERVNT 

GEORGIVS THILO ET HERMANNVS HAGEN 



VOL. II 

AENEIDOS LIBRORVM VI— XII COMMENTARII 



RECENSVIT 



GBORGIVS THILO 



LIPSIAE 

IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI 
A. MDCCCLXXXIV 



LIPSIAE TYPIS B„ G. TETJBNERI 



PRAEFATIO. 



Codices, quos ad librorurn VI — XII commentarios recensendos 
aclhibui ; p. 1 commernoravi. Autissiodorensi (G) qua ratione 
usus sim paulo accuratius explicandum esse video: nam quae 1. 1. 
de ea re dixi ad libros VI. et VII. pertinent,»in quibus ex Hageni 
collatione codicis testimonia dedi. inde ab octavo libro ut Danielina 
scholia ; quae quidem in Autissiodorensi extant (cf. praef. p. LXI) ; 
ipse possem conferre ; eximia praefecti bibliothecae Bernensis libe- 
ralitate eflfectum est ; qui ab Hageno mea causa rogatus hunc librum 
cum Turonensi Heidelbergam misit. ne adnotationem inutiliter auge- 
rem, quae scholia codex haberet, id quod in priore sexti libri parte 
indicandum esse visum est ; non indicavi, neque ubi cum Floriacensi 
consentit eum consensum significavi ; sed satis habui ea quae aliter 
atque in Floriacensi scripta sunt ; protulisse. itaque ea Danielis 
seholia ; de quibus nihil ex Autissiodorensi adnotavi ; aut deesse in 
eo codice aut consentire cum Floriacensi intellegendum est. — 
Lipsiensem codicem usque ad XI ; 28 contuli. 

Gratissimo animo profiteor Fridericum Sehoell ; qui in priore 
volumine adornando et consilio et facto me adiuvit ; in hac quoque 
operis parte inde a septimo libro cum plagulis corrigendis tum emen- 
dandis scholiastarum verbis maximum mihi tulisse auxilium. dum 
quaterniones IX — XI, XXXI — XXXVII imprimuntur cum Heidelberga 
abesset ; quaecumque in his correxit et aliter atque ego constituenda 
esse putavit, huic loeo reservanda erant. sed ne in reliquis quidem 
quaternionibus nisi typothetae negotio ultra modum aucto fieri po- 
tuit ; ut omnia quae ille invenerat suis locis adnotationi insererentur. 
inde satis magna addendorum copia extitit. quod praeclaras Otto- 
nis Iahn emendationes ; in Leutschii Philologo editas in critico 
commentario praetermisi ; eius neglegentiae conscius veniam peto. 

Lib. VI. p. 8 ; 20 quam . . . condiderunt. ut supra ab insula ; 
nunc a civitate nominavit vel dedit epitheton Schoellms \p. 9,21 Hip- 
pophorbas Aethlii vel Elati ; Idas Arcadis ; Antimachus Euandri ; Me- 
nestes Suniatis vel Suniei ; Pidocus Rhamnuntis ; Demoleon Cydami 



IV PRAEFATIO. 

vel Cjdantis: puellae hae: Periboea Alcathoi ; Medippe Perii vel Pylii 
vel Pyris ; Hesione Celei, Andromaehe Eurymedontis ; Eurymedusa 
Polyxeni, Europe Laodici, Melite Thriagoni coni. Stephani {Kampf 
mischen Theseus u. Minotaurus p. 38sqq.), qui Aethlii vel Elati, Idas 
Arcadis a Mauricio. Haupt accepit: puriesion celei, quod post cydani 
codex exhibet, delendum esse, ut ex pyrii iesione celei perperam repe- 
titum, idem Hauptius docuit. hi pueri: Phorbas Aethlii, Idas Arga- 
dis ; Antimachus Euandri, Menestheus Suniani, Daidocus Rhamnuntis, 
Demoleon Cydanti. puellae hae: Periboea Alcathoi ; Medippe Piraei 
vel Perrei ; Hesione Celei, Andromache Eurymedontis, Medusa Poly- 
xeni, Europe Laodici, Melite Thriagoni coni. 0. lahn Philol. XXVI 
p. 13 sq. \p. 13 ? 1 per quod ingredimur (ut Cassell.) Schoellius \\ p. 15, 
14 cuius partem esse Massyliam mediterraneam: unde e. q. s. (seclusis 
est pars Mauretaniae) idem (| p. 18, 4 et Vegones nymphae quae 
artem scripserat fulguratorum coni. G. Schmeisser quaest. de Etrusca 
discipl. p. 12 et 17 || p. 21, 13 inferorum regna necesse quidem hic 
esse Schoellius || p. 65 ; 21 quia die prima subrepti sunt vita idem || 
p. 117 ; 3 haec . . . vicem exscr. Isid. or. XIV 8 ; 18. 

Lib. VII. p. 129 ; 25 IEPON THI A0POAITHI 0. lahn Philol XXVI 
p. 13 || p. 134 ; 5 crustula autem et crusta neutraliter dicimus Schoel- 
lius || p. 137 ; 2 semotum i. e. se-iunctum neque a religione templi tactum 

0. Jahn Philol XXVIII p. 10 \\ p. 141, 3 ayal^a matris deum Schoel- 
lius || p. 145 ; 7 et lectum est] et masculinum est add. idem de acc. 

1. I. p. 153 || p. 147 ; 11 nam . . . rogare sine idonea causa a Servio 
abiudieata esse monuit idem || p. 148 ; 7 ut Homerus fia&v7ta7tlo$*EUvy]: 
dicit longam per vestes idem: Servium autem ravvTtsTtXog cum fia&v- 
ocoXTtog confudisse || p. 190, 16 ortum tumultum inter eos esse ego 
conieceram. 

Lib. VIII. p. 202 ; 17 a coepio, quod est incipio, coeptus facit 
Schoellius || p. 202, 21 fortuna si sequatur idem || p. 209, 10 et cito] 
cum nocte somnus reliquit add. idem. possis et et cito excitatur vel 
expergiscitur \p. 218 ; 11 nec quod esses Arcas, nec illud quod Tyn- 
darides, id est Agamemnoni et Menelao cognatione coniunctus Schoel- 
lius elegantissime. sed dubitationem movent quae Servius ipse VIII 51 
de Euandri genere dixit. nec quod esses Arcas et, ut illuc hoc tendat ; 
geminis Atridis ; id est A. et M. c. c. mihi in mentem venit. ut illuc hoc 
tendat Servius inseruisse videtur, ut versu 130 *quodque ab stirpe fores 
geminis coniunctus Atridis 9 idem signifcari ostenderet, quod *et Arcas' 
verbis, scilicet Graecum natione esse Euandrum \\ p. 225 ; 21 et 24 aut ser- 
vari vtdt Schoellius: nam secundum . . . fuerunt quoque verba eo pertinere, 
ut 'perpetuus bos 9 qui sit intellegendus explicetur. cf. II. VII 321 vco~ 



PRAEFATIO. V 

roiGiv dirjvsKeeGGi || p. 229 ; 16 alius ita inquit: imago vocis eva- 
dens ; quamquam relictis collibas ; inauclitur Schoellius, ut his verbis 
Servii dubitatio (si enim . . . ab Hercule) refutetur. sub corruptis alii 
ita posse et interpretis nomen latere || p. 243 ; 2 sic Deianira idem || 
p. 244 ; 15 JBursiani coniecturam ita perfecit Schoellius, ut hic Faunus 
habuisse filiam dicitur Romam mira castitate et disciplinis omnibus 
eruditam scriberet: qyiod recepissem, si Macrobius, qui Sat. I 12 ; 21 — 29 
de JBona Dea multa prohdit, Romae' nomen commemorasset. (cf.praeser- 
tim § 27.) ego eximiam castitate proposueram || p. 247, 16 ego e Var- 
rone d. I. I. V 30 Varro Tiberim a Thebri quodam Tusco, qui ibi 
perierit, dictum tradit scripseram, sed suo iure Schoellius vel a mutari 
vetuit: immo alteram Varronis de Tiberis nomine memoriam intercidisse, 
ut reponendum sit vel a Tiberino Latinorum rege, qui ibi perierit || 
p. 249 ; 20 adplicatur vel adplicat ut quod Schoellius \\ p. 249 ; 24 quod 
est verius ; quae est ASF librorum scriptura, Servii esse censetidem || 
p. 250 ; 1 eo quod capro ei fit ; quae est hostia Liberi propria idem || 
p. 251 ; 15 quaesivit ; an quoiquam obviam fuissent idem \\ p. 256 ; 10 
verba qitae sunt ex eo quod non timuerit sana esse putat idem, eisque 
enuntiatum finiri: quam distinctionem recepi. ante nunc . . . venio ad 
ea quae praecedunt retuleram. || p. 260 ; 5 et secundum Plinium . . . 
reddit colores exscr. mythogr. III 8 ; 14 || p. 265 ; 5 quia fulmen non 
nisi trisulcum est: aut enim terebrat aut incendit et urit aut dissi- 
pat Schmeisserus l. I. p. 27 || p. 267 ; 3 eapidis citis Schoellius || p. 273 ; 
16 in eo est enim serenum ; quod aer aperitur idem. cf Serv. ad 
georg. I 393 || p. 277 ; 2 quod secluseram. Schoellius, cum . . . osten- 
dat ne ad reprehendunt referantur cavendum esse intellegens, aut quod 
servandum, aut cur scribendum esse monuit || p. 277 ; 18 Turonensem 
interpretem hoc voluisse coni. Schoellius deinde infra dedit potestatem 
obtinendae provinciae *ipse oratores e. q. s. \\ p. 291 , 22 ne castitatis 
famam castitatis amore ; Floriacensis scripturam, praefert idem || p. 295 ; 
12 virga rigatis idem || p. 300 ; 4 ab aegro ; vtctlo) partu ; id est qui 
a pedibus nascitur idem \\ p. 303 ; 18 aiunt plures Cleopatram idem. 
Lib. IX. p. 309 ; 3 secundum Hesiodum poetam Thaumantis filia 
Schoellius || p. 312 inter secundum et Melonem quaedam intercidisse 
censet idem, veluti haec secundum alios tribus ; (cf deinde qui tamen et 
ipse e. q. s<) secundum Titianum octo: et Nilus ; quem latine dicebant. 
nam Melam latere sub *Melonem\ midtis de causis non posse probari. || 
p. 318, 24 verbum de origine cum motu idem \\ p. 323 ; 27 mane, 
quoniam diei hoc optimum ; quod matutinum idem. cf ad Aen. I 139 
et Varro d. L l. VI 4. diei recepi || p. 335 ; 30 proprie enim c super 
his 5 *pro his' significat Schoellius conl. Serv. ad Aen. IV 233 || p. 338 ; 



Vi PRAEFATIO. 

15 et bene epitheto dictus est exitus; lin. 18 aut ait aream litori 
proximam idem\ p. 339, 14 significat et c subito\- Ennius quid tam 
temere itis? citate (scil. significai): Cato temere ruis idem \\p. 343, 
12 nam quasi absurdum est, duobus positis, Turnum potius, quam La- 
tinum responsa dantem regem appellare idem || p. 354 ? 12 scuta vero 
gestare ego conieceram || p. 357, 13 in verbo secludenda videri dixeram || 
p. 362, 1 nam si ita c versa hasta iuvencorum terga fatigarnus', id 
est caedendo urgemus Schoellius, ut id est caedendo urgemus apodo- 
sis sit, interpres autem verba Vergilii sic iuncta pro obscenis haberi 
posse dixerit. cf. Cat. 52, 7. || p. 379, 7 et bene attenuat vel extenuat 
c homo' Schoellius. 

Lib. X p. 388 adnot. crit. ad lin. 11 adde: sed cf. Serv. ad 
Aen. I 96 et 535 || p. 390, 9 non etiam fumantia (i. e. non iam 
fumantia) Schoellius \\ p. 394, 13 sic ergo (i. e. si, ut quidam dicunt, 
Pilumnus idem est qui Stercutius) idem || p. 396, 18 participiali scripse- 
ram || p. 397, 4 sqq. aut hinc ergo Vergilius furtum utrumque tangit 
. . . Paridis aut hinc ergo Vergilius utrumque tangit . . . diximus, 
et proprie iudicium Paridis Schoellius (| p. 397, 10 qui (i. e. quo) 
defendit idem || p. 403, 19 alii a Tuscis pridem retentam et prius 
Vulturnum vocatam, Tuscos auteni a Samnitibus exactos: hos Capuam 
vocasse ob hoc e. q. s. idem || p. 410, 19 etiam, quod MF omittunt, 
secludit idem, neque verbis, quae sunt aith tov %cciq£lv . . . condide- 
runt Servianum scholium turbari concedit. sed Servius explicare voluit 
qui factum esset, ut ex eadem urbe et Turno et Aeneae auxilia venisse 
dicerentur. ceterum aitb tov %ctiQ£ pro aitb tov yaiouv Schoellius || 
p. 418, 19 o Aenea, si quae dico mihimet credis idem || p. 419, 4 
altarum navium conl. v. 246 e altam puppim' idem || p. 420, 1 et qua 
in armis vel et qua insomnes esse oportebat idem || p. 422, 1 1 noxia 
proposueram || p. 423, 3 plures differentias in Avieno Schoellius pro- 
posuit conl. Serviano ad georg. I 488 scholio || p. 426, 10 et bene in 
honorem victoris satis laudat victum Schoellius || p. 428, 18 hoc est 
pro c septem'. melius deest, quia veteres e nimietate enuntiabant 
idem. et deest c qui', quod ego proposui et post numero collocandum 
esse dixi, ita accipi volo, ut interpres apud Vergilium ante *septem 
numero' e. q. s. qui deesse statuat || p. 430, 10 probat, quod Floria- 
censis praebet, verum esse censet Schoellius conl. schol. ad v. 377 || 
p. 430, 7 quoniam non contradixerat ita defendit Schoellius, ut ad 
Achaten pertinere statuat: ut interpres in eum potius, quam in Aenean 
et culpam et poenam cadere dixerit. mihi praeter illud quod in adnot. 
proposui, in mentem venit quoniam c contra' (v. 343) dixerat (| p. 433, 3 
ad c quem super' et Lagum subauditur et Pallantem Schoellius || 



PRAEFATIO. VII 

p. 4;34c, 23 potest et c seniianimis' ab eo quod est c semianinms ' 
pro c semianimibus ? legi idem || p. 438, 11 dilemmatum argumentum 
(ut graece 8[,Xrj[i[iaTov pro diXrj^a dicitur) idem || p. 438, 14 c sorti ? 
pro c casui et fortunae', ut *casui' sit *malae% *fortunae 9 autem 'bonae 
sorti 9 , idem || p. 443, 2 admotus et cessit et imperio relicto vel et 
imperium relinquens ad Peloponnesum perrexit idem || p. 468, 2 et 
quaeritur: si qua fides est a praeterito, an bene futuro dicat Schoel- 
lius: ut dubitaverit interpres congruerentne inter se vetustas vox et 
latura est futurum tempus \\ p. 468, 28 c tuta ? tutante, quae tuetur 
idem || p. 468, 29 arcu concamerationis curvae conl. Serv. ad 
Aen. VI 631 idem || p. 470, 24 c sieeabat' quasi sedabat, nove 
e. q. s. idem. 

Lib. XI p. 483, 28 et figurate c sospite ? pro c sospiti' Schoellius || 
p. 491, 16 sqq. sic constituenda erant ita et hic . . . posuit. ivsti- 
tiaene si c iustitiae' legeris e. q. s. \\ p. 495, 2 rudimenta, quasi 
novi anni Schoellius || p. 495, 25 ad in togatis c victrices* inter testi- 
monia adde: JRibb. com. lat. rel. p. 221 || p. 499, 15 Iuppiter illud 
e. q. s. Schoellius || p. 504, 4 se aut recte omitti aut post si adden- 
dum esse ptttat idem || p. 504, 14 adeo (i. e. adgredior) servat idem || 
p. 504, 21 statim consilio conclusit vel statim consulit idem conl. 
Serv. ad v. 281. quod ego proposui et satis multa conclusit volui esse 
*et satis multa eomplexus est\ fortasse post conclusit quaedam inter- 
ciderunt, ad quae sicut ad singula invenies dictum pertinebant || 
p. 508, 2 alii c sceleris omnis ? legunt post supplicia collocanda esse pu- 
tat Schoellius || p. 511, 11 sic constituenda erant devictam asiam s, a. 
quidam . . . post possedit. devicta asia legitur et e. q. s. || p. 511, 25 
alii hunc Orestem filiam Menelai et Helenae tradunt duxisse Schoel- 
lius. pro iis quae sequuntur idem dubitanter proponit quidam inventam 
Erigonam, uterinam, uxorem ei volunt fuisse. cf. Pausan. II 18, 6. 
Tzetz. ad Lycophr. 1374 || p. 512, 25 barbaras pro latinas Schoellius || 
p 516, 12 a patria urbe Tjdei Diomedis m. i. Schoellius || p. 521, 25 
ut quidam volunt saepe bonum dici idem || p. 535, 6 unde vel nunc 
posuit c edice ? pro composuit c edice ? idem || p. 535, 18 'Messapus* 
autem cum diceret, vitavit o^iOLorekevtov idem || p. 537, 22 quasi 
praesto sit vel quasi quae sit praesto idem || p. 542, 20 hinc itaque 
Opim ipsam Dianam cognominatam, quod supra dictum est, vel 
quod luna, quae est Diana, proxima terris facile conspiciatur, Apol- 
linem vero hecaergon vocari, quoniam in terra hecaergos sol 
0. Ldhn Philol. XXVI p. 13. hinc itaque . . . Hecaergon: vel quod 
per o^lv luna, quae est Diana, terras facile conspiciat, quoniam 
Ops oifjtg extrita i vocali. et Hecaergos Sol aitb xov eKa&ev sg 



VIII PRA.EFATIO. 

yyjv dsgxsG&ai, hoe est e longinquo Schoellius [| p. 545 ; 16 haud 
aliud enim nonien famulae, quam servilis signifieatio condicionis 
idem \\ p. 553 ; 17 sane quae saevierunt cum duce Amazonum dicit 
velut Amazonidas idem || p. 557 ; 15 sane equum ex vicino intelle- 
gimus ei esse Schoellius |j p. 565 ; 2 vatillum , quod ASB exhibent, 
verum esse monuit idem || p. 566 ; 20 ex eiusdem coniectura scribendum 
est ut nihil aliud moriens quam de re publica tuenda et bello man- 
daret )] p. 567 ; 18 mulcari enim proprie de verberibus dicimus idem || 
p. 567 ; 24 Scythas autem idem || p. 568 ; 14 quidam Dercennum 
regem Aboriginum tradunt ; alii hoc nomen fictum putant idem, qaod 
verum esse iudico. in adnot. ad h. I. lege Dercenni et dercenni || 
p. 570 ; 9 sicut in Sallustio legimus] de lug. 45 ; 2 Servium cogi- 
tasse et Danielis coniecturam circum signa sint probandam videri 
monait idem || p. 570 ; 19 ex eiusdem coniectura notanda elocutio 
scrihendam videtur || p. 572 ; 26 ut velut fumus sit idem. 

Lib. XII p. 574 ? 17 aut fabulam pro ut similem Schoellius || 
p. 574 ; 19 quidam c ille' prorsus superfluum idem || p.- 57 7 ; 17 ut 
post inferatur idem || p. 597 ; 3 sane iuxta Homeri locum foedus hic 
i. f. idem || p. 611 ; 15 Serviana quae sunt nam in herbarum . . . 
comparatione post non in ratione constantem collocanda videntur. 
Schoellius non putat vis est quae dvva{iig dicitur verba eo loco, quem in 
Floriacensi habent, movenda esse || p. 612, 9 Floriacensem secutus quod 
forviirn edideram, ut ap. Serv. ad Aen. VIII 453. utroque loco formum 
scribendum esse docuit Schoellius co.\l. Fest. Paul. p. 84 ; 3 et 91, 13; 
Flacido p. 43 ; 15 JDeuerl.; schol. Veron. ad Aen. IV 149; Philarg. 
ad georg. IV 175; Bon. ad Ter. Fhorm. I 2 ; 57; Cassiod. de orthogr. 
p. 161, 2 K. || p. 614 ; 8 potest subaudiri et ante c arte 5 c humana', 
p. 614 ; lg an quia idem || p. 615 ; 16 Commelinum sequi debebam: 
videtur enim tempestas ex scholio ad v. 451 perperam inlatum esse || 
p. 625 ; 19 licet Catullus dixerit feminino] Servium non Cat. I 2 
*arida pumice' legisse sed XXII 6 ^pumice aequata* male iunxisse 
suspicatur Schoellius || p. 627 ; 15 fortasse desperantes || p. 628 ; 10 sqq. 
sive bona sint sive mala. diversa clamor hypallage. intellege 
c diversus clamor' Schoellius || p. 631 ? 13 quod proposui ita probat 
Schoellius, ut scribatur partes cohortium pro opere instructae et 
stationes locatae pro castris || p. 631 ; 18 mihi in meniem venit 
titQstyatinov (II. XVIII 546) || p. 632 ; 11 abundabat] cf. schol. ad 
Aen. II 609 || p. 633 ; 10 quoniam servato sic scribendum esse censet 
Schoellius et quidam c lapsa ? notant, quoniam non e. q. s. ||jp. 633 ; 21 
'Aiid&vog exempli causa proposuit idem, omnino genetivum nominis 
cuiusdam restituendum putans. mihi in mentem venit 6vQi£ovGa jiccA' sg 



PRAEFATIO. IX 

kevs&v si6£7tTUTo k6y%r\ || p. 637, 16 pro opere ponere solet Schoel- 
lius || p. 640, 10 c profanos ? docet sibi e. q. s. idem || p. 642, 1 sci- 
licet ut desideres o. u. T. idem \\ p. 644, 17 de Regum vel Numae 
legibus, iquae et Papiriae leges appellatae sunt, dixit, quae e. q. s., 
ut ad haec referantur (v. 21) ipso titulo legis Papiriae usus est 
idem || p. 646, 1 epitheton est loco accomodatum idem. 

Prioris voluminis adnotationi haec addenda sunt, quorum de 
parte Fleckeisenus benevole me admonuit. p. 14, 19 has alii 
virgines perhibent, alii eis etiam filios dant Orpheum, Linum, 
Hymenaeum. ideo et porcam eis sacrificari aiunt, quod multum 
pariat 0. Iahn Philol. XXVI p. 13 || p. 214:, 2 namque Samothraces 
horum penatium antistites &vo6%6ovg vocabant 0. lahn l. I. p. 13 || 
p. 368, 3 et ibi tam publice quam privatim solere fieri Huschlcius 
Iguv. Taf. p. 202 \p. 370, 11 deduxisse Lobeckius Aglaoph. p. 1241 || 
p. 504, 18 necesse enim erat ansis aras a. s. t. Schoellius. cf Serv. 
ad Aen. VI, 124 || p. 508, 9 haec opinio est, si Mercuri iussu haec 
t. f. a. c. idem \\ p. 508, 13 quod viridat G. JBecJcer Bhein. Mus. XXIX 
p. 495 || p. 525, 27 cf 0. Iahn JBer. d. sdchs. Ges. d. Wissensch. 1851 
p. 139 || p. 572, 12 qui idem victus est ab Aenea Mommsenus ap. 
Iord. p. 6 || p. 572, 13 qui tamen finito proelio non conparuit idem 
C. I. L. I p. 283 [| p. 596, 6 decem secludit Hartmannus d. Boem. 
Cal. p. 123 || p. 645, 2 sqq. cf 0. lahn Philol XXVI p. 14 sqq. 

Tertii libri commentario emendando Prancisco Pauly exhor- 
tante operam dedit Albinus Nager, qui (Graz 1882) scholasticum 
libellum edidit, cuius haec est inscriptio: Textkritische Bemerkungen 
zu Servii grammatici qui feruntur in Vergilii carmina commentarii. 
ex coniecturis ibi prolatis eas infra commemorabo quas scholiorum 
emendationi utiles esse iudico. p. 333, 4 sola pro tota || p. 336, 7 
trahunt huc pro tradunt hoc || p. 340, 16 elegit (ut F) pro legit || 
p. 340, 27 haec Myrtus ex fama antiquorum de plebe nata pro h. 
M. ex fama de plebe antiquorum n. || p. 347, 18 nocturnos deos esse 
(ut T) pro nocturnos esse || p. 350, 26 ab Thracia pro ad Thraciam || 
p. 353, 11 praeter historiam pro per historiam \\ p. 359, 5 in demon- 
stratione] add. imperii. malim addi dominationis. cf v. 97 || p. 360, 1 
et secludit || p. 366, 24 celeuma . . . hemistichium ad v. 129 *Cretam 
proavosque petamus' pertinere vidit || p. 373, 1 Iovis et secludenda fuisse 
recte dicit || p. 376, 15 debita utrique lemmati addendum esse suo iure 
statuit et significare ex debito e Turonensi restituit. ap. Servium autem 
e Garoliruhensi 116 id est pro minus est scribendum \\ p. 383, 21 eis 
pro ei || p. 389, 3 sane . . . dicebantur, ut Sappho. quia haec inde 
desiluit, Jric locus vocatur aXpa || p. 396, 3 ad hoc tantum pro hoc 

Servii comm. Vol. II. a** 



X PRAEFATIO. 

tantuin || p. 414, 19 et sedem pro sed [| p. 436, 21 post aut add. quod, 
gw£? typothetae errore omissum reponere neglexi || p. 443, 9 sceleratius 
pro celerius (| p. 452, 8 rnetri causa c e' corripuit pro metri causa 
c constiterunt' || p. 453, 18 graece Ilavtaxvag. 

Denique rogo, ut non nulli typothetae errores, qui me fuge- 
runt, corrigantur. sunt autem hi: vol. I p. 361 adnot. crit. lin. extr. 
lege 583 || p. 425, 29 lege vade || p. 465, 19 lege avt; 23 illud || 
p. 472, 23 lege ominis || vol. II p. 333, 14 distingue dicimus, fortu- 
nam j| p. 350, 8 lege spvmantes || p. 422 adnot. crit. lin. 4 dele signi- 
ficat et bella] || p. 467, 20 lege contempserat [| p. 487, 14 lege ducitur || 
p. 511 adnot. crit lin. 15 semel dele Iphigeniam abortiam Daniel || 
p. 514, 17 lege derivativo || p. 525, 7 dele et (] p. 536, 26 distingue 
venissei alii 

Scr. Heidelbergae mense Octobri a. MDOOCLXXXIV. 

G. Thilo. 



SERVII GRAMMATICI 

IN VERGILII AENBIDOS LIBRVM SEXTVM 
COMMENTARIVS. 

Totus quidem Vergilius seientia plenus est, in qua hic liber 
possidet principatum ; cuius ex Homero pars maior est. et dicuntur 
aliqua simpliciter, multa de historia ? multa per altam scientiam 
philosophoruni, theologorum ; Aegyptiorum, adeo ut plerique de his 
singulis huius libri integras scripserint pragmatias, sane sciendum, 
licet prinios duos versus Probus et alii in quinti reliquerint fine ; 
prudenter ad initium sexti esse translatos; nam et coniunctio poe- 
matis melior est ; et Homerus etiam sic inchoavit Sg cpdto Scckqv %bcov. 

1. classiqvje inmittit haben&s wdbibus suis , aut suae navi, quae 



8 Homerus] cf. II. I 357. 



Ad eos qui hoc volumine continentur Serviani commentarii libros recensendos 
his codicibus manu scriptis usus sum: Caroliruhensi 116 (A), Sangallensi 
(S), Beginensi (B), Lipsiensi (L), Hamburgensi (II), Monacensi 6394 
(M), Floriacensi nunc Parisino 7929 (F), Gassellano (G), Autissiodo- 
rensi nunc Bernensi 167 (G), Turonensi nunc Bernensi 165 (T), Parisino 
7965 (T>). Gassellanus VI 831 desinit. Lipsiensem in sexto libro paucis locis 
exceptis non commemoravi, quia in ea parte saepius quam in ceteris prior eius 
scriptura a correctoribus obscurata est. Autissiodorensis memoriam usque ad VI 
359 plene exposui, ut intellegi posset quae ratio inter ipsius et Floriacensia 
scholia intercederet (cf. praef. p. LXI): in eis quae sequuntur eius testimonia 
plerumque non adscripsi nisi ad scholia a Petro Daniele primum edita. 

1 in ^qua hic liber] in hoc libro A S \\ 2 est] sumpta est G || 3 simplici A S 
{corr. a) simpli H || 4 theologorum B: theologiorum H theologicorum A S G GM 
|| Aegyptiorum om. G || de his singulis huius libri] de singulis huius libri par- 
tibus Sangallensis corrector || 5 singuli AHM || pragmatica G pracmatica G || 
sane . . . dduQv %bcov om. G || 6 relinquerint A \\ 8 et Homerus etiam sic incho- 
avit] et homerus quem sequitur in odyssia sic coepit G et homerus quem se- 
quitur in odissia etiam sic inchoauit M \\ inoboauit II || loc ^aTaa KKaawN AS 

U)C (|>ATAAKPYXHAUJ]Sr B LUC €(f)ATO AaKKPYXCTUU G LOC <J)aTAaKPYX€U)N H U)C <pd,Tcl- 

aKPixeiuN M || 9 ad v. 1 haec duo scholia, a diversis scripta}, habet Turonensis: 
Classique] aut navi quam regebat aut navibus. Inmittit] id est relaxat ipsas 
habenas. et bene dixit habenas quae sunt navium et equorum. naves enim 
equis comparantur et vectores dicuntur qui utrisque vehuntur. || scholium ad 
classiqve inmittit habenas adscriptum liabent GGMl in marg., ediderunt Ste- 
phanus et Fabricius, om. BASLH \\ nauibus suis aut suae naui G: nauibus 
suis siue naui G nauibus siue naui M nauibus seu naui l. fortasse navibus 
aut suae navi 

Servii comrn. Vol. II. Fasc. I. 1 



2 SERYII 

classis dicitur, vel quod fiat de fustibus. calas enim dicebant maiores 
nostri fustes, quos portabant servi sequentes dominos ad proelium, unde 
etiam calones dicebantur. nam consuetudo erat militis Bomani, ut ipse 
sibi arma portaret, ipse vallum: vallum autem dicebant calam, sicut 
5 Lucilius scinde calam, ut caleas, id est, o puer, frange fustes et 
fac focum. inde ergo classem dictam dicunt. alii classem hinc magis 
dictam volunt: apud maiores nostros stipendium proelio terrestri miles 
pedester dabat, equites vero dabant in navdli certamine; nam adhuc 
pauper fuerat populus. exinde iam quod db equitibus dabatur stipen- 

10 dium, tractum est ut diceretur classis: proprie enim classes equitum 
dicimus. classi aut suae navi ; quae elassis, ut in primo <^39> 

dixinius, dicta est aitb rcov udAcov, id est a lignis, unde Horatius 
nae vel extremos Numidarum in agros classe releget, cum 
de una loqueretur navi: aut omnium quae eius cursum sequuntur; 

15 Palinuri enim implet officiuni, de quo supra (Y 834> ait ad hunc 

alii cursum contendere iussi. inmittit habenas aut funes 

per metaphoram dixit ; aut Homerum secutus est ; qui ait vela erigi 

svGTQBTttoLGi fiosvGi, id est loris tortis; his enim utebantur antiqui. 

2. et tandem ad Aeneae desiderium retulit ; olim ad Italiam 

20 venire cupientis. ceterum mora non congruit de Capreis Cumas 

1 classis dicitur . . . classes equitum dicimus] exscr. Luct. Plac. ad Stat. 
Ach. I 444 (III 48 Lindenbr.) || 5 Lucilius] ex libr. incert. v. 151 p. 153 Muell. 
|| 12 Horatius] carm. III 11, 47 || 17 Homerum] Od. II 426 



1 vel om. C, fortasse recte \\ calas Stephanus: cales CG Kales Ml calos 
Luct. Plac. cala Burmannus. cf. Loewe prodrom. p. 322 || 2 nostri om. C || 
3 colones C || unde etiam . . . dicebant calam post fac focum collocari vult 
L. Muellerus. secludi malim haec verba, quae ad corrigendum scholiastae prae- 
ceptum videntur adscripta esse. \\ 4 ipse uallum CG Luct. Plac: et ipse uallum 
Ml et vallum vulgo. et calo vallum L. Muellerus, sed cf. Marquardt Boem. 
Staatsverw. II p. 406 et 413 || uallum autem C: ualum autem G quod M l \\ 
kalam l || 5 scinde puer calam G. I. Vossius etymol. ling. Lat. p. 139 || kalam 
1 1| ut caleas Ml: uel cadas C 1 calas G || id est om. C || o om. Luct. Plac. || 
6 uocum Z.|| ergo] autem Ml || alii magis hinc classem dictam volunt Luct. 
Plac. || clasem C || hinc magis G: magis hinc l magis om. CM || 7 proelium 
terrestri G proelio equestri l || 8 pedestar G terrestris M 1 1| 9 erat l \\ quod] 
quia 1 1| ab om. Luct. Plac. || 10 dicerentur classes Ml \\ equites G || 11 classi] 
classiqve A classique. in. m. h. C || classis . . . a lignis om. C || 12 anoiujN 
KdawN A auoilon kaaon H anoicaALuN M || unde] sicut C || 13 me vel] mel M || 
classa A || cum de una loqueretur navi om. BASLH, habent CMl || 14 secun- 

i 

tur ASC\\ 17 metaforan BHM \\ qui ait uelaerige ercTpenToici boccci C: quia 
at tu aelaeregi eY er penTYCYBoeci B quia actuele rggi eyeTpeNTNCi boecii A 
qui agit aeL eregi €y€tpentnci Boecn S qui ait uel eregie y€tphntyci bocci H 
qui ait tactuaele regi. p€ttityci boecii M qui ait svrvvccvto d' sQSTfia tqo- 

TCOiq SV dSQ^ldTLV0L6LV (Od. IY 782) et sl%OV d' iGXia XSVHCC SVGTQS7lX0l6l $0S66l 

JD II 19 ad et tandem in marg. ad praeteritum retulit siue ad consuetudinem 
nautarum retulit quibus parua nauigatio diuturna uidetur aut tandem ad id 
tempus refertur ex quo troia nauigatum est T || rettulit C || 20 hora ex mora 
G || gruit H || caphereis B capraeis CH 



COMM. IN VERG. AEN. VI 1-5. 3 

usque, ad vicinitatem aecedente favore Neptuni. an Handem' ad 
consuetudinem navigantium retulit, quibus nulla non longa navigatio 
videtur? an ^tandem' ad id tempus refertur, ex quo Troia navigatum 
est? evboicis OBIS a eolonia appellavit Cumas: nam Euboea 

insula est ? in qua Chalcis civitas, de qua venerunt qui condiderunt 5 
civitatem in Campania ? quam Cumas vocarunt vel cctco t&v kv{icc- 
Twv, vel a gravidae mulieris augurio, quae Graece ayuvog dicitur. 
adlabitvr venit celeriter, ut <(XI 588)> labere nympha polo. 

3. pelago in pelagus: sie dictum est 7 ut (Y 451> it clamor 
caelo. bene autem c obvertunt 5 , non *ohvertit% ut non Aeneae, sed 10 
sociis vilia et nautica dentur officia. gubernandi ars soli Aeneae 
conceditur. dente tenaci unde in primo <169> unco non 
alligat anchora morsu. 

4. anchora ut supra <T 169)> diximus ? in Graeco aspirationem 
non habet ; nam ayavQa dicitur: unde et apud maiores sine aspira- 15 
tione proferebatur. contra *thus ? et c orchus ? veteres dicebant et 
c lurcho ? ; id est vorax ; quibus sequens aetas detraxit aspirationem. 

5. praetexvnt praetegunt, ut <(IV 500)> praetexere funera 
sacris. ivvenvm manvs post conditam in Sicilia civitatem senum 



15 anchora in Graeco . . . proferebatur] exser. Isid. or. XIX 2, 15 || 16 
eontra thus . . . aspirationem] cf. Prob. cath. p. 10, 18 K. 



1 que 

1 us ////// S || ad vicinitatem . . . Neptuni] in tanta uicinitatem longa fuisse 
nauigationem praesertim accedente fauore Neptuni G ^ad tantam uicinitatem 
tam longam fuisse navigationem praesertim . . . Neptuni Stephanus ad uicini- 
tatem tam longam fuisse navigationem praesertim . . . Neptuni Fdbricius in 
tanta uicinitate longam fuisse navigationem praesertim . . . Neptuni Dcmiel 
|| ad om. H || uinicitatem H ciuitatem AM (at ciuitatem in marg. S) || acce- 
dentem ASHM || 2 retulit om. Gr y ex Turonensi inserui || 3 id T: idem G || 

u 

4 scholium ad evboicis oeis adscriptum om. G || a] at A at S ad H || coloniam 
AS || 5 calcis ASH calchis C chalchis B || civitas est vulgo \\ 6 quas H \\ uoca- 

V 

uerunt B || apoton cymaton G /\nto ton KYMdWN H || 7 angurio A augilio H \\ 
enKioc G encyos A €n/////oc B {duae litterae erasae) aenixios H cncyoc M || 
dicitur] y in u mutatam (lege mutata). alii dicunt cumas a mulieris pregnan- 

ma 

tis nomine quae calcidensibus fata canebat apellatas sed prolempsis est nante 
uenit aeneas ad italiam quam calcidenses add. C. cf. quae in Turonensi ad 
v. 2 adscripta sunt prolemsis est hoc loco quia antea venit ad italiam aeneas 
quam calcidiensis. || 8 labero G labere ex labare H || 9 pelago . . . bene autem 
om. C || pelago] obvertvnt PELAoo pnoEAs G || in pelagus om. G || it om. G. id 
B || 10 non obvertit hab. C \\ 11 et nautica hab. C || gubernandi . . . conceditur] 
ars uero gubernandi soli tribuatur aeneae GC\\ Aeneae om. BH. soli concedi- 
tur aeneae M || 12 scholium ad deete tenaci om. G || 13 hanchora C || 14 ancoba 
G || ut supra diximus om. GG || 15 nam GC: unde BSHM || ancira BG an- 
cyra C hanc ira AS anchira H hancira M || unde] inde GC || et om. GC || 
16 conferebatur ASH\\ contractus G \\ orcus G \\ et lurcho id est vorax om. GC 
|| 17 lucho AS luco H ^ 18 scholium ad pbaetexvnt hab. C \\ 19 scholia ad 
ivvenvm manvs et ad abdens om. G \\ manvs] uel quod et (lege haec) aetas apta 

1* 



4 SERVII 

aut nulla aut rara fit mentio. emigat cur hoc verbum posuerit ex 

sequenti actu iuvenum advertendum est. ardens festinans, ut (1 423> 
instant ardentes Tyrii. 

6. litvs IN hesperivm hie ostenditur Hesperiam minorem esse 
5 omnem Italiara ? dictani ? ut supra <III 163> diximus, vel a rege 

vel a stella. SEMINA flammae UTtsQ^ia Ttvgog Homerus dicit, 
id est semen ignis. 

7. abstrvsa m venis silicis in georgicis <I 135> et silicis 
venis abstrusum excuderet ignem: abstrudere enim est de indu- 

10 stria celare. ferabvm tecta epexegesis silvae. 

8. flvmina monstkat quaecumque fluenta. et sciendum mon- 
strari Aeneae ad expiandum se: nam funestatus fuerat morte Pali- 
nuri ; non quod eum viderat ? sed quod funus agnoverat, id est 
doluerat; in eo enim est pollutio quod ait <V 869)> casuque ani- 

15 mum concussus amici ? nam ipsa inpiant quae agnoscimus. unde 

in Livio <TI 8 ; 7> habemus Horatium Pulvillum, cum Capitolium 

dedicare vellet ? audisse ab inimico mortuum filium ? et ? ne pollutus 

• dedicare non posset ? respondisse, cadaver sit. hanc autem purga- 

tionem Aeneae polluto dat ubique Vergilius ; ut paulo post <(635> 

20 corpusque recenti spargit aqua. 

9. at pivs aeneas oportune hoc loco 7 quippe ad templa festi- 
nans. arces qvibvs altvs apollo p. cum ubique arx Iovi detur ? 
apud Cumas in arce Apollinis templum , est. c altus ' autem vel 
magnus, ut <(X 73J)> iacet altus Orodes et de ipso Apolline 

25 <(X 875)> sic pater ille deum faciat ? sic altus Apollo: vel ad 
simulacri magnitudinem retulit ? quod esse constat altissimum. Coe- 



6 Homerus] Od. V 490. cf. Macrob. Sat. V 12, 3 || 15 nnde in Livio e. q. s.] 
exscr. mythogr. III 6, 28 || 26 Coelius] p. 163, 5 ap. Peter. 



sit ad praeparandum quae ad usum necessaria sunt uel add. C \\ 1 fit om. H || 
scholium ad emicat hab. C \\ exequenti G C || 2 ac tu C || 4 hie . . . vel a stella] 
hie ostenditur esse minorem hesperiam et omnem italiam hesperiam dictam e 
(fort. de) quo nomine plenus (fort. plenius) in libro primo aeneidos (530 sqq.) 
ilioneus loquitur. dictum est ut supra dictum uel a rege uel a stella G || hinc 
M || 5 dictam] hesperiam dictam C dicta BH || 6 stilla C || ciTHPMaiypoc M 
cnepMaiYPos A citnpmaiypot H cn€6MciiYPoc M || 7 id est semen ignis hab. C 7 
edidit Stephanus || 8 abstrvsam vbnis. s. A || ad abstrvsa in marg. celata. ab~ 
strusum est proprie quod sic latet ut uideri non possit T || 9 abstrudere . . . 
celare hab. C, edidit Stephanus || 10 scholia ad ferabvm tecta et ad flvmina 
om. G || 12 fuerat . . . agnoverat om. H\\ 15 nam om. BASH || ipsa enim piant 
AS\\ 16 pratium pauiuillum JR pracium pauiuillum AS patium pauiuillum H 
horatium pauillum M || 17 audisset ASH\\ 18 respondisset ASHM || 22 ubique] 
alibi G \\ arcx C arec G || 23 in arte A (corr. a) || 24 ut iacet . . . faciat sic 
om. A, in marg. suppl. a || odores BHMa \\ 25 altus] =audus H \\ 26 fuisse 
constat GC constat esse B || ad altus Apollo in marg. ad simulacrum ligneum 
retulit ^altus', quod erat in eodem templo XV pedum altitudinis T || celius G 



COMM. IN VERG. AEN. VI 6—14. 5 

lius enim de Cumano Apolline ait ihi in fano signum Apollinis 
ligneum, altum non minus pedes XV: cuius meminisse putatu^ 
Vergilius. 

10. qvibvs peaesidet quibus praeest, quas defendit. hor- 
eendae venerandae, ut <VII 172) horrendum silvis et r. p. 5 
peocvl liaud longe: procul enim est et quod prae oeulis est 7 et 
quod porro ab oculis: unde duplicem habet significationem, iuxta 
et longe. 

11. antevm inmane epexegesis domus Sibyllae. mentem 
animvmqve perissologia est: nam secundum Lucretium <III 94> 10 
unum est mens et animus. 

12. delivs inspieat vates Apollo fatidicus. et sic ait c De- 
lius', ut <(IV oliy nunc Lyciae sortes, id est Apollineae. bene 
autem Sibylla quid sit expressit c magnam cui mentem animumque 
Delius inspirat vates': nam ; ut supra <(III 445) dixinius, Sibylla 15 
dicta est quasi Glov ^ovXiq^ id est dei sententia. Aeolici enim Giovg 
deos dicunt. 

13. teiviae lvcos congrue Apollini Dianae iuncta sunt templa, 
ut et paulo post <35)> Phoebi Triviaeque sacerdos. et bene fit 
lucorum Dianae commemoratio ; quia petiturus est inferos. aveea 20 
tecta Apollinis scilicet. 

14. DAEDALVS VT FAMA EST EVGIENS MINOIA EEGNA tthique 

de incertis duhitat, ut <III 578> fama est Eneeladi. sane fahula 
de hoc talis est: indicato a Sole adulterio Martis et Veneris Vulca- 
nus minutissimis catenis lectulum cinxit, quibus Mars et Venus 25 



6 pkocvl haud longe] cf, Don. ad Ter. hec. IV 3, 1 || 15 nam . . . dicunt] 
cf. Isid. or. VIII 8,1 || 24 indicato a Sole e. q. s.] exscr. mythogr. I 43, II 
121 — 126, Luct. Plac. ad Stat. Ach. I 192. cf. mythogr. III 11, 7. Isid. or. 
XIII 16, 8 



1 cumano G \\ ibi scripsi: t (i. e. tibi) G est Daniel primus || 4 qvibvs . . . 
defendit] pkaesidet praeest defendit GC \\ 5 scholium ad horrendae om. G \\ 

v 
ut C: et S et ABHM \\ horrendum C: horrendum est ABSHM || 6 aut G 
haut AC\\ pro oculis AS proculis H\\ 7 iuxta et longe hab. C \\ 9 scholmm ad 
mentem animvmqve om. G \\ 10 est] id est superflua doctrina add. C \\ lucretiam 
H || 11 animum A || animus] quamuis tamen pro sapientia mens accipitur et 
intellectu animus uero pro uoluntate ut terentius (Andr. I 1, 137) mala mens 
malus animus add. D \\ 12 uatidicus AS\\ et sic] sicut G sic C \\ 15 inspirat 
. . . dicta est] inspirat unam et s. d. ut syllaba dicta est A (inspirat u. nam 
ut supra diximus sibilla dicta est a) || nam . . . dicta est] unde et sybilla dicta 

est S || 16 siubulae G siu s bule C sios bulae B sios bule AS osbulat H cioc 
bul§ M || dei sententia om. GC (di scientia in marg. C). sententia dei S |[ 
sius G sios ex sius AC sios B zioc M || ciovq deos] sideos H || 18 scholia ad 
v. 13 xm. G || apollini et dianae M || 21 appolloni A (appollinis a) || 23 subitat 
G || enceladis G || 25 cincxit BA 



6 v SERVII 

ignorantes inplicati sunt et cum ingenti turpitudine resoluti sub 
testinionio cunctoruni deoruru. quod factum Venus vehementer 
dolens stirpeni omnem Solis persequi infandis amoribus coepit. 
igitur Pasiphae ; Solis filia ; Minois regis Cretae uxor ; tauri amore 
5 flagravit et arte Daedali inclusa intra vaccam ligneam ; saeptam 
corio iuvencae puleherrimae ; cum tauro concubuit, unde natus est 
Minotaurus, qui intra labyrinthum inclusus humanis carnibus vesce- 
batur. sed Minos de Pasiphae habuit liberos plures ; Androgeum 
Ariadnen Phaedram. sed Androgeus cum esset athleta fortissimus 

10 et superaret in agonibus cunctos apud Athenas, Atheniensibus et 
vicinis Megarensibus coniuratis pccisus est. quod Minos dolens col- 
lectis navibus bella commovit et victis Atheniensibus poenam hanc 
statuit ; ut singulis quibusque annis septem de filiis et septem de 
filiabus suis edendos Minotauro mitterent. alii dicunt a Minoe in 

15 vindicta filii occisi, sicut dictum est, lovem rogatum. qui cum Aihenien- 
sibus pestilentiam misisset, praeceptum oraculo est de septem filiis 
annuis ad Minotauri pastum dirigendis. sed tertio anno Aegei filius 
Theseus missus est ; potens tam virtute quam forma. qui cum ab 
Ariadne regis filia amatus fuisset ; Daedali consilio lahyrinthi filo 

20 iter rexit et necato Minotauro cuin rapta Ariadne victor aufugit. 
quae cum omnia factione Daedali Minos deprehendisset effecta ; eum 
cum Icaro filio servandum in labyrinthuni trusit. sed Daedalus 
corruptis custodibus vel } ut quidam tradunt, ah amicis sub faciendi 
muneris specie ; quo simulabat posse regem placari ; ceram et linum 

25 accepit et pennas ; et inde tam sibi quam filio alis inpositis evolavit. 



1 impliciti G || 2 testimonia AS (corr. in utroque man. rec.) || 5 flagrabat 
ASM mythogr. I || septem AGBH septam CSMa || 7 ]aberintum AGH 

o 
laberinthum BM labyrintum G\\ 9 ariannem A ariadnem BMa ariennem H\\ 
pedran G phedram GS fedram ABM fredram H\\ 10 ab Atheniensibus M et 
mythogr. I et II \\ 11 minos est dolens A || 12 uinctis G \\ 13 et septem de 
filiabus om. C || 14 moene G, corr. Daniel [| 15 fortasse in vinclictam || Iovem 
Hagenus: iubem G Phoebum JDaniel cf. Apollod. III 15, 8. || 16 immisisset 
Masvicius || septenis JDaniel primus || 18 ab om. ASH (supr. vers. suppl. as) \ 
19 arianne AGH (corr. a) riadne C ariadnae B || ex Daedali consilio Haniel \ 
labirinthi G (| filio G filia H || 20 iter rexit] r rcx H || necato] innato H | 

d 

tauro G || ariagne C arianne AH (corr. a) || 21 actione G || repperisset C rep~ 
perisse G || 22 cum om. H || iacaro G itaro H\\filio om. A S j| labirintum GH 

° 
labyrintum C labyrintum A laberinthum BM || 24 simulabat se regem pla- 
care posse GC \\ 25 accipit G accepit ex accipit C \\ et om. ASH (supr. vers. 
suppl. as) || pinnas GH pennas ex pinnas C || et inde Ba et mythogr. I: et 
unde A ///unde H unde GCSM exinde mythogr. II || las inpOsitas A (corr. a) 

i ^ i 

alas impositas S ali//s inpositus H || evolavit] et uolauit G haec addens per 
summam carceris (aeris Baniel aedis Commelinus) partem quae apud ueteres 
sine tecto erat cum filio (filo DanieT) uoluit (uolauit Daniel primus) ipse iuxta 



COMM. IN VERG. AEN. VI 14. 7 

Icarus altiora petens, dum cupit caeli portionem cognoscere, pennis 
solis calore resolutis, mari in quod cecidit nomen Icarium inposuit. 
Daedalus vero primo Sardiniam, ut dicit Sallustius, post delatus 
est Cumas, et templo Apollini condito sacratisque ei alis in foribus 
haec universa depinxit. dicendo autem Vergilius c ut fama est' 5 
ostendit requirendam esse veritatem. nam Taurus notarius Miuois 
fuit, quem Pasiphae amavit, cum quo in domo Daedali concubuit. 
et quia geminos peperit, unum de Minoe et alium de Tauro, enixa 
esse Minotaurum dicitur, quod et ipse paulo post ostendit dicens 
<(25> mixtumque genus. sed inclusum Daedalum regina corruptis 10 
relaxavit custodibus. qui amisso in mari filio navi delatus est Cumas, 
quod et ipsum tangit dicens <19> remigium alarum: alae enim 
et volucrum sunt et navium ; ut <III 520> velorum pandimus 
alas. Phanodicus Deliacon JDaedalum propter supradictas causas fu- 
gientem navem conscendisse et cum imminerent qui eum sequelantur, 15 
intendisse pdllium ad adiuvandum ventos et sic evasisse: illos vero qui 
insequebantur reversos nuntiasse pinnis illum evasisse. Menecrates Dae- 
dalum occiso patruele fratre Cretam petisse dicit, Icarum filium eius 
db Atticis pulsum dum patrem petit naufragio perisse, unde mari 
nomen. quidam hunc Daedalum, Eupalami filium, arte fdbrili nobilem, 20 
occiso Perdice, sororis suae filio, quem solum habere metuebat aemxdum 
artis suae — nam db illo et usum serrae de osse interiore piscis et 
circinum propter nomen suum: nam aliquibus Circinus putatus est 
appellatus: vel, %it. quidam, organum inventum tradunt — fugientem 
invidiam ad Minoem* delatum Cretam Pasiphaes uxoris eius nefandi 25 



3 Sallustius] hist. II 4 ap. Dietsch., II 6 ap. Kritz. || 20 quidam hunc Dae- 
dalum e. q. s.] cf. Hygin. fab. 39; Isid. XIX 19, 9; mythogr. III 7, 3 



terram uolans: quae a Servio, qui Daedalum cum Icaro filio in labyrintho in- 
clusum esse narravit, dliena sunt \\ 1 icacaus G || pinnis GH || 2 solutis B || quo 
AS (corr. a) || icarum G, corr. Daniel \\ inposuit] dedit G || 4 sacratisque ei alis 
hab. C || 6 nam . . . fuit] nam taurus familiaris uel notarius minois fuit uel ut 
alii dicunt magister militum minois quem pasiphe e. q. s. D || 7 cum quo] quae 
cum quo A S || cum om. C || in domo om. G || 8 et ante alium om. G G || alterum 
B || alium de Tauro] aliud e tauro H || 9 et om. H \\ 10 corruptis relaxauit 

regina GG || 11 quiamisso SM quia misso CB ^ ma misso G quia amisso H || 
mare G mani H || cumas] cum G || 12 et hab. C \\ remigium G: remigio ABSCM 
remio H || 13 navium] uelorum B || 14 Phanodicus Deliacon Masvicius: pano- 
ticos deleacon F pauoticos deleac G. cf. schol. Apollon. Bhod. p. 316, 19 et 
325, 34 K. || supradictus causa G \\ 15 inuenerent G || 16 uenti G. fort.yen.tum || 
17 reuersus G || dedalo FG, corr. Daniel || 18 patruelle F || 19 mare FG, corr. 
Daniel\\'20 hanc didalam G || fabrile G \\ 21 fort. occiso Talo, Perdicis sororis 
suae filio cf. Preller griech. mythol. II 2 p. 500 adnot. 3 || 23 putatur esse appel- 
latus coni. Hagenus || 25 minoeum G || pasiphae F passiphe G 



8 SERVII 

stupri dolum fabricasse. minoia regna Cretaiii scilicet, id est Mi- 
nois saevitiam. 

15. praepetibvs pennis felicibus: praepetes enim sunt aves 
l)oni augurii ; quod huic dat ; quia pervenit. praepetibvs pennis 

5 velocibus. praepetes autem dictae vel quod priora petant, vel summi 
volatus, vel-quae praepetit volatum, vel quae secundum auspicium facit. 
et quidam praepetes tradunt non tantum aves dici qUae prosperius 
praevolant, sed etiam locos quos capiunt, quod idonei felicesque sunt: 
unde bene Daedali pinnas praepetes, quia de locis, in quibus periculum 
io metuebat, in loca ttttiora pervenit. avsvs se ceedere caelo quasi 
alienis sedibus. Horatius expertus vacuuni Daedalus aera 
pennis non homini datis. 

16. insvetvm hominibus scilicet. enavit ad arctos bene 
utrumque miscet: nare enim et de navibus dicimus ; ut <(IV 398> 

15 natat uncta carina item <TV 613> et terris adnare necesse 
est ; et de volatu ; ut nare per aestatem liquidam suspexeris 
agmen. c ad arctos' autem ; si ad fabulam ; contra septemtrionem ; 
ut quidam volunt propter fervorem solis et ceratas pinnas, si ad veri- 
tatem ; ad septemtrionis observationem ; quod navigantibus convenit 

20 17. ciialcidicaqve quam civitatem Chalcidenses condiderunt ; 

ut supra <2y ab insula Cumas civitatem nominavit. nunc a civitate 
dedit epitheton. 



5 vel sumrai volatus] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IX 122 || 7 et quidam 
. , . pervenit] cf. Gell. VII 6, 8 || 11 Horatius] carm. I 3, 34 || 16 nare] georg. 
IV 59 



1 scholia ad minoia REaNA^ei ad vv. 15—21 om. G || ad minoia reona in marg. 
siue cretam siue minois seuinam T || id est e minois saeuitia F \\ 3 ad prae- 
petibvs in marg. uelocibus uel felicibus et non tantum praepetes dicuntur ipsae 
aues sed etiam ipsa loca quae capiunt suo uolatu et ideo praepetes istius alae 
quia de locis in quibus periculum timebat ad tutiora peruenit T || praepetibvs 
pennis uel uelocibus uel felicibus quod huic dat qui peruenit praepetes autem 
. . . in loca tutiora peruenit praepetes enim sunt aues boni augurii quod huic 

dat quia peruenit F || pinnis CH || felicibus] uelocibus AS uel u elocibus uel 
felicibus G \\ 4 pervenit] feliciter quo cupiebat add. D || 5 vel summi . . . vola- 
tum] fortasse vel quod summi volatus sint. vel praepes quae praepetit volatu 
cf.-Serv. .acl Aen. III 361 et Fest. Pauli s. v. praepetes aves || 6 quae Masvicius: 
qui -F || 8 quod Daniel: quos F \\ 9 fortasse praepetes dicit || 11 sedibus] rebus 
F || expertus] expertum ASH \\ expertus vacuum] expercussa cuum G || aere 
AS aerea M \\ 12 pinnis GH || homi H || 14 miscet utrumque G et Baniel || 
15 et] ac Vergilius \\ 16 nature A mare H || liquadam B (corr. ead. man.) || 18 ce- 
ratis F, corr. Daniel || 19 ad ante septemtrionis om. AMSH Stephanus || ob- 
seruationem ex obseruationes A, obseruatione ex obseruationem S pbservatione 
Stephanus || obseoationem] cuius ductu nautae naues regunt add. D || 20 cal- 
cidicaqve ABSHM || calcidenses ASHM calchidenses B || 21 ut] et G et 
Daniel || ab insula B: insula ASH (ab insula as) insulam M de insula G et 
Daniel J| Cumas . . . nominavit om. GD et Daniel \\ cuma A (cumas a) cumam 
S || ciuitate H || nominauit ciuitatem B || nunc a ciuitate dedit epitheton hab. 



COMM. 1N VERG. AEN. VI 15-22. 9 

18. redditvs his primvm terris quasi cle alieno elemeuto 
in suum. Horatius finibus Atticis reddas ineolumem precor. 

19. remigivm alarvm artem volandi. et iterum miscet dicendo 
*remigium ? ; quod est navis. Aeschylus. posvit exaedificavit. 

20. letvm androgeo secunclum Atticam linguam genetivus 5 
singularis Graecus est ; cum ipse alibi <II 392)> Androgei galeam. 
qitidam tamen hic subaudiunt *posuit', id est pinxit, ut Horatius qualis 
Parrhasius prodidit aut Scopas, sollers nunc liominem po- 
nere nunc deum 9 hic saxo,' liquidis ille coloribus. sane non 
nulli hunc Androgeum non ita, quemadmodum supra dictum est, insi- io 
diis occisum, sed a Marathonio tauro, qui flammas vomere dicebatur, 
conflagratum tradunt. 

21. cecropidae ivssi Athenienses a rege Cecrope. c pendere ? 
autem solvere, quod ut supra <(I 136)> diximus, tractum est a pecu- 
niaria damnatione. miservm dolentis interiectio, ac si diceret 15 
c nefas ? . et quid est *misentm' subiunxit dicens *septena quotannis 
corpora natorum\ septena qvotannis quidam septem pueros et septem 
puellas accipi volunt, quod et Plato dicit in Phaedone <(1)> et Sappho 
in lyricis et Bacchylides in dithyrambis et Miripides in Hercule 
<1326>, quos liberavit secum Theseus, quorum haec nomina feruntur 20 
f hippoforbas et libi idest arcadis antimachits euandri mnesteits sumiani 
phidocus ramuntis demolion cydani puriesion celei puellae haec peribea 
alcatim medippe pyrii iesione celei andromache eurimedontis seitpymedusa 
polixeni eitrope laodicit milita triaconi. 

22. corpora natorvm bene c corpora ? , quae adempta vita con- 25 
sumebantur^ ut sitper orbitatem parentibits ne sepelire quidem liberos 



2 Horatius] carm. I 3, 6 ||" 7 Horatius] carm. IV 8, 6 



CT>. Chalcis enim ciuitas est euboeae add. D. haud scio an Gassellani memo- 
ria a Servii manu propius absit quam ^RSHM [| 2 incollumem A incolonem H || 
3 et iterum ... est navis om. ABH\\ et om. M || 4 nauis est M || aescylus F. 
cf. Agamemn. 52 || 5 androgei C || 7 qualis] quas aut Horatii libri || 8 protulit 
Horatii libri || Scopas hic saxo . . . coloribus sollers . . . deum Horatiani libri 
]| 13 Athenienses om. M || Cecrope] ut romulidae id est romani a romulo add. 
I) || 14 tractatum JR \\ ab pecunuaria H || 15 dampnatione B || ad miserum supr. 
vers. -quidam miserorum accipiant T || dolentis] solertis H | 16 nefas] ut (VIII 
688) sequiturque nefas Aegyptia coniunx add. Fabricius || quodannis F || 18 saffo 
F || 19 bacchilides F \\ 20 theseos F || 21 hippoforbas e. q. s.~\ dedi quae F ex- 
hibet. fort. Hippophorbas Alypi vel Eurybii, Idas Arcadis, Antimachus Euandri, 
Menestheus Sunius, Amphidocus Rhamnusius, Demoleon Cydonis, Porphyrion 
Celei: puellae haec Periboea Alcathoi, Melanippe Pyrrhi, Hesione Celei, An- 
dromache Eurymedontis , Eurymedusa Polyxeni, Europe Laodici, Melite Trico- 
rythi vel Tricoroni vel Tricoloni. cf. BergTcius poet. lyr. gr. edit. III p. 920 et 
1231 7 qui erravit cum nomina a Vergiliano scholiasta commemorata eadem in 
Clytiae pictoris vasculo inscripta esse dixit. cf. Iahn Beschreib. d. Vasensamml. 
Koenig Ludtvigs. Einl. p. CLV || 25 non sumebantur A (corr. a) 



10 SERVII 

licuisset: magna ergo periphrasi dictum est. stat aut horret, ut 

<(300> stant lumina flaninia; aut plena est, ut <(XII 407> pul- 

vere caelum stare vident; aut re vera stat post ductas sortes; 

- aut certe ad picturam respexit: nam volvi in pictura non poterat 

5 uma. et licet non sit urnae stare ; de pictura tamen bene dictum 

est. sed si c stat' horret acceperimus, c ductis sortibus' intellegimus 

c de qua ducebantur', ut <I 121> et qua vectus Abas. nam a 

passivo ; ut saepe diximus, inveniri non poterit participium praesens. 

proprie autem *ductis sortibus': Sallustius sorte ductos fusti necat. 

10 23. elata mari perite dixit, eminens est enim. et hene situm 

expressit; ut enim Sallustius dicit, Creta altior est qua parte spectat 

orieritem. respondet aspicitur: nam contra Athenas est posita. 

24. svppostaqve fvrto hoc est ftirtim inclusa in vaccam ligneam, 
quae erat operta eius vaccae corio, quam maxime iaurus adpetebat. 

15 pvrto adulterio, ut Vulcani Martisque dolos et dulcia furta. 
potest autem, sicut dictum est, et ad vaccam referri ? cuius specie tauro 
furata sit coitum. 

25. mixtvmqve genvs secundum veritatem. prolesqve 
biformis secundum fabulam. 

20 26. veneris monvmenta nefandae aut memoria turpissimi 

coitus ; aut ultio Veneris a Sole proditae. significat autem Mino- 
taurum. 

27. inextricabilis insolubilis ; indeprehensibilis : Horatius si 
pugnat extricata derjsis cerva plagis. si c extricata' est soluta, 

25 ^inextricata^ insoluta sine dubio. 

28. reginae regis filiae, Ariadnes. 

31. opere in tanto in foribus adfabre factis. 



9 Sallustius] hist. IV 5 ap. Dietsch., IV 27 ap. Kritz. || 11 Sallustius] hist. 

III 58 ap. Dietsch., III 61 ap. Kritz. |[ 15 fvrto adulterio] cf. Don. ad Ter. eun. 

IV 7, 39 || Vulcani] georg. IV 346 || 23 Horatius] carm. III 5, 31 



2 stat A (corr. a) \\ jBammae CM flamme G || 4 picturas B || solui G \\ 
5 nrna hab. C || et licet non sit] et licet non poterat et licet non sit.6r || de 
pictura tamen bene dictum est sed si stat om. A, in niarg. inf. suppl. a \\ 
8 potest FGCM || 9 sorte Daniel: sortes FG || su|tinecat G || 10 scholia ad 
v. 23 om. G || 11 qua parte] ea parte qua B \\ 12 aspicit M \\ 13 furtum G || 
14 adpetebat aut furto F appetabat aut furto G \\ 15 adulterio] auadulterio ex 
autdulterio C. cf. praef. p. XLIX sq.~\\ matrisque A || 16 sicut] sic G || et om. B || 
17 furta G || sit om. G || 18 sclwlia ad v. 25—27 om. G \\ veritatem] quia duos 
peperit unum ex tauro alterum ex miooe add. D || 19 fabulam] quia uiro mixtus 
esset taurus add. D || 20 &onimenta A monurmenta H monimenta ex monu- 
menta M || memoriam H\\ 21 a Sole hab. C \\ 23 inextricabiles A\\ insolubiles 
A (corr. a) || indeprehensibilis FCM: inreprehensibilis ASH \\ incomprehen- 
sibilis B \\ sic pugnat ABH\\ 25 insolata F insoluta est a \\ 26 ariadnis M |[ 
27 afabre BMa a fabris AS 



COMM. IN VERG. AEN. VI 23-37. 11 

33. bis patriae cecidere manvs ideo quia patriae. qvin 
protinvs omnem ostendit plura fuisse, quam dixit, depicta. 

34. perlegerent perspectarent, scilicet picturam. nec incon- 
grue legi picturam dixit, cum graece yqcciIjcci, et pingere dicatur et 
scribere. hoe est quod ait Horatius in arte poetica <(52> et nova 5 
fictaque nuper habebunt verba fidem, si Graeco fonte 
cadant, parce detorta. praemissvs achates xcctcc ro GicoTtco- 
[ievov intellegimus, id est secundum taciturnitatem. 

36. deiphobe glavci subaudi c filia'. et est proprium nomen 
Sibyllae. multae autem fuerunt, ut supra <(III 445)> diximus, quas 10 
omnes Varro commemorat et requirit a qua sint fata Romana con- 
scripta. et niulti, sequentes Vergilium, ab hac Cumana dicunt: quae 
licet longaeva legatur, non tamen valde congruit eam usque ad 
Tarquinii tempora durasse, cui Sibyllinos libros constat oblatos. 
ducitur tamen Varro, ut Erythraeam credat scripsisse, quia posfc 15 
incensum Apollinis templum, in quo fuerant, apud Erythram insu- 
lam ipsa inventa sunt carmina. 

37. non hoc ista sibi tempvs spectacvla poscit et supra 
<1V 143)> diximus Apollinem sex mensibus apud Lycios et sex apud 
Delum dedisse responsa. item lectum est cleos aliquotiens tantum 20 
kalendis, aliquotiens tantum idibus vaticinari; nonnumquam diei vel 
prima vel media vel postrema parte, unde est in iure fissus dies, id 



1 bis • . . patriae] Bis patriae pro paternae quia patriae M } ut post pater- 
nae supr. vers. X signum positum sit, quo in margine iterato recentior manus 
Cecidere manus adiecit. || ideo hab. C \\ patriae] ex affectu et paterna pietate 
add. D || scholium ad qvin p. o. om. G || 2 omnia G \\ quam] quia AS> || depicta 
hab. CM || 3 scilicet et picturam G picturam scilicet M scilicet om. ASH \\ 
nec incongrue . . . scribere] nec incongrue dictum legerent nam graece crapse 
(grapse C) et scribere significat et pingere FGC || nec incongrue legi om. S || 
4c tpay ex tpa(|) JR rpaYai J5T || pinguere H || 7 cadat ABSH || porte detorta FG 
parcetorta C parge detorta AHS parge et torta H \\ scholium ad praemissvs a. 
om. G || ad ni i. p. a. in marg. ostenditur achates praemissus fuisse ab aenea 
ad sybillam T || 8 id est secundum taciturnitatem hab. C. id est taciturnitatem 
2)OSt uccra zo aico7tco^svov edidit Stephanus || 9 deiphebe A || subaudis FGCMas 
|| filiae FG || 10 syllabae C || fuerant FG || 11 Varro in libris rerum divinarum 
commemorat Fabricius \\ commemorant FG (commemoravit coni. Hagenus) \\ 

sibilla 

requiritur S || sint fata ex sunt facta S || 12 ob hoc cumanam FG ab hac cumana 
(7 || cumina H || dicunt ut quae FG \\ 13 scilicet A || tamen non FGC\\ usque] 
hucusque A || 14 tarquim G tranquini H |j 14 sibillanos G \\ 15 dicitur ex duci- 
tur C dicitur A dicit ///// S dicit M (dicit tamen Varro Erythraeam creditam 
scripsisse Fabricius) \\ tamen] enim AS \\ erytheam FGC (sibillam supr. vers. 
add. C) aerithriam M aeryciam AS erytryam H erytriam M \\ credam ASH 
|| 16 fuerunt C || erythream F erytheam G erytham C erytram B aerytiam A 
aeryciam S eritram H aerytriam M (ut supra diximus add, ASM) \\ 18 scho- 
lium ad v. 37 om. G || et] ut C || 19 lysios A (corr. a) || 20 delon H || tantum 
ante kalendis hab. C \\ 21 tantum ante idibus om. BH || idibus] sodibus F || 
diei] enei F || diei . . . parte] dei uel prima ul diei postrema parte A || uel 
prima diei B uel prima dei H \\ 22 vel media hab. CM || fessus F fusus C 



±2 SERVII 

est non totus religiosus: queni nunc ostendit dieens non oportere 
Aenean religiosam diei partem perdere, id est oraculis congruani. 
sane sciendum c poscit' lectionem esse meliorem: tempus enim poscit 
spectacula, non a spectaculis poscitur. 
5 38. nvnc grege de intacto gregeni pro armento posuit ; 

nam de iuvencis dicturus est: quae per poeticam licentiam saepe 
confundii illo loco proprie posuit <TH 538> quinque greges 
illi balantum quina redibant armenta. c intacto' autem indo- 
niito, ut et intacta totidem cervice iuvencas. 

10 39. lectas de more bidentes c de more' antiquo scilicet, quem 

praetermisit quasi tunc omnibus notum, id est ne habeant caudam 
aculeatani, ne linguam nigram ; ne aurem fissam: quod docet aliud 
esse intactum ; aliud lectum. c bidentes ? autem ; ut diximus supra 
<IV 5iy, oves sunt circa bimatum ; habentes duos dentes eminen- 

15 tiores: quae erant aptae sacrificiis. 

42. exgisvm] *deest *est'* evboicae rvpis latvs lioc est 
montis Oumani ; quem Euboici habitaverunt; est autem acyrologia: 
coloniae enim epitheton rei dedit inmobili. in antrvm in antri 
similitudinem ; ut <(III 533)> portus ab euroo fluctu curvatus 

20 in arcum. 

43. QVO LATI DVCVNT ADITVS CENTVM OSTIA CENTVM IlOIl sine 

causa et aditus dixit et ostia: nam Vitruvius qui de architectonica 
scripsit, ostium dicit per quod ab aliquo arcemur ingressu ; ab 



8 c intacto' indomito . . . iuvencas] cf. Macrob. Sat. III 5, 5 || 9 et intacta] 
georg. IV 540 || 22 Vitruvius] faiso Servius c ostium. . .ingredimur' Vitruvio tribuit. 



1 non totus] noti toti H\\ quem om. AMSH\\ dicens] dies S \\ 3 c poscit'] 
possit B poscit spectacula M || 4 a spectaculis] expectaculis H || 5 posuit ex 
possunt A || 6 est om. A || quae] sed haec FGG || 9 et om. FGCAS \\ intactas 
AS || 10 scholium ad v. 39 om. G \ 11 id om. H || caudem H || 12 aculeatam 

e 

BHM: aculatam G maculatam AFS \\ ne aurem fissam ne linguam nigram 
FG || auram fissa H || quod docet BAS: quo docet F per quod docet GM quod 
docetur H || aliud esse intactum om. G || ia intecto H || bibentes H || supra 
hat. (7 || 14 dentes om. B || eminatiores jff|| 15 actae H \\ 16 evboicae b.'l. deest 
est hoc est e. q. s. FG || 17 Cumani} qumani H cu antiq;tatem addens \\ eu- 
boici ex euoci, G euboci H\\ cyrologia G acirologia M || 18 rei om. H\\ scho- 
lium ad in antrvm om. G || in similitudinem antri BH\\ 19 ob euroo fluctus S 
ab euroo luctus H \ 21 Qva G qvo/// H || duct. B dicont H || a. c. o. c. B 
aditvs/// o. c. A aditvs c. o. c. HM ostia centvm om. FGGS || 22 dixit om. 

V 

FG || hostia BG hostia A || uetruuius FG uetruius G uetrubius ASH betru- 
uius M || de om. FGG || architectonia FG arcitectonica A (arcetectonica a) 

h c 

arcitectonica S arcipectonica H architectonia M || 23 scribsit G || ostium dicit 
. . . ingredimur] cum ab alquo (alico H) arcemur ingressu id hostium (ostium 
H) dici (dicit H) ab hostando (ustando H) cum ingredimur aditum ab adeundo 
BH \\ ostium dicit . . . dictum] ait ostium ab obstando dictum per quod ab 
aliquo arcemur ingressu M || aliquo] aquilo G 



COMM. IN VERG-. AEN. YI 38—51. 13 . 

obstando dictum 7 aditura ab adeundo ; per quem ingrediniur. ostia 
centvm finitus nunierus pro infinito est, lieet possit et rationabiliter 
dictuni esse: responsa enini Sibyllae in hoc loco plus minus centum 
sermonum sunt. inveniuntur tamen Apollinis logia et viginti quin- 
que et trium sermonum: unde melius est finitum pro infinito accipi. 5 
44. t totidem voces ac si diceret, et tot sermones. 

46. devs ECCE devs vicinitate templi iam adflata est numine: 
nam furentis verba sunt deum velle ostendere, qui ipsi tantum 
videtur. sane cauti satis esse debemus ; quando plena sit numine et 
quando deum deponat: de Miseno enim <(14£r> post vaticinationem 10 
dictura est. 

47. non coloe, vnvs idem Lucanus <V 214) stat numquam 
facies. 

48. comptae comae antehac scilicet: nam propter sacra reso- 
lutae sunt ; ut <(III 37(T> vittasque resolvit sacrati capitis. 15 

49. maiorqve videri videbatur ; sicut solebat in vaticinantibus 
apparere numinis praesentia: quod humanis inludebat aspectibus. 
unde ait c maiorque videri'; non enim erat re vera. 

50. nec mortale sonans alia enim numinum vox est ; ut 
<T 328)- nec vox hominem sonat ; item (Y 649) vocisve sonus 20 
vel gressus euntis. adflata est nvmine nondum deo plena, ; 
sed adflata vicinitate numinis. qvando siquidem: nam "coniunctio 
est ; non adverbium. 

51. cessas in VOTA tardus es ad vota facienda: nam si dixe- 
ris c cessas in votis' ; hoc significat ; tardus es dum vota facis. aliud 25 



1 aditum . . . ingredimur] cf. Isid. or. XV 7, 1 ; diff. verb. 32 || 12 ad 
v. 47 cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. X 161 



"b 

1 obstando C: ostiando F hostiando G ostando A ostando S || per quem 
AS: per quam F Gr per quod C || scholia ad ostia c. et ad v. 44—47 om. G \\ 
2 et possit FG || 4 sermonibus S et A y ut videtur. (sermonum sunt a) \\ sunt 

tin 

om. Sl inuenitur S || logia G: lo///gia F logi^ AS (elogiae a) elogia BHM || 
et ante viginti om. AS || viginti quinque] uixxv H || 5 finitum] infinitum H || 
6 et om. CB M || 8 furentis] futurantis H || deum om. H || 10 de Miseno] non 
BH || uaticinatio H || 12 idem Lucanus ACHM: id est idem lucanus F id 

quod 

est lucanus ait S (quod add. man. recentior) item lucanus B || 14 antehanc FG 
ante AS (antehac a) anteac H || 15 ut om. G || uitasque FGC uitesque H || 
resoluit om. F || sacri B || 16 scholium ad v. 49 om. G || in uaticinatione FC || 
17 numinis . . . maiorque videri om. HM (in marg. add. m) || numinis praesen- 
tia] per numinis praesentiam FC numinis in praesentia m J| humanos illudebat 
aspectus B || illudebant Am || 19 numinis uox J^G uox luminum H uox numi- 
num M || 21 scholia ad adflata e. n. et ad qvando et ad v. 51 om. G || 21 non- 
dum] non FC \\ 22 numine B \\ 23 non adverbium] nec dubium aduerbium F \\ 
24 vota] p. que add. C || nam si . . . vota numinibus om. H \\ dixerunt B 
dixerit vulgo || 25 es om. AS || vota om. ASB || aliud eninl est M 



14 SERVn 

est c cessas in illani reru 9 ; aliud c cessas in illa re 9 : tardus es ad 
faciendam reni et tardus es in facienda re. figurate autem dixit 
c cessas ? circa promittenda vota numinibus. 

52. tros' principale pro derivativo ; pro c Troius ? . ante 
5 dehiscent trahit hoc de matris deum templo, quod non inanu ; sed 

precibus aperiebatur. 

53. attonitae stupendae ; non stupentis: ergo c attonitae ? fa- 
cientis attonitos, ut c mors pallida ? ; c tristis seneeta\ ora domvs 
quia supra <44)> ait unde ruunt totidem voces responsa Si- 

10 byllae. 

54. per dvra cvcvrrit OSSA tremor religionis est et divinae 
reverentiae: alibi <III 372) ipse manu multo suspensam nu- 
mine ducit. 

55. pectore AB imo a mentis intimo: nec inmerito; nam illa 
15 re divinitas flectitur ; quae est nobis cum divinitate communis ; id 

est sensu. 

' 56. PHOEBE QRAVES TROIAE SEMPER MISERATE LABORES se- 

cundum Honieruin, qui eum dicit semper Troiae propugnatorem 
fuisse. et bene ait c miserate ? ; quia Troia defendi non potuit: ideo 

20 non dixit ; qui clefendisti, sed miseratus es. 

57. dardana qvi paridis Achilles ; a matre tinctus in Stygem 
paludem ; toto corpofe invulnerabilis fuit ; excepta parte qua tentus 
est. qui cum amatam Polyxenam ut in templo acciperet statuisset, 
insidiis Paridis post simulacrum latentis occisus est: unde fingitur 

25 quod tenente Apolline Paris direxerit tela. et bene ait c direxti^ ; 
quasi ad solum vulnerabilem locum. c Dardana ? autem ideo ; ut non 
adultero, sed genti praestitisse videatur. tela manvsqve vel 



21 Achilles e. q. s.] exscr. mythogr. I 36; III 11, 24; Luct. Plac. ad Stat. 
Ach. I 134. cf. mythogr. II 205 sq. 



1 aliud] et aliud ASB \\ 2 faciendum A || autem om. SB || 3 cessa F || 
circa om. B || 4 pro ante derivativo om. B || diriuatiuo A diriuatitio B duria- 
tio H \\ pro ante Troius om. FGG || 5 trahit hoc] tractum est M || trahit om. 
FGG || manus G || 7 stupentes FGB stupemtes G || facientes G \\ 8 senectus 
FGG || scJiolium ad oea b. om. G \\ 9 totidem . . . reverentiae om. B || 11 et] 
ut G non FG || 12 manum GASH\\ multo om. B || suspensum A || 14 schol. 
ad v. 55 om. G\\& om. FC || 15 diuinitatis F \\ 20 qui om. M || ei H est M || 
21 in stige palude F in styge palude GG\\ 22 corpore] corde B \\ fuit om. H || 
tentus] tus G || tentus est] manu matris. unde Statius (Ach. I 269) si te stygos 
amne seuero armaui totumque utinam add. D, manu matris edidit Stephanus || 
23 Polyxenam in templo accipere mythogr. I || statuisset BASHM mythogra- 

.d. 

phus I et III: sacrificaret FGG\\ 25 tenente S || tenente arcum JD || direxerit] 
duxerit F duxeris G dixerit A (corr. a) dixererat H || direxti H: directi B 

i 

direxisti ASMh direxit FG dirext G || 26 ut om. A (supr. vers. add. a) |) 
27 adulteros FG || scholium ad tela manvsqve om. G 



COMM. IN VERG. AEN. VI 52—62. 15 

quia aliud sine alio esse non potest ; vel *hoc dicit: et artem per 
tela, ut nosset quid feriret ; et virtutem per manus dedisti ; ut eius 
fata compleret. 

58. MAGNAS OBEVNTIA TERRAS TOT MARIA INTRAVI terras cin- 

gentia. Oceanus quidem ambit omnes terras: et licet iste per ea 5 
maria navigaverit quae terris cinguntur ; tamen non dixit inproprie, 
cum de Oceano ista nascantur. 

59. tot maria dicendo c maria ? partem eum maris navigasse 
signifieat, non totum mare: mare enim elementum est totum ; maria 
vero partes maris, sicut et terrae partes sunt ; terra vero totum 10 
elementum est. penitvsqve repostas longe remotas ; avias. 

60. massylvm gentes Massyli sunt Mauri: unde speciem pro 
genere posuit; nam Aeneas ad Africam venit ; cuius partem constat 
esse Massyliam. mediterranea est pars Mauretaniae: unde a parte 
totum accipere debemus. praetentaqve syrtibvs arva circuin- 15 
fusa: incerta enim sunt illic maria et terrae: unde ait Lucanus <(IX 
308)> aequora fracta vadis abruptaque terra profundo. 

61. prendimvs quippe fugientem Italiam. ' 

62. hac troiana tenvs hactenus ; hucusque ; id est hic sit 
finis. nam tenus proprie est extrema pars arcus ; ut Plautus osten- 20 
dit: unde tractum est ; ut c hactenus ? hucusque significet. troiana 
fortvna a praeiudicio ; id est mala ; adversa. et dicit iniquum esse ; 
ut Troianam fortunam patiantur in Italia. 



9 niare enim . . . elementum] exscr. Isid. diff. verb. 375 || 16 incerta . . 
terrae] cf. comm. Luc. IX 308 || 20 Plautus] Bacchid. IV 6, 23 



, 1 aliud] interdum F || alio] aliud H \\ arcem B || per tela] nosse et add. F 
nosse add. M || 2 telam H || dedi B || eius] Achillis Masvicius || 3 fata] uota 
FC \\ compleres F conpleres C \\ 4 terras circumeuntia cingentia F || 5 quidem] 
enim M \\ ambit quidem B || omnes ambit M \\ 6 nauigauerat H \\ 7 cum] si 
FG || nascuntur JiCM (corr. m) noscuntur J3"|| 8 partes FGC parte B || 9 non 
tolum mare om. FGC totum. maria uero . . . avias om. G \\ 10 et hab. C || 
1! semotas ASM \\ 12 massyllvm A masilvm ^|| gentes M \\ massylli AS (mas- 
syli s) massili F masili H || 14 maxiliam F maxillam G maxyliam C mas- 
syliam massilia AS masiliam H massiliam M || mediterraneum FG mediter- 
raneam C mediterrenea enim B meditterrena H fortasse mediterranea autem 
|| est pars Mauretaniae om. FGC || mauritaniae a || 15 de//////beamus M (quin- 
que litterae radendo deletae sunt) || debemus] praesertim cum media longa sit. 
nam massilia media brevi ciuitas est galliae. unde lucanus (III 360) massiliam 
delere uacat add. D || scholia ad praetentaqve s. a. et ad prendimvs om. G \\ 
praetentas C \\ arva om. CH || 16 certa AS (corr. a) || sunt om. A (supr. vers. 
add. a) \\ illic sunt maria FC illic maria sunt M || ait hab. CM \\ 17 facta 
ABS || abruptaque F abruotaque H \\ terra om. G || 18 fugientem Italiam] 
fugientes malitiam AS fugientes militiam H || 19 tenvs . . . troiana om. H || 
troia A || hactenus om. FG || 20 temus C || 21 ostendit] ita intendi tenus in 
Bacchid. add. Fabricius \\ troiana fortvna] troiana autem fortuna ideo FG 
troiana ideo C || 22 didicit S \\ 23 patiamur ex patian C patiuntur H (corr. h) || 
in italiam A 



16 SERVII 

63. FAS est parce^e genti quia se victam fatetur. 

64. qvibvs obstitit ilivm Ganymedes enim Hebae obfuit ; 
Paris Minervae et Iunoni. quod autem ; cum dixerit c dique deaeque 
oinnes' ? dearum tantum reperimus exempla 7 non mirum est ; cum 

5 supra <II 632) dixerimus aQGsvo&rjfaig esse omnes deos. possumus 
ergo et per unam rem utrumque intellegere ; licet dicatur etiam 
Neptuno obfuisse Troia ex denegatione mercedum. - novimus prae- 
terea esse morem poeticum, ut duabus pfopositis rebus uni respon- 
deant, ut navita turu stellis nunieros et nomina fecit Ple- 

10 iadas ; Hyadas claramque Lycaonis Arcton: nam suppresso 
numero dixit nomina. 

66. praescia ventvri absolutum est ; rerum venturarum. 
da die ; ut qui sit da ; Tityre ; nobis: unde est contra <II 65) 
accipe nunc Danaum insidias: non enim praestare aliquid po- 

15 terat ; sed indicare futura, non indebita posco regna meis 

fatis deest c si 5 . est autem eiQ{ibg, id est longissimum hyperbaton: 
Phoebe et vos dii deaeque ; tuque o vates da ; id est dic ; Latio Teu- 
cros considere ; si non posco regiia meis fatis indebita. *dic 9 autem 
c eonsidere ? ; id est utrum- possimus considere. et verecunde dictum 

20 est c non posco indebita% cum certum constet esse regna deberi. 

68. ekrantesqve deos ut <TII 229> diis sedem exiguam 
patriis. agitataqve nvmina troiae aut mecum vexata: aut 

certe %6ava dicit ; id est simulacfa brevia ; quae portabantur in lecti- 



9 navita] georg. I 137 || 13 da dic] cf. Non. p. 278, 30 M. Doxi. ad Ter. 
eun. III 1, 11 || qui sit] buc. I 18 



1 schol. ad v. 63 om. G || quia] que F || patetur F \\ 2 ganimedis FG gany- 

e ' * - 

medis G ganimedes ABH || enim om. G || Hebae obfuit] oifuit haebe filia 
iunon B || Hebae] ebe A hebe G haebe G haebae Jf, om. H || offuit FGM 
obfuit ex offuit G || 3 Paris om. FG || iunonis A || quod] cur FGG || diique 
FGABH\\ 4 omnes] om. A, omnis cum FG omnis G \\ repperimus BM rep- 
periamus FG reperiamus C || 5 aqasvo^iqisig esse] arsenodeles esse F arsinu- 
tiles esse G aristotelis esse G arsenoteles esse B arsenothelys esse M asse 
A 8 ase H || 6 intelleiere H || 7 neptunus a neptunum G || offuisse B M || troiae 
A troie H \\ ex] in M \\ denegata mercede FGC\\ novimus] nouissimus FG \\ 
8 respondeat A'S || 9 tum M: tunc FGCASH % B || pliadas ABHM plya- 
das FC || 10 yadas FM hiadas A sadas H nadas C || claramque . . . arcton 
om. F || lycaon B lacenis H \\ suppresso] superius pro FG\\ 12 est om. GG || 
13 scholia ad da .et non i. p. e. m. f. om. G || unde est om. H \\ contra] aecontra 
F econtra C || 15 sed] si H\\ 16 hyrmos B irmos A yrmos H hirmos FCMa 
|| hyperbaton] saltus add. C || 17 di C dique M \\ 18 si non . . . possimus con- 
sidere om. AH \\ fatis] frar B || autem] ut F \\ 19 ad uerecunde H uerecunde 
autem M \\ dictum est] ait FC, om. AS || 20 non . . . indebita] si non indebita 
posco M\\ cum . . . deberi] cum certum esset quia debebantur M Ifconstat F \\ 
21 dis CM \\ 22 schol. ad agitataqve n. t. om. G || 23 certe om. FC \\ %6ava\ 
signa ^occvcc F signa |^ana C exoana BASH exona M 



COMM. IN VERG. AEN. VI 63—72. 17 

cis et ab ipsis mota infundebant yatieinationem : quod fuit apud 
Aegyptios et Carthaginienses. 

69. tvm phoebo et triviae ut solet miscet historiam: nam 
hoc templum in Palatio ab Augusto factum est. sed quia Augustus 
cohaeret Iulio, qui ab Aenea ducit originern, vult Augustum paren- 5 
tum vota solvisse. 

70. festosqve dies de NOMUSE phoebi ludos Apollinares dicit, 
qui secundum quosdam bello Punico secundo instituti sunt, secun- 
dum alios tempore Syllano ex responso Marciorum fratrum ; quorum 
extabant, ut Sibyllina ; responsa. ' 10 

71. TE QVOQVE MAG-NA MANENT NOSTKIS PENETEALIA REGNIS 

id est coleris ut numen. c manent ? autem exspectant, c penetrahV 
secreta templorum. 

72. tvas sortes Sibyllina responsa ; quae ; ut supra <36> dixi- 
mus ; incertum est cuius Sibyllae fuerint ; quamquam Cumanae Ver- 15 
gilius dicat ; Varro Erythraeae. sed constat regnante Tarquinio 
quandam mulierem ; nomine Amaltheam, obtulisse ei novem libros ; 
in quibus erant fata et remedia Romana ; et pro his poposcisse 
CCC. philippeos ; qui aurei tunc pretiosi erant. quae contempta 
alia die tribus incensis reversa est et tantundem poposcit ; item ter- 20 



12 penetralia secreta templorum] cf. Isid. orig. XV 4, 4 || 16 constat 
servabantur] exscr. mythogr. II 88. cf. Gell. I 19 



1 et om. H || infundebantur AS || 2 charthaginenses A carthaginenses F 

i 

carthaginenses C \\ 3 tync C || ut solet om. H || miscit FG miscet ex miscit C || 
5 cohaeret . . . Augustum om. M || iulio FCrHas: iulo ASCM || ducebat ori- 
ginem FGC originem ducit .M|| vult] uult ergo FG || patrum M \\ 6 solvisse] 
•/• ab aenea uota per se reddere quasi et dignitatis heredem propter stirpem 
unde descendit add. D || 7 schol. ad v. 70 om. G || dicit hab. C || 8 Punico] 
honoco H || secundo om. H || 9 syllano libri praeter a, qiii sybillano et H, qui 
sybillanu exhibet. cf. Macrob. Sat. I 17, 27 f bello enim Punico hi ludi ex 
libris sibyllinis primum sunt instituti suadente Cornelio Bufo decemviro, qui 
propterea Sibylla cognominatus est et postea corrupto nomine primus coepit Sylla 
vocitari\ \\ marcioram ASC: marceorum H martiorum BFM. cf Cic. de div. 
I 40, 89 || fratrumq. A (q. del. a) || fratrum] quibus sibylla prophetauerat add. 
JD II 10 ut om. ASH || 11 nostris penetralia reonis om. ACH. ex Beginensi 
et Floriacensi quos cum Gottingensi exemplari contuli nihil enotavi. Sangallen- 
sis et Bemensis 167 ab Hageno conlati cum Danielis exemplari nostris pene- 
tralia regnis exhibente consentiunt. n. p. r. M \\ 12 coleris] coloris A (corr. a) 
solerps F solers G soleris C || exspectant] in futurum add. D || 1 3 templorum] 
deorum H || 14 schol. ad v. 72 om. G || soktes] sortes dicit add. B \\ quae ut] 
de quibus FC || 15 certum B || fuerunt H || cumanam F || 16 erythreae AS 
erithraeae B erithere H aerytreae M erythream esse F erit hea esse C \\ 
sed constat] constat autem FC \\ regnante Tarquinio] seruilio tullo regnante 
tarquinio B seruio tullo regnante tarquinio M || 17 nomine Amaltheam] quae 
se malteam diceret FC \\ amathemiam H || 18 in quibus . . . Romana] in quibus 
diceret fata remedia romana FC, nisi quod et romana F || 19 quae] qui A \\ 
20 reuersa est . . . tribus incensis om. ABSH\\ incensis] cum sex vulgo addi- 

Servii comm. Vol. II. Pasc. I. 2 



18 SERVII 

tio aliis tribus incensis cum tribus reversa est et accepit quantuni 
postulaverat, hac ipsa re conimoto rege, quod pretium non mutabat. 
tunc mulierem siibito non apparuisse. qui libri in templo Apollinis 
servabantur, nec ipsi tantum, sed et Marciorum et Begoes nyniphae, 
5 quae artem scripserat fulguritarum apud Tuscos: unde addidit modo 
c tuas sortes ^arcanaque fata'. et hoc trahit poeta. Aenean tamen 
inducit quasi de praesenti dicentem oraculo. 

73. lectosqve SACRABO alma vieos quia nisi patricii non 
fiebant. sciendum sane primo duos librorum fuisse custodes, inde 

10 decem, inde quindecim usqiie ad tempora Sullana. postea crevit 
nunierus, nam et sexaginta fuerunt, sed remansit in his quindecim- 
virorum vocabulum. 

74. foliis tantvm ne carmina manda ut Varro dicit, in 
foliis palmae interdum notis, interdum scribebat sernionibus, ut 

15 diximus supra <1II 444>. 

76. ipsa pro c tu'. et posuit pronomen eius personae de qua 
loquimur, pro illius cum qua loquimur. est autem Graeeum, nam 
dicunt avtrj sltvs, id est tu dic. finem dedit ore loqvendi 
hoc est definivit ei ; ut ore loqueretur nec in foliis scriberet. 

77. nondvm patiens quae nondum posset implere oraculorum 
sermones: aut c dum' vacat 7 et est inpatiens Phoebi. 

78. bacchatvr vates bene 'bacchatur 3 . idem enim est Apollo, 
qui Liber pater, qui Sol, unde ait Lucanus <T 73> cui numine 



20 



22 idem enim . . . conventus] cf. comm. Luc. V 74 



tur || tantundem Fabricius: tantum CM trecentos F || poposcit] ac denuo con- 
tempta est add. F \\ tertia M || 1 cum tribus] tantum add. F || accipit A M 
(accepit a) || 2 poposcerat FG || re om. F || rege commoto M || minuebat FG \\ 
4 ipsa G || marciorum AH: martiorum FMSM maritiorum G \\ bygois F bi- 
gois G beogoes H || 5 fugaritarum S fulgoritarum a. fort. fulguritorum || inde 
F || 6 et hoc inde trahit M || tamen] tamquam F || 7 inducit om. FG || quamsi 
G I) 8 quia S || 9 figebant H || fiebant librorum custodes Masvicius || sane] tamen 
FGG || primum FGG \\ inde decem. . . . vocabulum] et licet accessu temporis 
usque ad. lx. peruenerint quindecim uirorum in bis remanssisse nomen asylla- 
nis temporibus quo quindecim eos constat fuisse M || inde decem usque ad 
tempora Sullana, inde quindecim coni. Burmannus % cf. Marquardt Moem. Staats- 
verw. III p. 365 || 10 decimi FGr decim G \\ syllana E8 silana H siby]lana F 
sybillana G sillana AG sibillana a || 11 et hab. G || sexaginta libri. XVI 
MercMinus annal. phiM. LXXV p. 634. cf. Marquardt Eoem. Staatsverw. [II 
p. 365 adnot. 12 extr. et p. 398 | 13 schol. ad v. 74 om. FG \\ 14 scribebant G \\ 
ut supra diximus M || 16 ipsa pro tvm et posuit A || 17 loquitur FGG || pro 
illius . . . loquimur om. AFGG (illius . . . loquimur supr. vers. add. a || nam] 
non jHT || 18 aYThernae E aytniug G aYrheine A ayth inh H autrespe M II 
19 id est FG || definiit ASM definit H || ei] eius H \\ ne H \\ in om. F \\ 20 pos- 
sit J^|| 21 vacat] bacchatur F uacchatur G \\ phoebi A || 22 Apollo om. FGG || 
23 ait om. G | Lucanus] locam H \\ cui om. H \\ nomine E nomen M 



COMM. IN VERG. AEN. VI 73-83. 19 

niixto Delpliica Thebanae referunt trieteriea Bacchae: 
unde in eorum sacris erat Phoebadum Baccharumque conventus. 

79. excvssisse devm excuti proprie de equis dicimus: quod 
ideo traxit ? quia Phoebus, id est Sol, equis utitur. et nunc Sibyl- 
lam quasi equuni, Apollinem quasi equitem inducit et in ea per- 5 
manet translatione: *excussisse ? ait ; ut ^XI 615> excussus Acon- 
teus; item c fera corda doraans 5 , quod est equorum primum frenos 
pati et stimulos, ut <10CT> ea frena furenti concutit et stiniu- 
los sub pectore vertit Apollo. quod autem dicit c magnum 
deum ? ; non re vera ait ? sed retulit ad affectum colentis, ut <(XI 10 
785)> summe deum ; sancti custos Soractis Apollo: unicuique 
enim deus quem colit magnus videtur. c excussisse 5 vero Meum' pro 
c exeutere' ; tempus est pro tempore. est autem Attica figura, qua 
nos uti non convenit, quia hac licenter utuntur poetae. 

80. fingitqve premendo componit, ut <(VIII 634> et cor- 15 
pora fingere lingua. componit autem ad moderationem certam 
dicendi: ut enim supra <(III 374)> diximus ? omnia quidem vident, 
sed non omnia indicant sacerdotes. 

81. ostia iamqve domvs patvere precibus scilicet. et quae 
antea ostia erant 7 patefacta aditus esse coeperunt. 20 

82. fervnt responsa quia ait supra <(53)> ora domus. 

83. pelagi defvncte periclis non liberate pelago, sed ma- 
rinis periculis: nam adhuc navigaturus est ; sed sine ullo discrimine. 
c defuncte 9 autem liberate: nam dicimus functos officio qui officia 

24 defuncte autem e. q. s.] cf. Non. p. 287, 3; Isid. orig. IX 4, 20 et XI 
2, 36 



1 Delphica . . . Bacchae] d. t. r. t. b. C || Delphica Thebanae] telfiga de- 
bana H || thebana ItASH (thebanae a) || trietherica A trietherico H f Bac- 
chae] bae H || 2 earum C || sacri G || erat] om. A , erant S || Phoebadum] dum 
AS paruatum JR, probatum H dum del. et erat probatum in marg. add. a || 
3 excutit A || equus FG \\ de equis] fortasse equitem || 4 ideo] inde FGC \\ 
5 permanens GM || 6 acontentus AS hacondeus H (h add. m. sec.) || 7 quod 
est . . . stimulos] quod proprium equorum est et frenos et stimulos pati M || 
primum JRASHi proprium FGCM \\ 9 suppectore AS \\ 10 sed retulit . . . 
colentis] sed furentis ad affectum id est colentis FG || retulit] referens C || 
colendi H\\ 11 custos sancti ABSH || soractes A (corr. a) || Apollo] q. p. coli- 
mus add. C, quem primi colimus hoc est proprie G || 13 tempore] H- pro cutere 
add. R || 14 convenit] ut cc6qigto£ ponatur pro iveGrwtog ut yQciips pro yqucpBiv 
add. D II quia] om. M qui AH (quia a) || hac om. H || 15 schol. ad v. 80 om. G || 
componit] compit F || corpora] cor H || 16 autem . . . esse coeperunt om. H || 
certa AS M || 17 ut . . . diximus] diximus enim supra FC \\ 18 sacerdotes] ut 
supra nec tantum prodere uati quantum scire licet add. D. (supra nec altera 
manus lucanus scripsit. ut supra de Heleno. et Lucanus (V 176) nec tantum 
e. q. s. Fabricius. cf. ad Aen. III 379) || 20 ante SM \\ erant] hic distinguen- 
dum esse scholio ad v. 43 adscripto ostenditur || 21 scliolia ad v. 82 et 83 om. G || 
quia ut supra ait ora domus patuere FC } nisi quod patuere om. C || 22 maris 
FC || 23 periculis] periclis A ? om. H\ 24 autem om. BH\\ liberate] significat 



20 SERVII 

debita coniplerunt, unde et honoribus functos. hinc et defunctos 
•mortuos dicimus, qui compleverunt vitae officia, unde est <(XI 51> 
et nil iam caelestibus ullis clebentem. 

84. sed tebra legitur et c terrae% unum tamen est. in 

5 kegna lavini alii ^Latinf legunt, cuius tunc erant. sed quia divina 

loquitur, futura praeoccupat; postea enim Lavinium dicetur: licet 

possit ad Lavinum, Latini fratrem, referri, qui illic ante regnavit. 

86. horrida bella quae contra hospitem cognatumque suscepta 
sunt, ut Latinus dicturus est <(XII 31> arma impia sumpsi pro- 

10 missam eripui. 

87. spvmantem sangvine cerno quasi non praedicit, sed videt 
quod facturus est Turnus ; ut <XII 35)> recalent nostro Tiberina 
fluenta sanguine adhuc. 

88. non simois tibi nec xanthvs Tiberis et Nuniicus, in 
15 quem cecidit. # dorica castra Graeca. et re vera: nam Turnus 

Graecus fuit ; ut <(VII 371> et Turno si prima domus repetatur 
origo ; Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae. 

89. partvs achilles Turnuni significat. et sic hoc dictum 
est, ut in bucolicis <(IV 34)> alter erit tum Tiphys et altera 

20 quae vehat Argo delectos heroas. et hoc est quod dicit <(100> 
obscuris vera involvens ; nam licet vera sint 7 latent: uncle Apollo 
lo&ag dicitur, id est obliquus. 

90. natvs et ipse dea de Venilia ; sorore Amatae ; ut <(X 
76> cui diva Venilia mater. nec debet mirum esse Amatam 

25 fuisse mortalem ; cum etiam Turnus ; luturnae frater ; mortalis 
fuerit: nam haec fuerant divina beneficia. addita ivno inimica. 



add. B || functos ex fontos B functus FC defunctos M || 1 compleuerunt M || 
unde et honoribus fun.ctos FC: unde est honoris functos B unde est in hono- 
ribus functus ASH unde est et honoribus functis M \\ 3 nihil FC\\ 4 terrae 
GrC Daniel || terra FGC || tamen om. G \\ schol. ad in r. l. om. G [| 5 erunt A 

i 

(corr. a) || 6 lauinum C lauinum AH || dicetur . . . Lavinum om. F || dicitur 
BH || 7 possit ex posset B \\ lauinum M: lauinium ABSC. in Hamburgensi 
nomen radendo deletum est. cf. ad Aen. 1 2 (p. 8, 26) || 9 promissam eripui 
genero, arma inpia sumpsi Vergilius || 11 schol. ad v. 87 om. G \\ quasi non . . . 
videt] quasi non solum praesciat praevideat F (praesciat sed praeuideat Da- 
niel) || 12 calent B \\ nostro om. FCM n. ASH\\tybeim&Fm tybrina CASHM 
|| 14 sanchvs F xanctvs C xantvs BHM \\ tiberis B: tiberinus reliqui \\ 15 
schol. ad dorica c. om. G || 16 domus FQM: domo ABSH || repetatur . . . 
Mycenae] r. o. i. a. p. m. myscenae C || 17 inacus FM\\ acresiusque F acri- 
sius B || patris F \\ micenae HM \\ 19 tunc CAHM \\ 20 dilectos FAS (corr. a) 
|| 21 inuelens H || 22 loxias ABSHM laxias FC laxia G || oblicus FGC || 
24 mater om. ABH\\ 26 nam haec fuerurit diuina benificia (beneficia G) facta 
FG nam haec fuerunt diuina omnibus fata C || scholia ad addita i. et ad 
v. 91 et 93 om. G 



COMM. IN VERG. AEN. VI 84-104. 21 

est autem verbum Lucilii et antiquorum, ut Plautus additus 
Ioni Argus. 

91. in kebvs egenis per transitum ostendit famem futuram. 

93. conivnx itervm hospita naui et Paris ab Helena fuerat 
susceptus hospitio. c hospita ? autem more suo dixit. et bene ne 5 
aliquid inputetur Aeneae, quasi fatorum hoc esse praedicit. 

95. ne cede ne cedas, sed esto audentior quam tua te fortuna 
permittit. et bene adversa fortunae docet virtute aut vitari aut 
inminui aut patienter sustineri. 

96. via ratio, opportunitas. 10 

97. graia pandetvr ab vrbe propter Euandruni, qui eum in 
Tusciam missurus ad Tarcbontem est. 

98. ex adyto locum vaticinationis ostendit. cvmaea sibylla 
bene addidit propter discretionem. 

99. antroqve remvgit quia in antro est ; ut <V 150> pul- 15 
sati colles clamore resultant. 

100. obscvris vera involvens vera et obscura confundens. 
est autem hypallage, veris obscura inserens. 

102. cessit fvror non penitus recessit, sed paulatim coepit 
inminui: nam est paulo post de Miseni morte dietura, quod non 20 
procedit, si nunc numen recessit. 

103. non vlla laborvm pro nulla, ut non ullus aratro cessit 
Jionos. 

104. n'on vlla laborvm o virgo c o' licet sit naturaliter 
brevis in Latinis sermonibus, apud Vergilium tamen pro longa 25 
habetur, ut hoc loco c virgo' ; item alibi <(841)> quis te magne 
Cato tacitum, exceptis c ego ? , ut <(I 46> ast ego quae divum ; 



1 Lucilii] lib. XIV fragm. XVI ap. Muell. cf. Macrob. Sat. VI 4, 2 || 
Plautus] Aulul. III 6, 19 sq. || 22 non ullus] georg. I 506 || 24 f o' licet e. q. s.j 
cf. [Prob.] de ult. syll. p. 220, 16 sqq. K. 



1 verbum] uersus F \\ 2 ioni BM: ino F ino C io AS ioui H\\ 4 Paris 
om. H\\ 5 ne om. FCB || 6 esset AS || 7 audientior G \\ fortuna . . . aduersa 
om\ A || 8 aduersa fortunae BH: aduersa fortuna S aduersam fortunam FCMs 
aduersam fortuna G || educet S edocet Ms || aut ante vitari om. C || 9 minui 
FG || 10 oportunitas ABHM || 11 schol. ad v. 97 et 98 om. G || 12 gratia BH 
(corr. h)'\\ 12 promissurus H || tarcontem FCM tharconem AS tharcontem H 
|| 13 adito BHM || cymaea A || 14 bene] Cumaea bene -D || discretionem] Bry- 
thraeae add. Masvicius || 15 est om. ABS \\ 19 schol. ad v. 102 om. G, qui supra 
vers. 101 haec exhioet aut (leg. ut) eius mentem stimulis foderet quod fit equis 
ut concutifiant (fort. conciti fiant) et acriorem incitentur in cursum. translatio 
est de equo ad hominem || 20 est om. FCAS || post] post est AS \\ dictura] 
dictura est FC || 21 si nunc] sic nec F si nec JDaniel || 22 non ullus] nullus 
FG || cessit] dignus Vergilius || 24 non vlla laborvm om. FG || o om. A || 
25 breue FGC || 26 loco co uirgo AS loco o uirgd M \\ 27 tacitum om. FGC 



22 SERVII 

c duo" ; ut <(XI 285> si duo praeterea ; c scio' ; ut nunc scio quid 
sit aruor ; et c nescio' ; ut nescio quis teneros oculus mihi 
fascinat agnos. apud alios c o' nisi in Graecis nominibus non 
producitur ; quod et nunc sequi debemus. dicunt tamen quidain 
5 quod V tunc producitur in nominativo, quando et in genetivo pro- 
ducta fuerit. quod falsum est: nam et Vergilius produxit c virgo' ; 
cum c virgimV faciat, et Lucanus c Cato' corripuit ; ut <IX 227> 
nos Cato da veniam ; cum c Catonis' faciat. item c Iuno ? cum pro- 
ducat Vergilius ; Statius tamen corripuit. sane sciendum adlocutio- 

10 nem hanc esse suasoriam cum partibus suis: nam honestum est 
quod dicit se patrem requirere ; utile ut ab eo patriae originem 
discat ; necessarium quia iusserat pater ; ut-^V 731)> Ditis tamen 
ante infernas* accede domos ; possibile quia ait c quando hic in- 
ferni ianua regis dicitur' item <(117)> c potes namque omnia\- si 

15 omnia, et hoc. nova mi facies id est species. et sciendum 
pronomen c mihi ? numquam in synaeresin venire ; ne incipiat esse 
blandientis adverbium. et licet quidam huius loci nitantur exemplo, 
non procedit ; vel quia unum est ; vel quia potest esse etiam blan- 
dientis adverbium. c nihiP vero pro metri necessitate cogitur: nam 

20 si pars sequens orationis a vocali inchoet ; c nihiP dicimus ; ut (11 
402> heu nihil invitis fas quemquam fidere divis: si autem 
a consonante inchoet ; c niF ponimus ; ut Iuvenalis <TV 22)> nil tale 
expectes: emit sibi. multa videmus. inopinave svkgit no- 
men est ; non participium: nam c inopinata' diceret ; quod non pro- 



1 nunc] buc. VIII 43 || 2 nescio] buc. III 103 



1 duo] et duo FGC || ut si duo om. AS (si duo supr. vers. add. a) \\ 
2 nescio ut om. ABS \\ 4c nunc] nos FG || 5 quod . . . producitur] o tunc produci 
ASM || tunc om. BII || 6 nam om. FGC\\ 7 facit FG || et Lucanus . . . cum 
Catonis faciat om. S || corripit C || 8 da veniam] adueniam H || item . . . corri- 
puit] ita et iuno produxit uirgilius statius corripuit FGC || 9 stacius S \\ cor- 
ripit -M"|| 11 utille G || 12 dictis G dr B || 13 incernas FG || accede] acce F II 
quia] qui AFG quod C || 14 regis] r. C ditis AHMs dicis S dr regis B || 
potes] potest AC post FG || si omnia om. FGC \\ 15 etiam lioc FG etiam 
nocq: C || scholia ad nova m. f., ad inopinave s., ad v. 105 om. G || id est om. A || 
et sciendum] et sciendum tamen FC\\ 16 mihi pronomen FC\\ sinaeresin BF 
sineresin H syneresin AM seneresinu C || ueniire F euenire C || 17 nitantur 
. . . cogitur] nitantur nihil uero pro metri exemplo non procedat uel quia 
unum est uel quia potest esse etiani blandientis aduerbium nihil uero pro 
metri necessitate cogitur F \\ 18 unum est] exemplum add. M et exemplaria 
impressa quibus utor\\ 19 nihil vero] nil uero SM \\ cogitatur H \\ 20 uocale F \\ 
dicimus] posuit B || 21 fias A || 21 nihil heu M || 22 consonanti FCASM (con- 
sonante a) || ponimus om. H || 23 expectis F expectus C exsectates B exspectes 
H || multa videmus om. C \ 24 inopinata] inopinatam F non inopinate AS 
(corr. a) || diceret] dicuntur C || quocLnon procedit] quod non prouenit ASH 
(procedit a) quod prouenit uel procedit B 



COMM. IN VERG. AEN. VI 104—107. 23 

cedit. c opinatus' enim venit ab eo quod est c opinor'; sed quia 
c inopinor' non dicinius, ideo nec c inopinatus ? facit, sicut et c nocens ? 
participium est ; quia invenimus c noceo ? verbum, c innocens' vero nomen, 
quia c innoceo' non dicimus. nullum est enim participium, quod a 
verbo non trahatur, licet a sui verbi forma non veniat, ut c placita ? : 5 
licet c placeor ? non dicamus ; tamen placeo invenimus; item c regnata 5 
c triumphata ? . unde c galeatus' et c tunicatus ? et Hogatus' nomina con- 
probantur: nullum enim verbum horum originis reperitur. 

105. OMNIA PERCEPI ATQVE ANIMO MECVM ANTE PEREGI c per- 

cepi 5 ante cognovi ab Heleno vel a patre ; qui ait <T 730> gens 10 
dura atque aspera cultu debellanda tibi Latio est. dicit 
autem se futura partim audisse, partim mente praecepisse. sed 
occurrit: si novit omnia ; quid consulit numen? sed nosse se dicit 
omnia quantum ad labores pertinet ; et concidit totam petitionem ; 
ut ad illud veniat quo possit patrem videre: nam quod dicit c unum 15 
oro' ; non solum dicit, sed praecipuum ; ut <I 15> unam post- 
habita coluisse Samo. 

106. qvando siquidem. et est coniunctio. 

107. ET TENEBROSA PALVS ACHERONTE REFVSO paludem pro 

lacu posuit: nam Avernum significat ; quem vult nasci de Acherontis 20 
aestuariis. c palus' autem bene iste produxit c lus ? ; quia c paludis 5 
facit ; quod supra <II 69)> planius diximus: Horatius corripuit ; ut 
sterilisque diu palus aptaque remis. c tenebrosa' autem nigra ; 
per quod altam significat ; ut <T 51 6> nigra figit sub nube 
columbam ; id est alta. acheronte refvso Acheron fluvius 25 

22 Horatius] a. p. 65 || 25 Acheron fiuvius e. q. s.] exscr. mythogr. III 6, 2 

1 venit om. G || 3 nomen quia innoceo om. C || 4 innocio F || dicimus] par- 
ticipium esse add. FC, inde participium esse non potest Daniel \\ quod] quod 
et F || a verbo] alierbo F || 5 trahitur F || uerbi sui AS || forma om. B \\ ut 
om. G || 6 tamen placeo] nam placet FC\ inuenimus] sicut et pransus et coe- 
natus et titubatus add. Fabricius \\ 7 et ante tunicatus om. G || et togatus hdb. G 
|| conprobabuntur As conprobatur S conprobuntur M || 8 horiginis F originem 
R, inigini H || repperitur FCJR repepritur H \\ 9 percepi ABS M percepi ex 

PRAECEPI C: PRAECEPI F PRECIPI H || ANIMO . . . PEREGl] a. m. Sb. p. C C B,. HL. 

a. p. HM || percepi AJRSM percepi ex praecepi C: praecepi FH || 11 atque 
aspera cultu om. C || Latio est] 1. e. C \\ 12 parti audisse H\\ praecepisse AFH: 
percepisse ex praecepisse C percepisse JRSMa || 13 novit] nosti G || qui B II 
consulis (7 || sed hab. C || 14 concidit AFS: concedit BCHM j| 15 patre H \\ 
16 solum] solus H solum id M \\ praecipium H || unum posthabita S || 19 schol. 
ad et t. p. a. r. om. G \\ et om. H at M || tenebroso G || 20 de aestuariis ache- 
rontis F dea estuariis acherontis G || 21 lus om. G || paludis] palus paludis 
vulgo || 22 planius ABHM: planus F plenius G paludis S (t planius in marg. s) 
|| ut] et A || 23 sterelisque CHM || tenebroso C || nigro FC || 24 quod om. F || 
altum FC || figit e& fugit A || 25 columba S || altam F || ad refuso in marg. 
refundere est proprie contra naturalem cursum fundere retrogrado cursu T || 
acheron Ma: acheron autem FG acheruns B acherons ASH acheros C 



24 SERVII 

dicitur inferorum, quasi sine gaudio. sed constat locum esse haud 
. longe a Bais undique montibus saeptuni, adeo ut nec orientem nec 
occidentem solem possit aspicere, sed tantum medium. quod autem 
dicitur ignibus plenus, haec ratio est: omnia vicina illic loca calidis 
5 et sulpuratis aquis scatent. sine gaudio autem ideo ille dicitur locus, 
quod necromantia vel sciomantia ? ut dicunt, non nisi ibi poterat 
fieri: quae sine hominis occisione non fiebant; nam et Aeneas illic 
occiso Miseno sacra ista conplevit et Vlixes occiso Elpenore. quam- 
quam fingatur in extrema Oceani parte Vlixes fuisse: quod et ipse 

10 Homerus falsum esse ostendit ex qualitate locorum, quae comme- 
morat ; et ex tempore navigationis; dxcit enim eum a Circe unam 
noctem navigasse et ad locuni venisse, in quo haec sacra perfecit: 
quod de Oceano non procedit, de Campania manifestissimum est. 
praeterea a Baio socio eius illic mortuo Baias constat esse nomi- 

15 natas. dicitur etiam vidisse Hereulem, ideo quia illic sunt Bauli, 
locus Herculis dictus quasi Boaulia ; quod illic habuit animalia ; quae 
Geryoni detracta ex Hispania adduxerat. 

108. iee contingat c ut ? minus est ; ut sit c ut ire contingat, ut 
iter doceas'. 

20 109. sacra ostia pandas aut venerabilia aut execranda, sicut 

de Tartaro dicturus est <^573)> sacrae panduntur portae. 

110. illvm ego per flammas ineritum adprobat patris, ut 
iustum videatur esse desiderium. seqventia tela ut <1I 734> 

ardentes clipeos atque aera micantia cerno. 



1 sine om. G || sine gaudio] avsv %aqag add. Fabricius || locum] illnm G || 
haud] aut FGH hau C || 2 ut om. FG || 3 medium] diem. quod et homerus 
ipse scribit (Od. XI 14) eWa 8e Ki^EQifov . . . zizaxav devXotGi $QOtoi6iv add. 
JD || 4 plenius FG || 5 sulpuratis GM : sulphuratis FGABS suphuratis H 
6 nethromantia B nechromantia H neque amanthiam FG neqramanthia G 
sciomanthiam F sciomansiam G sociomanthia . C sciomantiam M \\ utj aut B 
ibi] illic FGC\\ poterat FGCASM: poterant BHa || 7 fiebant BASM: fiebat 
FGCH || nam om. C || 8 ulixis FG ulexis C || alphenore FGC || Elpenore] 
sicuti sequentes homeri uersus testantur licet cecidisse illum fingat homerus 
et inde mortuum esse (Od. X 552) 'EXnrivmQ ds xig sWs . . . tmv sg %XC^ayia 
lLa%Qr\v alloc add. JD || 9 parte oceani C || Vlixes] om C, ulixe G \\ et] om. BH, 
ei AS (del. a) || 10 Homerus om. H \\ qulitate G || 11 et ex tempore M: ex tem- 
pore ABSH ex tempora C et tempore FG || enim] autem FG enim om. C || 
a Circe] acirce F acire G acirca vel acirta C circea M circa ABSH\\ unam 
noctem Bas: una nocte reliqui || 12 naugasse C || locum] haec FG || in quo] in 
quae FG || peregit FG || 13 manifestum FGC\\ manifestissimum est] ut hisce 
uersibus in . . . (trium versuum spatium relictum est) testatur idem homerus 
add. D-\\ 14 eius] enim G \\ abaias A || esse constat FC \\ 15 dicitur] ds G dicit 
H || sit Ba || bauloe FGAS bauloae C baulio BH baulyae M. fort. BavXoi 
16 baulia G. fort. fioavXia. ceterum cf. Serv. ad Aen. VII 662 || 17 gerioni C 
detracta] sublatu FG || 18 scholia ad v. 108 et 109 om. G || ut sit hah. C 
19 doceat F || 20 hostia FCABH\\ exsecranda BCa \\ 21 parte B || 23 esse om. 
FGC || scholia ad seqventia t. et ad v. 111 om. G || 24 ardens M || clippeos A || 
adque erenticantia F 



COMM. IN VERG. AEN. VI 108-118. 25 

111. ex hoste recepi liberavi, ut (I 178> frugesque re- 
ceptas. c ex hoste 5 autem plus est ; quam si c ex hostibus' diceret, 
ut diximus supra <I 378)>. c ex hoste 5 enim generaliter dicitur, c ex 
hostibus 5 partem ostendit, sicut dicendo ^terram' significamus ele- 
nientuni, c terras' vero singulas partes, ut Africae, Italiae. 5 

112. mevm comitatvs iter non spe salutis, sed mei causa 
me secutus, ut <(II 704^> cedo equidem nec ; nate ; tibi comes 
ire recuso. 

113. caeliqve ferebat ut ante morte praeventus sit ; quam 
ferre desierit. et mire inperfecto usus est tempore ; ac si diceret 10 
c adhuc si viveret ; ferret'. 

114. viees vltra sortemqve senectae quia senectae sors 
quies est et otium ; sicut pueritiae ludus ; amor adulescentiae ; ambi- 
tus iuvenalis aetatis. ergo aliud ferebat pater ; quam sors exigebat 
senectae. 15 

116. orans mandata dabat sic dictum est ; ut <1 666> sup- 
plex tua numina posco: maior enini ad impetrandum vis est 
eum rogare ; qui possit iubere. mandata dabat ut <T 735) huc 
casta Sibylla nigrarum multo pecudum te sanguine ducet. 

118. lvcis hecate praefecit avernis Hecate trium potesta- 20 
tum numen est: ipsa enim est Luna ; Diana ; Proserpina. sed solam 
Proserpinam dicere non potuit propter lucos qui Dianae sunt ; item 
Dianam ; quia c Avernis' ait: unde elegit nomen ; in quo utrumque 
constabat. unde Lucanus de Proserpina ait <TI 700) Hecate pars 
ultima nostrae. 25 



10 et mire . . . ferret] cf. Don. ad Ter. Andr. I 1, 11 



1 recepi . . . diceret] pro hostibus ut armato milite (cf. Aen. II 20) aut 
plus est quam si ex hostibus dixisset F \\ 2 autem] aut H || quam si . . . ex 
hoste om. A || quam si] quasi H || 3 supra diximus M || enim om. FC || 4 do- 
cendo F \\ elementum significamus F elementum significat C || 6 mecvm H || 

7 me secutus] a me secutus F a me secutus sit G. a et sit delevi. non edidit 
haec verba Daniel. \\ nec] ut S, om. II || nate] ante C || comes ire] comisere C || 

8 recuso] unde addidit tibi id est tui causa non mei add. D \\ 9 schol. ad v. 113 
om. Gr || ut om. H || peruentus H || 10 et mire ferebat inperfecto F || ac si] ut si 
FC || 11 foret F || ferret] invalidvs valde validus add. Fabricius || 12 quia se- 
nectae om. G-AS || sors quies om. M \\ 13 ocium A || ambitus . . . senectae 
om. H |) 14 iuuenilis B iuuenilis ex iuuenalis M || alius G || 16 sic] picut FGCH 
|| dictum] dicturus FGC || ut . . . iubere] eum rogare cui possit iubere (impe- 
rare B, om. H) ut est (est om. B) supplex tua numina posco. maior enim ad 
impetrandum (ad pretradu H) uis est iubere ABSH \\ supplec tua F sub 
plectua G || 18 iuberi M || scholia ad mandata d. et ad v. 118 om. G |J 20 hechate 
A || praefecit . . . Hecate om. C || averni H || Hecate . . . Proserpina om. H || 
haecate B echate F hechate AS (propter C potestates superscr. s). Hecate 
om. M || 21 numen est M: numinis C nomen est ABSF et libri Burmanni. 
ceterum cf. adnot. crit. ad v. 123 || est enim F, enim om. C || Diana Proserpina] 
ipsa diana- (dian C) et proserpina FC || 23 Dianam] diana FC || agit H || 
eligit CAS || 24 constat -M"|| ait om. FC\\2b hechata A haecate BH \\ nostrae- 



26 SERVII 

119. si potvit manes nititur exemplis quae inferiora sunt per 
comparationem ; ut ipse yideatur iustius velle descendere : nam Or- 
pheus revocare est conatus uxorem, hic vult tantum patrem videre. 
Orpheus autem voluit quibusdani carminibus reducere animam con- 

5 iugis: quod quia implere non potuit, a poetis fingitur receptam iam 
coniugem perdidisse dura lege'Plutonis: quod etiam Vergilius osten- 
dit dicendo c arcessere ? ; quod evocantis est proprie. 

120. fidibvsqve canoris bene sonantibus chordis. c fidibus' 
autem est a nominativo c haec fidis 5 ; ut sit pyrrichius: nam c fides ? 

10 iambus est. 

121. Sl FRATREM POLLVX ALTERNA MORTE REDEMIT ut diximus 

supra <II 601> ; Helena et Pollux de love nati inmortales fuerunt ; 
nam Castor.Tyndarei filius fuit: cuius mortem suo interitu fraterna 
pietas redemit. quod ideo fingitur ; quia horum stellae ita se habent ; 
15 ut occidente una oriatur altera. et item exemplum per comparatio- 
nem: quod quia pium est ; se ad frequentiam contulit dicendo c itque 
reditque viam totiens'. 

122. qvid thesea durum exemplum ; unde nec inmoratus est 
in eo. dicit autem inferos debere patere pietati ; qui patuerunt in- 

20 fanda cupienti: nam hic ad rapiendam Proserpinam ierat cum Piri- 
thoo et illic retentus luit poenas ; ut <(617> sedet aeternumque 
sedebit infelix Theseus. 

123. magnvm qvid memorem alciden? melius sic distinguitur ; 
licet quidam legant c quid -Thesea magnum ? ; ut epitheton ei dent, 

25 qui per se non est magnus: nam Herculem etiam sine epitheto 
magnum intellegimus. sed melius est c magnum J dare Herculi ; quam 



1 nititur exemplis e. q. s.] cf. Macrob. Sat. IV 5, 1 sqq. || 4 Orpheus autem 
. . . proprie] exscr. mythogr. III 8, 21 || 12 Helena . . . oriatur altera] exscr. 
Luct. Plac. ad Stat. Ach. I 180 



que Hecates pars ultima exemplaria Lucani \\ nostrae om. FG |[ nostrae] post 
mortem enim illi animae debentur add. M || 1 manes] a. c. o. add. M || 2 iusti- 
tius FG iustus A (corr. a) || discendere FGG || 4 caniugis A (corr. a) || 5 potue- 
rit F poterit G || 6 coniungem jff|| platonis FG || 7 uocantis G uocatis H || 
8 scholium ad v. 120 om.,G\ finibvsqve coloeis J3 || cordis CH || 9 est autem 
B || haec om. H \\ fidis] cf. Prisc. III 30 (p. 106, 1 H.) ct VI 57 (p. 242, 4 H.) || 
pyrricheus G pyrrychius M pyrrhichius H || iam S (nam s) \\ 12 supra diximus 
M || 13 tyndares G tyndareei G tyridarei A (corr. a) tyndari JR || 14 quia] 
quod G || stele F || 15 ut] et A (corr. a) || item] iterum M || 16 se] fuisse FGG. 
videtur in archetypo fuit supra est scriptum fuisse. || 17 totiens] propter stellas 
inter se orientes et occidentes castoris et pollucis. quod homeri carmen testa- 
tur in . . . (septem versuum spatio relicto) add. D. cf Od. XI 298 sqq. || 18 
scholia ad v. 122 et ad magnvm q. m. a. om. G || durum] utrum G || nec om. H || 
est om. (7 || 19 patere debere G || pietati om. H || patuerint F || 20 capiendam 
vulgo || cum Pirithoo om. FG\\ pyritheo AS (corr. a) || 21 sedeat F sedat G \\ 
aeternumqui F || 22 sedebit ex sedebat F || infelix Theseus om. G \\ 25 nam Her- 
culem . . , est magnum om. H || sine epitheto] per se FG \\ 26 intellegimus] in- 



COMM. 1N YERG. AEN. VI 119-127. 21 

sacrilego. et mi genvs ab iove svmmo occurrit tacitae quae- 

stioni: lii enim qui deseenderant ; a diis ducebant originem. 

124. aeasqve tenebat rogabant enim deos ararum ansas 
tenentes. 

125. sate sangvine divvm unde Aeneas desiit ; inde haec 5 
sumpsit exordium. 

126. facilis descensvs averni legitur et c Averno' ; id est 
ad Avernum; sed si *Averni' ; inferorum significat et lacum pro 
inferis ponit. 

127. NOCTES ATQVE DIES PATET ATRI IANVA DITIS id est 10 

omni tempore homines in fata concedunt. et hoc poetice: nam Lu- 
cretius <III 978> ex maiore parte et alii integre docent inferorum 
regna ne posse quidem esse: nam locum ipsorum quem possumus 
dicere ; cum sub terris esse dicantur antipodes? in media vero terra 
eos esse nec soliditas patitur ; nec ksvtqov terrae: quae si in medio 15 
mundi est 7 tanta eius esse profunditas non potest ; ut medio sui 
habeat inferos ; in quibus esse dicitur Tartarus ; de quo legitur <(578)> 
bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras ; quan- 
tus ad aetherium caeli suspectus Olympum. ergo hanc ter- 
ram in qua vivimus inferos esse voluerunt ; quia est omnium circu- 20 
lorum infima, planetarum scilicet septem ; Saturni ; Iovis ; Martis, 
Solis ; Veneris, Mercurii ; Lunae ; et duorum magnorum. hinc est 



3 rogabant . . . tenentes] cf. Macrob. Sat. III 2, 7 sqq. || 11 nam Lucretius 
. . . esse>] exscr. mythogr* III 6, 1 || 14 in media . . . terrae] exscr. Isid. or. 
IX 2, 133 ' 



tellegunt ut his magnum alcide (Aen. V 414) ut (leg. et) amphitrioniade (leg. 
Amphitryoniadae) magno (Aen. VIII 103) F || sed] et F || 1 mihi A || svmo B || 
tacitae quaestioni hi enim] tacitae quaestioni tamquam sybilla dixerit sed hii F 
tacite quaestioni tamquam ei sibylla dixerit sed hii G tacite quod mihi enim 
G || tacito H || 2 hii AS || diseenderunt \F(7 descenderunt G || dis G || origine G || 

in celo in inferno in siluis 

originem] hecate trium potestatum nomen habet ipsa enim luna diana proserpina 
sed solam proserpinam dicere non potuit propter lucos qui dianae sunt add. G. 
cf. ad v. 118 || 3 schol. ad v. 124 om. FG || tenebant A || rogabant] rogantes B 
rogabat H || enim om. H || ansas] aras G asas H. cf. Macroo. Sat. III 2, 8 II 
4 tenebant JR, || 5 scliol. ad v. 125 et 126 om. G || inde om. S || haec om. JR || 
exhordium A || 7 facilis . . . sed si om. FG^ 12 et alii integre docent] ab in- 
tegro docet FGG || 13 regna om. G || ne posse quidem esse scripsi: nec esse 
quidem esse FG ne esse quidem posse G nec esse quidem posse ABSHM || 
14 sub terris] subtris G || in medio uero terrae hos esse FGC || 15 centron 

FCHM contron (r*incentron A (n del. a) m centron -S centrum M || 16 est 
mundi B. est om. G || profunditas . . . in quibus esse om. H\\ profunditas esse 
A || medio sui] in medio sui M || 17 habebat iferos C || dicitur esse FG || 
19 aethereum F || Olympum] elyinphu G || terram] contram G || 20 inferas G \\ 
quia] quod A (eo quod a) quot S || omnium om. S || 21 infirma G || septem] vi 
C || 22 Lunae] lactei circuli et zodiaci add. B || et deorum magnorum FG [| 
magnorum] horizontis et Zwdiccnov de quibus superius plenius add. D 



28 SEEVII 

quod habemus <439)> et novies Styx interfusa coercet: nam 
novem circulis cingitur terra. ergo omnia quae de inferis finguntur, 
suis locis hic esse eonprobabimus. quod autem dicit c patet atri 
ianua Ditis sed revocare gradum superasque evadere ad auras hoc 
5 opus hic labor est' aut poetice dictum est aut secundum philoso- 
phorum altam scientiam ; qui deprehenderunt bene viventium animas 
ad superiores circulos, id est ad originem suam redire: quod dat 
Lucanus <(IX 13^> Pompeio ut vidit quanta sub nocte iaceret 
nostra dies: male viventium vero diutius in his permorari corpo- 

10 ribus permutatione diversa et esse apud inferos semper. 

129. pavci qvos aeqvvs amavit ivppiter tria genera homi- 
num dicit ad superos posse remeare: quos diligit Iuppiter, hoc est 
hos quos in ortu benignus siderum aspectus inradiat, Iuvenalis 
<(VII 194)> distat enim ; quae sidera te excipiant modo pri- 

15 mos incipientem edere vagitus: quos prudentia sublevat, nam 
hoc est c quos ardens evexit ad aethera virtus 5 : item religiosos, quos 
a diis genitos dicit; consequens enim est ut deorum suboles religio- 
nibus vacet. *diis ? autem c geniti' ; quia corporibus se infundebant 
potestates supernae, unde heroes procreabantur. 

20 131. tenent media omnia silvae causam reddit cur non fa- 

cilis sit animarum regressus, quia omnia polluta et inquinata sunt: 
nam per silvas tenebras et lustra significat, in quibus feritas et 
libido dominantur. 

132. COCYTVSQVE SINV LABENS CIRCVMFLVIT ATRO fluVlUS infe- 

25 rorum est, dictus a%h rov KCJKvecv, id est lugere: nam Homerus sic 
posuit. est autem hic locus vicinus Acheronti, de quo diximus supra: 



3 quod autem . . . apud inferos semper] exscr. mythogr. III 6, 20 || 16 item 
religiosos e. q. s.] cf. Luct. Plac. in Stat. Theb. X 632 || 24 fluvius inferorum 
. . . lugere] cf. Isid, or. XIV 9, 7 et mythogr. III 6, 2 || 25 Homerus] Od. X 514 



1 habem G || stix FCAB || cohercet S M || 2 circulum A (corr. a) || de om. 
H || 3 hic FGC: hoc ABSH hinc M || conprobabimus BM: conprobauimus 
FGCAS conprobrauimus H. cf. ad v. 596 || 4 dites F \\ 6 altam] aliam G |j 
7 ad ante originem om. G || dat] ait FG\\S ut om. C || 9 diuitius FG dicimus 
A || permarari B permemori # || 10 permutatione J5T (| esse] est G || 11 scholia 
ad v. 129 et 131 om. G || pavci ex pavco C || qvos om. C || aeqvos C || 12 hoc] 
id M || 13 hos om. B || hortu G A (h del a) || siderus F || iuuelalis F || 14 sidera] 

u 

desidera F || modos F \\ primos om. F \\ 15 uagitos S || prudentia] prudens Da- 
niel || 17 dis C\\ soboles FBASH\\ 18 dis C \\ 20*reddidit FC\\ 21 coinquinata 
F inclita AS (corr. a) \\ 23 dominatur FC dominant H || 24 cocytosqve A || 
25 ano toy kokygin AB Anio tloy kwky€in H arro tu kokygin M ano toy KAa- 
nin F arro kaanin G auo ty KaaeiN C. quod FGC haoent ex ano toy KAaieiN 
ortum esse- apparet. id in archetypo ad aito xov %(o%vevv explicandi causa 
videtur adscriptum fuisse. ceterum a fletu add. FCG || 26 cheronti G 



COMM. IN VERG. AEN. VI 129—134. 29 

qui ideo luctuosi esse finguntur, quia ; ut exposuimus in primis par- 
tibus libri <107> ; haec sacra morte hominis fiebant. 

134. bis stygios innaee lacvs modo et post mortem. quod 
autem dicit Ovidius Aenean inter deos relatuni, non mirum est: 
nam r ut supra <(IV 654)> diximus, necesse est etiam relatorum inter 5 
deos apud inferos esse simulacra, ut Herculis, Liberi patris, Oasto- 
ris et Pollucis. multi lioc non videntes ad Sibyllam referunt, ut 
dicat: vis me bis inferos cernere, modo et c cum me lucis Hecate 
praefecit Avernis', quod est paulo post <564)> dictura. quod si est ; 
non bis haec ; sed tertio inferos cernet: nam quandoque etiam ipsa 10 
morietur. item hi supra dictam non videntes rationem ; dicunt de 
se Sibyllam dicere: ham si de Aenea dicat ; non eum praevidet deum 
futurum. quod si est ; caruit numine et quemadmodum est de Mi- 
seno vaticinatura? unde referre nos debemus ad id ut dicamus etiam 
post apotheosin apud inferos remanere simulacra. stygios lacvs 15 
Styx palus quaedam apud inferos dicitur ; de qua legimus <(324)> di 
cuius iurare timent et fallere numen: quod secundum fabulas 
ideo est ; quia dicitur Victoria, Stygis filia ; bello Gigantum Iovi 
favisse: pro cuius rei remuneratione Iuppiter tribuit ut dii iurantes 
per eius matrem non audeant fallere. ratio autem haec est: Styx 20 
maerorem significat ; unde aitb %ov 6tvyeQ0Vj id est a tristitia Styx 

4 Ovidius] metam. XIV 581 sqq. || 16 Styx palns quaedam e. q. s.] exscr. 
Luct. Plac. adStat. Ach. I 480 (p. 451 Lindenbr.); mythogr. I 178; III 6, 3 || 
21 Styx . . . dicta est] exscr. Isid. or. XIV 9, 6 



1 ut . . . libri] ut diximus supra M || 2 haec] ac FG || fiebant] faciebant 
FGC\\ 4 ouidus A oboedius G || est om. G \\ 5 nam om. FG || ut supra etiam 
diximus ABSM ut diximus supra FGC ut diximus H\\ 6 libiri H\\ 7 Pollu- 
cis] ut est apud Homerum (Od. XI 601 sqq.) ibv Ss [isx' stgsvorjGa §ir\v . . . 
%ccl s%si %ccXXL6(pvQov "H$y]v add. JD. ut est apud Homeram (Od. XI 300 sq.) 
KccGtOQCi &' i7t7t6da^iov %al 7iv% clyci&bv Holvd£v%Ba xovg a^icpco £coovg %ax8%£i 
cpv6it;oog ata Fabricius \\ 8 cernens FG \\ me cum Vergilius || haecate JRH 
hechate A aetate FG aechate C || 11 item hi . . . apud inferos remanere 
simulacra non videntur Servii esse: nihil enim novi profertur, sed explanantur 
ea quae antecedunt. || item] sed M || his F hii GA \\ 12 de aenea si M |j eum 
om. B enim H || 13 ad modum . . . ut dicamus etiam om. H || est om. G || 
14 nos] non AS\\ 15..post om. FG || simulacrum AS, simulacra om. FGC (in 
Floriacensi alia manus supplevit) \\ schdlium ad stygios l. om. G || sTYaios lacvs 
. . . dicitur de qua] Stygios autem lacu. quos dix palus. styt quaedam apud 
inferos dicitur simulacrum de qua F. (lege Stygios autem lacus quod dixit, 
Styx palus quaedam apud.inferos dicitur, cle qua) || 16 styxs C \\ quaedam palus 
B || dicitur] simulacrum add. C \\ 18 stygias F stylis H || bella A (corr. a) 

ln belIo S || 19 fafisse F fuisse C || pro cuius rei remuneratione MD Luct. JPlac. 
et mythogr. III: pro cuius remuneratione A BSH mythogr. I pro cuius remu- 
nera F || 20 audent F audiant H || 21 merorem ABSHM maeriorem C || unde 
om. ABSC Luct. Plac. || ano toy ctyhc4>€poy B duu) tloy CTe^epio H ano toy 
eTerepoY M ano toy cenrepoc F ano toy CTYrepoc C || tristicia A || stys C 



30 SERVIL 

dicta est. dii autem laeti sunt semper: unde etiam inmortales, quia 
acp&aotoi, ocal {laxuQLOt,, hoc est sine morte leati. hi ergo quia maero- 
rem non sentiunt, iurant per rem suae naturae contrariani, id est 
tristitiam ; quae est aeternitati contraria. ideo iusiurandum per 
5 execrationem habent. 

135. TARTARA locus inferoruni profundus, de quo Lucanus <VI 
748)> ad inferos dicit cuius vos estis superi. insano magno. 

136. accipe qvae peragenda pbivs si vis 7 inquit, reverti, 
audi observationis praecepta. et sub imagine fabularum docet rectis- 

10 simam vitam, per quam animabus ad superos datur regressus. 
latet arbore opaca avrevs licet de hoc ramo hi qui de sacris 
Proserpinae scripsisse dicuntur, quiddam esse mysticum adfirment, 
publica tamen opinio hoc habet. Orestes post occisum regem Tho- 
antem in regione Taurica cum sorore Iphigenia, ut supra <II 116> 

15 diximus, fugit et Dianae simulacrum inde sublatum haud longe ab 
Aricia collocavit. in huius templo post mutatum ritum sacrificio- 
rum fuit arbor quaedam, de qua infringi ramum non licebat. 
dabatur autem fugitivis potestas, ut si quis exinde ramum potuisset 
auferre, monomachia cum fugitivo templi sacerdote dimicaret: nam 

20 fugitivus illic erat sacerdos ad priscae imaginem fugae. dimicandi 
autem dabatur facultas quasi ad pristini sacrificii reparationem. 
nunc ergo istum inde sumpsit colorem. ramus enim necesse erat 
ut et unius causa esset interitus: unde et statim mortem subiungit 
Miseni: et ad sacra Proserpinae accedere nisi sublato ramo non 

25 poterat. inferos autem subire hoc dicit, sacra celebrare Proserpinae. 
de reditu autem animae hoc est: novimus Pythagorani Samium 
vitam humanam divisisse in modum Y litterae, scilicet quod prima 



18 dabatur autem . . . reparationem] ef. eomm. Luc. III 86 || 26 novimus 
Pythagoram e. q. s.] cf. Isid. or. I 3, 7 



1 di CM \\ etiam unde || quia om. M || 2 a4>€aptoi km niakapio U a(|>e- 
aPTOY Kdi MdKapioi R a^oaYToi Kai MdKdPioi M || hoc est . . . beati hab. G || 
hi] om. GA M, manis F || maerorem] memorem A R (corr. a) || 4 est ante aeter- 

nitati om. S || 5 exsecrationem RM ex secrationem S \\ 7 ad feros R || esti F 
istis R || super R || 8 inquid AF (inquit a) ]\ 9 audio G || observationis . . . 
per quam om. R\ obseruationes GAS (obseruationis a) || immagine FG || famu- 
larum G || 10 animis AS (animabus a) || dat M || 11 de] dement R hoc ramo 
. . . adfirment omittens || hii F || 12 esse] enim B \\AS tamen] de hoc ramo add. 
FC\\ occissum C\\ 14 ephigenia E iphygenia A yfigenia JP(7||*15 haut FC \\ 
17 infriuge F infringere C || 18 autem] enim FC || exinde] inde FC || 19 auferre] 
aure J3" || figitiuo B |[ 20 ad priscae maginem C a (ad a) priscae imagine (ima- 

a 

ginem a) A a priscae imgine S ad pristinae imaginem M || dimicanti F \\ 
22 istum inde] indestum F inde istum C || enim] erat B || 24 et ad sacra] 
quia ad sacra F || accedere] aliter accedere FGASM\\ 25 autem om. F \\ 26 
hoc est] hoc dicit ASM\\ phitagoram R phytagoram M || 27 vitam om. B 



COMM. IN VERG. AEN. VI 135—143. 31 

aetas ineerta sit ; quippe quae adhuc se nec vitiis nec virtutibus 
dedit: biviuni auteni y litterae a iuventute incipere, quo tempore 
homines aut vitia ; id est partem sinistram ; aut virtutes, id est 
dexterain partem sequuntur: unde ait Persius (V 35)- traducit 
trepidas ramosa in compita mentes. ergo per ramum virtutes 5 
dicit esse sectandas ; qui est y litterae imitatio: quem ideo in silvis 
dicit latere ; quia re vera in huius vitae confusipne et maiore parte 
vitiorum virtus et integritas latet. alii dicunt ideo ramo aureo in- 
feros peti ; quod divitiis facile mortales intereunt. Tiberianus aurum, 
quo pretio reserantur limina Ditis. 10 

137. lento vimine flexili ; ut lenta quibus torno facili 
superaddita vitis: alias gravi. 

138. ivnoni infernae Proserpinae ; ut <IV 638> sacra Iovi 
Stygio. dictvs dicatus. 

139. ET OBSCVRIS CLAVDVNT CONVALLIBVS VMBBAE re vera 15 

enim nemus Aricinum densum est. 

140. sed non ante datvr sive iustis sive iniustis. sic intel- 
legentes removebimus quaestionem: hinc enim dicit <(409> longo 
post tempore visum. ex eo enim quod dicit descendisse aliquos ; 
ramum quoque depositum esse significat. tellvris operta se- 20 
cunduni eos qui dicunt inferos in medio esse terrarum: quos Iuve- 
nalis dicit putari esse sub terris ; ut <1I 149> esse aliquos manes 
et subterranea regna. 

142. pvlchra quae rapi meruit. svvm sibi carum. 

143. non deficit alter ne diceret ab his ; qui primo descen- 25 
derunt ; esse sublatum. 



9 Tiberianus] cf. Baehrens uned. lat. Ged. p. 27 et 30 |) 11 lenta] buc. 
III 38 || 14 dictvs dicatus] cf. Non. p. 280, 15 M. 



1 quae om. G || 2 accipere F || 3 aut ante virtutes] ad II \\ uirtutis G uir- 
tutem JK || 4 dextrani FS destram G || partem om. G \\ secuntur FG || ait om. 
FGAS || diducit Persius || 5 competa A conpita M || 6 dicit om. ABSH || 
qui BHM quae AS quod FG\\7 et] ex S \\ parte om. AS (supr. vers. suppl. a) 
|| 8 uixtorum H \\ uirtutis integritas M || latent ASH \\ 9 divitiis] de uitiis A 
(corr. a) de uiciis S J| tibertianus M \\ 11 ad vers. 137 in marg. quidam acci- 
piunt ramum pro scientia mistice et aureum pro claritate sapientiae et sic 
quisque iriferos ingreditur id est secreta scientiae perscrutatur T|| flexibili FGa 
|| facili SMi facilis AJRGG (sed videtur in A s littera ab ipso librario deleta 
esse) faciles H || 15 cvmvallibvs G || 17 datvs G || sic] et sic M || 18 remouemus 
M || 19 post] potest H || discendisse FGG || 21 inferos esse in medio AS || quos 
Iuvenalis . . . regna om. FG. unde iuuenalis et subterranea regna G || inuenalis 
H || 23 et subterrena nam regna H \\ 24 pvlcra A || rapit C || meruit] a Plutone 
addidit Fabricius || carum] curam F. aut sibi destinatum add. D \\ 25 dicaret 
FG diceretur B \\ discenderunt FGG 



32 SERVII 

144. frondescit in naturam redit. et honeste locutus est 
dicens: habet frondes sui metalli. 

145. alte vestiga ocvlis require omni intentione. kite 
repertvm carpe c rite carpe 5 ; id est cum observatione ; non c rite 

5 repertum'. 

147. Si te fata vocant hoc est ; si quem fata vocant facile 
sequitur. 

148. poteris poterit quis. tertiae enim personae signiflcatio- 
nem ad secundam transtulit et generaliter loquitur: nam ut de 

10 Aenea dicat non procedit. si enim dubitat ; caret deo nec potest de 
Miseno vaticinari. dvro ferro et genus esse potest et species. 

149. praeterea ac si diceret: est et alia opportunitas descen- 
dendi ad inferos ; id est Proserpinae sacra peragendi. duo autem 
horum sacrorum genera fuisse dicuntur: unum necromantiae, quod 

15 Lucanus exsequitur ; et aliud scioinantiae, quod in Homero ; quem 
Vergilius sequitur ; lectum est. sed secundum Lucanum in necro- 
mantia ad levandum cadaver sanguis est neee3sarius ; ut <VI 667)> 
pectora tunc primum ferventi sanguine supplet ; in scio- 
mantia vero ; quia umbrae tantum est evocatio ; sufficit solus inter- 

20 itus: unde Misenus in fluctibus occisus esse inducitur. tibi ideo 
addidit c tibi % ne c amici' posset etiam ad Sibyllam referri. 

150. incestat polluit. et incestum est quaecumque pollutio. 

151. pendes sollicitus es ; ut <1II 372)> ipse manu multo 



1 schol. ad v. 144 om. G || rediit FCH || 2 habexis FCM \\ 3 schol. ad 

EC 
BITE R. C. 0m. G || 4 REPTVM S KEPERTV. H \\ CARPE OM. JR H qui pOSt REPERTVM 

exhibenb ut carpe uiator iter, nisi quod H ut omittit et uiatur praebet \\ 6 scliol. 
ad v. 147 post vaticinari (lin. 11) hab. F \\ hoc est . . . sequitur] hunc enim 
quem fata uocant facile sequitur ASM\\ 7 sequetur FGC\\ 8 schol. ad poteris 
om. G || aliquis F || 11 esse potest] potest esse GC est M || 12 hac G || est 
om. M\\ oportunitas A || descendi FG || 13 autem] enim M \\ 14 dicuntur fuisse 
FG || necromantiae ASG: nichomantiae JR neciomantiae H nechyomantiae M 

i 

necyamamtiae C || 15 sequitur FGC || et om. FGC || alius FG || scyomantiae 

n 

EC chiomatiae M || sciomantiae] id est diuinationis per umbras 6%ia enim 
umbra est et \iavxia uaticinium add. D || quod est in homero FGC \\ 16 lectum 
est om. FGC\\ lucanum] dictum est add. FG || nychomantia JR necromantiae 

i 

AS neuomantiae H nechiomantia M necromantia Ga necyomantiae C || 17 
eleuandum AS M lauandum B || cadaver] est add. FG || 18 pectore S || tun C 
tum M\\ furenti G || supplet FC: subplet G supplent BSM subplent H \\ in 
om. FG || scyomantia FR scitomantia G nicyomantia C seiountia H cnio- 

n 

matia Jf|| 19 est] esse JR \\ euuocatio G uocatio ABS uacatio H \\ interius B 
|| 20 esse om. FGCAS || schol. ad tibi om. G || 21 addit ABS \\ 22 incestus B 
incertum H || 23 schol. ad v. 151 om. G || sollicitus es] cum sollicitudine ex- 
spectas F 



COMM. IN VERG. AEN. VI 144—154. 33 

suspensuni nuinine ducit. et proprie pendere est desiderare 
aliqurd audire, ut (IV 79> pendetque iterum narrantis ab ore. 

152. sedibvs hvnc refer ante svis apud maiores ; ut supra 
<V 64> dixinius, omnes in suis domibus sepeliebantur, unde ortum 
est ut lares colerentur in domibus: unde etiam umbras larvas voca- 5 
mus a laribus, nam dii penates alii sunt. inde est quod etiam Dido 
cenotaphium domi fecit marito. ergo aut secundum istum locutus 
est rnorem, quamvis adhuc Troiani domos non habuerint: aut dicit ; 
refer hunc naturalibus sedibus ; id est terrae: nam in aqua perierat. 
verum tamen illud est ; ut intellegamus eam dicere ; sepeli eum: 10 
nam sepulcrum sedes vocatur: Horatius nulla certior tamen 
rapacis Orci sede destinata divitem niaxiet erum ; Vergilius 
<VII 3)> et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen. 
vel *suis% quoniam eiusdem nominis locum habiturus sit. persuadet 
autem sepulturam ; ut possit recentis cadaveris uti anima ; ut ait 15 
Lucanus <VT712> non in tartareo latitantem poscimus antro 
adsuetamque diu tenebris ; modo luce fugata descendentem 
animam: primo pallentis hiatu haeret adhuc Orci. 

153. piacvla svnto ad expiationem pollutionis ; quae fuerat 
nata morte Miseni. 20 

154. SIC demvm acl postremum ; hoc est novissime. et haec 
particula tam apud Vergilium ; quam apud omnes idoneos auctores 
hoc significat ; licet in aliis diversa significet. LVCOS stygis et 
regna invia vivis aspicies Seneca scripsit de situ et de sacris 



11 Horatius] carm. II 18, 29 || 24 Seneca] fragm. XII ap. Has. III p. 420. 
cf. comm. Luc. X 312 et 323, mythogr. III 6, 3 



1 suspensum ex suspensus B suspensus AS || dicit F\ disiderare .F || 2 ali- 
quit G || ore] et Ouidius (ep. I 30) narrantis coniunx pendet ab ore uiri add. D || 
3 refert G II 4 omnis FGG || unde. . .domibus om. ABSH\\ unde] et iam unde 
M || 5 dominibus G || larbas FG\\ 6 a laribus hab. G || di G || alii sunt] absunt 
H || iude] unde M \\ 7 cenotaphion M cenotofium A (cenota"fium a) || marito 
om. G\\ 8 troiani adhuc FG || domus GH\\ aut] ut FGC || 9 refere FG refert 
G || id est om. M ]| in aquam F inquam G || 10 sepeli eum] sepelium H || eum 
ex eam B || 11 cercior A || 12 sede M: fine reliqui (in A sede superscr. man. 
rec.) || destinata .. . erum] destina T. a. d. m. e. G || manebit FG || erum B: 
herum II M iterum AS aeuum FG || uergilius C || 13 serat G seruant H \\ 
nomen ossaque FG || 15 recenti cadauere B \\ 17 diu] di C || tenebris ex tene- 
bras B || luce B || fugatam JRjET|| descendem B || 18 animain H \ pallantis A 
pallenti BH\ aduc FG || orti A (corr. a) || 19 schol. ad v. 153 om. G || piacvla 
svnto] in Jiis desinit Cassellani qiiaternio h (cf. praef. p. XL VIII) ; secundus in 
quo commentarms ad. v. 153—359 scriptus erat interiit. || piacvlo B (corr. man. 
sec.) tiacola H || 20 nata om. AS \\ morte] a morte F || 22 apre omnes A (corr. a) 
|| auctores idoneos FG || 23 diuerse G || scholia ad lvcos s. e. r. i. v. a. et maesto 

V. Om. G || LUCAN STIG RECNA. I. U. AfpicieS B LVCOS STYGIO (STYOIOS a) ET REGNA 

e. q. s. A lvcos stigis et reona e. q. s. S lvcos stioios et reona e. g. s. H || 
24 sineca F sinica H || scribsit F || situ Ubri, ritu vulgo 

Servii comm. Vol. II. Easc. I. 3 



34 - SERVII 

Aegyptioruru. hic dicit circa Syenen ; extrernam Aegypti partein ; 
esse locum ; quem Philas ; hoc est amicas ; vocant ideo quod illic 
est placata ab Aegyptiis Isis ; quibus irascebatur quod membra 
mariti Osiridis non inveniebat, quem frater Typhon occiderat. quae 
5 inventa postea cum sepelire vellet ; elegit vicinae paludis tutissimum 
locum ; quam transitu coristat esse difficilem; limosa enim est et 
papyris referta et dlta. ultra lianc est brevis insula ; inaccessa ho- 
minibus ; unde Abatos appellata est: Lucanus <(X 323^> hinc Aba- 
tos ; quam nostra vocat veneranda vetustas. haec palus Styx 

10 vocatur ; quod tristitiam transeuntibus gignit. sane ad illam insu- 
lam ab his qui sacris inbuti sunt ; certis transitur diebus. lectum 
est etiam quod vicini populi cadavera suorum ad alteram regionem 
transferunt; sed si quis forte in fluvio pereat nec eius inveniatur 
cadaver ; post centum ei annos ultima persolvuntur. hinc est tractum 

15 <(329)> eentum errant annos volitantque haec litora circum. 

et regna invia quae contra naturam fiunt non adserunt prae- 

iudicium generalitati: unde ait *invia regna 9 ; licet et Hercules alii- 

que transierint et sit transiturus Aeneas. sic dictum est et illud 

<^425)> evaditque celer ripam inremeabilis undae. 

20 156. MAESTO vvltv propter mortem amici et rami inquisitio- 

nem. defixvs lvmina defixa lumina habens ; per quod tristitia 

mentis ostenditur. 

157. ingreditvr pro graditur: vacat praepositio ; ut <LV 177> 
ingrediturque solo et caput inter nubila condit. 

25 159. paeibvs cveis vestigia pigit aut simili sollicitudine 

detentus incedit: aut c figit vestigia^ id est stat subito ; quod cogi- 
tantes facere consuerunt. 



1 dicitur II || s jgnen B syaenen F sienen A 8 siene H syene M || extre- 
mam Aegypti pattem om. M || extrema H \\ 2 filas BM filias FAH || ideo 
quia S \\ 4 usiridis H || 6 quam transitu H: quam transitum B quam a tran- 
situ A S quem transitu F quem ad transitum M || est] paulus add. M \\ 7 pa- 
piris F || 8 abathos M || abatus F A abathus M || 9 uentustas H \\ paulus B || 
12 vicini] uicini hinc F uicinici H || ad alteram regionem Servius suo more 
pro c in aliam regionem 9 . || 13 transferat F || quis BMa: qui FASH \\ fluo A 
(fluuio a) || 14 ei om. H || ultima annos B || ultima om. F || persolvunturj paren- 
tatur F. persoluuntur officia ASM \\ 15 erant FAH (errant a) || annos om. H || 
littora BH\\ 16 et regna inuia quod dicit quae e. s. q. F || 17 invia] inuna B || 
regna om. FM || et hercules aliique ASMi. hercules aliique BH et hercules et 
alii F || 18 et sic sit F || sic . . . illud] et hoc sic dictum est ut illud F || 20 



ad maesto v. om. F\\ inquisitione A (corr. a) inquistone S inquisionem 
H\\ 21 defixvs lvmina om. A S H \\ defixit B defixvs autem Jf || defixa lumina 
om. M, in marg. supplevit m || lumina om. B || 23 greditur BH || 24 solo et] 
solet G || capud F || 25 schol. ad v. 159 om. Gr || 26 detentus] decentes H || subito] 
ex inprouiso M || cogerantes F 



COMM. m VERG. AEN. VI 156—176. 35 

160. MVLTA INTER SESE VAEIO SEEMONE SEEEBANT hic pro- 

prie dictus est sermo ; qui inter utrumque seritur. 

163. indigna moete miserabili ; non congrua eius meritis: vel 
propter animae etiam extinctionem elementi contrarietate. 

165. maetemqve accendeee cantv hemistichium hoc dicitur 5 
addidisse dum recitat. 

168. vita spoliavit ad bellum retulit ; in quo victis tollun- 
tur exuviae. 

170. NON infeeioea secvtvs ubique Aenean Hectori conparat ; 
ut <(XI 291)> ainbo animis ; ambo insignes praestantibus 10 
armis. 

171. cava dvm peesonat aeqvoea concha aut personare 
facit: aut hysterologia est ; dum per cava aequora sonat. 

172. demens inprovidus ; qui non consideravit etiam deos in 
aemulationem posse descendere. 15 

173. aemvlvs modo c eiusdem rei studiosus ? ; alias c iniruicus' 
invenitur. exceptvm oppressum insidiis: quo sermone ostendit 
eum tfantae fuisse virtutis ; ut ne . a numine quidem nisi insidiis 
opprimeretur. teiton paenultima accentum habet ; nam Tritonis 
facit: si enim ultima habeat ; Tritontis facit ; quod non procedit: ut 20 
Demophoon ; Demophoontis. 

175. eego aut quia talis perierat ; aut quia sic fuerat inter- 
emptus. 

176. PEAECIPVE pivs aeneas ubique Aenean supra ceteros 
inducit mortem cuiuslibet dolere ; ut (I 221> nunc Amyci casum 25 



1 hinc . . ^ seritur] exscr. Isid. or. VI 8, 3; diff. verb. 578 || 16 modo . 
invenitur] exscr. Isid. or. X 7 



1 hic M : hic uel hinc H hinc FGBAS || 2 quiter A (qui inter a) || qui] 
quid JR || utrumque] duos Fdbricius || seritur] agitur M. et inter utrumque 
agitur add. D || 3 scholia ad v. 163 — 171 om. G \ vel] om. B, nec H \\ 4 ex- 
stinctionem F \\ contrarietati F || 5 emithichium B emistichium A emisticum 
H emystichium M || martemqve . . . recitat] accendeke martem hemistichium id 
est dimidium uersum hoc dicitur addidisse dum augusto hunc librum recitaret. 
nam ante hemistichium fecerat dicendo aere ciere uiros q postea in praesentia 
augusti ex abundantia intell-ectus addidit subito martemque accendere cantu D. 
cf. Donati vita p. 61 sa. Beiffersch. || 8 exuiuae F || 13 histerologia BAH yste- 
rologia M \\ est] postposita dictio add. F || sanat F || 14 inprovidus] pro inuidus 
#|| 15 discendere F \\ 17 quo] quocl G \\ 18 eum] eius G || indiis H\\ 19 schol. 

t 
ad triton om. G || penultiraa F || tritanis F || 20 si enim . . . facit in contextu 
omissa in margine hab. S || ultima F || habent F || Tritontis] nam (non a) trito- 

t 
nis A trittontis F tritonis S || facit] si enim ultima habeat tritontis facit 
add. A || 21 Demophoon om. H || Demophoon Demophoontis] demofon fontis F. 
cf. F. Schoellius de accentu linguae lat. p. 214 || 22 qui talis AS (corr. a) \\ sic 
om. AS || 24 super H || 25 cuiuslibet mortem FG || dolore GH || ut] et AS 
(corr. a) 



36 SERVII 

gemit ; iteui <T 869> casuque animum eoncussus amici. hine 
ei dat circa sepulturam etiam sordida officia ; quae in aliis denegat 
locis. qui enim de pietatis generibus scripserunt primum locum in 
sepultura esse voluerunt: unde cum pontificibus nefas esset cadaver 
5 videre ? magis tamen nefas fuerat si visum insepultum relinquerent. 
genus autem fuerat sepulturae iniectio pulveris: unde est <(365> 
aut tu mihi terram inice. Horatius non est mora longa; lice- 
bit iniecto ter pulvere curras. 

177. akamqve sepvlcei pyram dicit ; quae in modum arae 
10 construi lignis solebat: narh et sequitur c congerere arboribus cae- 

loque educere certant'. et arani, quae ante sepulcrum fieri con- 
suevit, intellegere noh possumus, ut <(III 63)> stant manibus 
arae ; cum nondum facta sit funeratio ; quae praecedit sepulcrum. 
Probus tamen et Donatus de hoc loco requirendum adhuc esse 
15 dixerunt. 

178. caeloqve edvcere cektant ut hoc faciaht mente per- 
tractant: nam adhuc ituri ad silvas sunt. 

179. itvr c eo ? e brevis est ; c itur 9 i longa invenitur. ergo 
quia hoc verbum breve est in origine et in declinatione fit longum ? 

20 ideo certa eius natura nec in temporibus nec in participiis inveni- 
tur: nam cum *itur ? longa sit ; c iturus ? brevis invenitur ; ut <(680^> 
superumque in lumen ituras. multi tamen temptant dicentes 
c itur' propter c eo ? ; quae prima verbi origo est ; per diphthongon 
scribi debere: quod non procedit ; quia diphthongos semper longa 

25 est ; c i ? autem et produci potest et corripi. hinc est quod ^fortuitus' 



7 Horatius] carm. I 28, 35 || 9 pyrara . . . solebat] exscr. Isid. XX 10, 9 



1 item] ita e H \\ amici] lioc praecipit horatius in arte poetica (126) ser- 
uetur ad imum qualis ab incepto processerit et sibi constet, ut semper pius 
describatur aeneas add. D || ,2 in om. FGAS \\ 3 pietatis om. AS (in marg. 
suppl. a) || primum . . . voluerunt] primum locum sepulture esse uolunt JTG. 
ceterum haec veroa in utroque libro post pontificibus collocata sunt || fortasse 
primum eius vel ei locum || 4 sepultura S || 5 si visum] se uisum G suusum H || 
relinquerent insepultum M ]| 6 sepulturae fuerat M || pulveris] a sacerdote sci- A 
licet add. M\\S te puluere A || curas B || 9 scholia.ad v. 177 sq. om. G || sepvl- 
chri libri || in modo H || 10 conierere A (corr. a) ||, arboribus . . . intellegere 
om. II \\ caeloque . . . certant om. F \\ 11 sepulcbrum FASHWI pulcrum B || 
13 sepulcbrum MASHM\\ 14 Probus] proquib. B j| Donatus] ceteri commen- 
tatores F \\ boc om. H || adhuc om. F \\ 16 caelo B \\ ceptant B || 17 nam om. F || 
siluis A {corr. a) silluas H siluam FM j| 18 eo . . . origine] i longa inuenitur 
ergo quia boc uerbum breue est itur eo et breuis est in origine FG, nisi 
quod i om. G \\ 19 in ante declinatione om. G || 20 participibus AS (corr. a) || 
21 nam . . . invenitur om. H || 22 in] ad Vergilius || limen FG \\ ituros M || 
multi tamen e. q. s.] cf. Terentianus 459 sqy. Gled. ars p. 29, 11 K. Tomp. 
comm. p. 115, 15 K. || dicentis FG || 24 quia . . . est] quia ad dyptongon 
(dyptongos a) semper longa est A quia ad diptongos semper longo est S \\ 
25 et ante produci om. FG || perduci H || et corripi potest B 



COMM. IN VERG. AEN. VI 177-190. 37 

i et producit et corripit: Iuvenalis <XIII 225> non quasi fortui- 
tus nec ventorum* rabie, sed iratus cadat in terras et 
iudicet ignis, contra Horatius nec fortuitum spernere cespi- 
tem leges sinebant. hic enim nisi i littera longa sit ? non stat 
versus. et hoc protulimus exemplum unius sermonis, ne quis dicat 5 
'iturus 5 et c itur' ideo variam habere naturam propter temporum 
varietatem: unde melius est, ut diximus, originis considerare ratio- 
nem. sane 'fortuitus' ab eundo est et a fortuna conpositum. 

180. pkocvmbvnt piceae picea secundum Plinium in naturali 
historia quinta species cedri est: nam cedria dicta est quasi xcuo[ie- 10 
vrjg Sovbg vyobv, id est arboris umor ardentis. 

183. nec non aeneas bona oeconomia venitur ad ramum. 

184. accingitvr aemis instruitur officiis. 

186. forte precatvb vacat c forte': et est versus de his qui 
tibicines vocantur ; quibus datur aliquid ad solam metri sustenta- 15 
tionem, ut <V 457> nunc dextra nunc ille sinistra: nec enim 
possumus intellegere eum fortuitu rogasse. 

187. si adverbium rogantis et optantis est per se plenum, 
sicut et c o', quamquam neoterici haec iungant et pro uno ponant: 
Persius <II 10> o si ebulliat patruus ; praeclarum funus! 20 
et o si. 

188. qvando siquidem. et c nimium vere' cum ingenti dixit 
adfectu ; quasi mors praedicta falsa esse debuerit. 

190. cvm forte colvmbae auguria aut oblativa sunt, quae 
non poscuntur ; aut inpetrativa ; quae optata veniunt. hoc ergo quia 25 

3 Horatius] carm. II 15, 17 || 9 in naturali historia] XVI § 38 sqq. || 10 
nam cedria . . . ardeiitis] exscr. Isid. or. XVII 7, 33 || 18 adverbium e. q. s.] cf. 
[Sergii] explan. in Don. p. 510, 10 K. || 24 auguria . . . coitum (v. 193)] exscr. 
mythogr. III, 11 ? 14 et 16 

1 i et om. H || producitur G produci AS (corr. a) || iuuenelis FG iunalis H || 
2 rabie G rabi§ F rabie ex rabies M: rabies BAS rapias H \\ 3 cespite lege 
B || 4 hinc AS hinc G || i littera BF: litera i litera G litera i ASM littera 
II || 9 sehol. ad v. 180 om. G || piceae peocymbvnt M \\ 10 nam] nam si B || 
data A (dicta a) \\ quasi] qua M \\ ceomenes dryos ygron BAS ceomenes ardens 
quercus dryos «ygron F ceomines drros igron H Kceomenes dios ygyon M || 
11 umor AII: humor BSMa humoris F \\ ardetis AS (corr. a) || 12 oechono- 
mia B economia A oeconomina F oeoeonomina H || uenit B || 13 schol. ad 
v. 184 om. G || 14 sic fokte G || 15 uocatur FG \\ datur] additur vulgo \\ 16 nuc 
(nunc a) dextera A || dextra] ingeminans ictus add, G \\ dextra nunc] dixerat 
inunc H || 17 eum] cum FG || 18 rogantis et om. FGAS\\ 19 sicut et V] ut 
in quinto (195) quamquam o, sed superent add. Fabricius || 19 quamquam 
licet vulgo II ineoterici G moderni superscr. m || uno BH: una FGASM | 
20 ebuliat BH ebullit AS ebullat FGM\\ 22 pro siquidem G || 23 adfectu 
effatu Daniel \\ praedicata M \\ 24 schol ad v. 190 om. G || 25 lmpetrita F t 



t 



inperatiua A (corr. a) inipetraiua H (t superscr. h) inpetratiua M \\ optata] 
obta F 



38 SEftVII 

oblativum est ; ideo dixit c forte 5 . bene autem a eolunibis Aeneae 
datur augurium ; et Veneris filio et regi: nam ad reges pertinet 
eolumbarum augurium, quia numquam solae sunt ; sicut nec reges 
quidem. 
5 191. ipsa svb oka perite, ne si longius volarent/ non ad eum 

pertinere viderentur: nam moris erat ut captantes auguria certa 
sibi spatia designarent ; quibus volebant videnda ad se pertinere. 

193. maternas Veneri eonsecratas ; propter fetum frequentem 
et coitum. 
10 194. si QVA via est si est ratio. et iam ex hoc loco esse in- 

cipit inpetrativum quod fuerat oblativum. cvbsvmqve per avras 
c cursuin' vocavit impetum et eundi officium: nam et navium cursum 
dicimus. 

196. ne defice rebvs ne desere in rebus incertis. et bene 
15 in silvis invocat matrern, quam iam scit sibi visam esse habitu 

venatricis ; ut in primo <(314> legimus. 

197. sic effatvs proprie effata sunt augurum preces: unde 
ager post pomeria ; ubi captabantur auguria ; dicebatur effatus. 
vestigia pressit quia ad captanda auguria post preces inmobiles 

20 vel sedere vel stare consueverant. 

198. observans qvae signa ferant servare enim et de caelo et de 
avibus verbo augurum dieitur. qvo tendere pergant pascentes 
hinc iam optimum significatur augurium, quod pascebant. nam Eo- 
mani moris fuit et in comitiis agendis et in bellis gerendis pullaria 

25 captare auguria. unde est in Livio quod cum quidam cupidus belli 
gerendi a tribuno plebis arceretur ne iret ; pullos iussit adferri: qui 



17 proprie. . . consueuerant] exscr. mythogr. III 11, 15 || 25 in Livio] fragm. 
11 ap. Hertz. IV p. 225 



2 et Veneris . . . columbarum augurium om. F \\ et ante Veneris] et M || 
3 columborum AS (columbarum a) || iugurium B || ne FAS (nec a) || 5 perite 
om. AS || 6 uideretur FG || 7 spacia A || pertinere] quod spatium totum tem- 
plum appellatur et extremae partes antica et postica uocabantur add. D \\ 
8 fetum FH: foetum BSGM \\ 9 et om. G || 11 inpetritum F imperium G 
inpetratium A (corr. a) || oblatiuum fuerat M \\ ablatiuum FG. pro estote 
add. G quae ad 'este duces' pertinent. || scholia ad cvrsvmqve p. a. et ad v. 196 
om. G || 14 desere] desse F || 15 inuocabat M \\ quam . . . visam esse] quam 
iam scit antea se uisam esse F || uisa H || habitu] in habitu B || 16 ut . . . legi- 
mus om. F \\ 17 augurium FG augurium A || 18 ager FGM: aggeres BASH || 

■^°meria B (po superscr. man. pr. ut videtur) pomaaria ex pomearia M. fort. 
pomerium || capitabantur G || dicebatur ASM: dicebantur BFGHas || effatus 
om. G || 19 schol. ad vestigia p. om. G || 21 schol. ad observans q. s. f. edidit 
Stephanus |j servare] observare JDaniel || 22 ' schol. ad qvo t. p. p. om. FG II 
24 fuit et] fuit ut M \\ comiciis A \\ pullularia JET || 25 capitare B captarent M || 
26 gerandi B || arceretur] prohiberetur M 



COMM. IN VERG. AEN. VI 191-205. 39 

cum niissas non ederent fruges, inridens consul augurium ait e vel 
bibant 5 , et eos praecipitavit in Tiberini: inde navibus victor revertens 
[ad Africam tendens] in mari cum omnibus quos ducebat extinctus 
est. ruultf ? pascentes ? distingunt, et absolutus est sensus. alii dicunt 
c paseentes volando' et referunt ad naturam columbarum, quae exi- 5 
lientes pascere consuerunt. alii c volando' ambulanclo .dicunt: vola 
enim dicitur media pars pedis sive manus. 

199. peodiee prodibant: infinitus pro indicativo. 

201. geave olentis male olentis: alibi bene olentis, ut et 
graviter spirantis copia thymbrae floreat. 10 

202. liqvidvmqve pee aeea lapsae non est aeris perpetuum 
epitheton, sed purum et incorruptum ait Averni comparatione. dicit 
autem eas alte volasse ad vitandum Averni odorem. 

203. svpee aeboee sidvnt secunduni antiquam licentiam. 

204. avei avea splendor auri : Horatius tua ne retardet 15 
aura rnaritos, id est splendor. hinc et aurum dicitur a splendore, 
qui est in eo metallo: hinc et aurarii dicti, quorum favor splen- 
didos reddit. 

205. bevmali feigoee viscvm bene 'brumali' addidit: tunc 
enim maturum est et auri imitatur colorem, nam nova fronde viret. 20 
quod ; ut ait Plinius in naturali historia <(XVI 247)> ? de fimo tur- 
delarum in certis arboribus nascitur: unde Plautus ipsa sibi avis 
mortem creat. 



6 alii. . .manus] exscr. Isid. or. XII 7, 4 || 9 et graviter] georg. IV 31 || 12 sed 
purum ait] cf. Non. p. 334, 16 M. || 15 splendor auri . . . reddit] exscr. Isid. 
or. XVI 18, 1 || Horatius] carm. II 8, 23 || 21 quod . . . creat] cf/ Isid. or. 
XII, 7, 71 



2 praecipitauit eos B || praecipitavit] necaut M || inde nauibus uictor reuer- 
tens ad africam tendens B H.M , nisi quod victo H, tenens M 9 quod ipsum 
post deletum est. inde nauibus uictor reuertens ad Africam AS (tendens supr. 
vers. add. a). ad Africam tendens ut ao liomine Servii corrigendi studioso 
profecta seclusi. in programmate Neobrandenburgensi a. 1871 p. 12 verba hoc 
modo emendanda videri dixi inde navibus victoriae certus ad Africam tendens 
|| 3 in mari cum omnibus quos ducebat extinctus est BH: cum periit exercitu 
AS (in mari periit cum exercitu a) in mari cum omni periit exercitu in niari 
cum omnibus quos ducebat extinctus est M (in mari . . . exercitu post deleia 
sunt) || 4 et multi A \\ 6 consueuerunt M || 8 schol. ad v. 199 om. G || prodiebant 
M || infinitiuus HJ\ 9 gravi H || olentes FG || aiibi bene olentis om. FG || et 
om. FG || 10 graue G || copia om. G || timbre FG tymbrae A ]| flof B florea G \\ 
11 schol ad v. 202 om. G || aeris om. F \\ 13 alta H || aeueni F || 14 licentiam 
super iungit ablativo D \\ 15 splendor auri] odor FG || 16 hinc enim aurum 
AS || a] ab FG || 17 qui] quid FG || metalla A || aurati Stephanus et Daniel. 
cf. quae Burmannus h. I. adnotavit || fauore FG || splendidus H || 18 reddidit 
FGM \\ 19 schol. ad v. 205 om. G || viscvs A || addit H\\ 20 matur am A matu- 
ram H marcidum Vossianus Burmanni \\ et om. H || imitatur] mutatur H || 
21 quod] et quod F || ut ait om. F || plinius ex planius B || 22 sibi] ui F || 
avis om. AS \\ 23 creat] cacat Burmannus. cf Isid. 



40 SERVII 

207. teeetis trvncos *teres ? est rotundum aliquid cum pro- 
eeritate, ut incumbens tereti Damon sic coepit olivae. Ho- 
ratius bracbia et vultum teretesque suras integer laudo. 

210. extemplo bene verbo usus est augurum, ut diximus 
5 supra <(I 92)>. 

211. cvnctantem aliud pendet ex alio: c eunctantem' ; quia c avi- 
dus ? , ut ostendat tantam fuisse avellendi eupiditateru, ut nulla ei 
satisfacere posset celeritas: nam tardantem dicere non possumus 
eum qui fataliter sequebatur. alii c cunctantem' ad auri naturam 

10 referunt, id est mollem ; quia paulatim frangitur et lentescit. alii 
c cunctantem ? gravem dicunt, ut glaebas cunctantes crassaque 
terga expecta. 

212. nec minvs nihilo minus ille deflebatur. interea dum 
itur acl silvas. 

15 213. ingrato tristi, ut gratum laetum aliquid dicimus. alii 

c ingrato ? dicunt gratiam non sentienti. 

214. pingvem aut de Graeco transtulit XiTtagav magnam: aut 
hypallage est, hoc est de pinguibus taedis. 

215. frondibvs atris aptis ad funera. 

20 216. ante cvpressos constitvvnt cupressus adhibetur ad 

funera, vel quod caesa non repullulat, vel quod per eam funestata 
ostenditur domus, sicut laetam frondes indicant festae. Varro tamen 
dicit pjras ideo cupresso circumdari propter gravem ustrinae odo- 
rem ; ne eo offendatur populi circumstantis corona ; quae tamcliu 

25 stabat respondens fletibus praeficae, id est principi planctuum ; 
quamdiu consumpto cadavere et collectis cineribus diceretur novis- 
simum verbum c ilicet% quod ire licet significat: unde est <(231)> 
dixitque novissima verba. 



2 incumbens] buc. VIII 16 || Horatius] carm. II 4, 21 || 11 glaebas] georg. 
II 236 || 20 cupressus adhibetur e. q. s.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IY 460; 
comm. Luc. III 442 ; mythogr. III 6, 28 



1 TERRENTis F torrentis G \\ 2 damon AR damno F \\ 3 bracia F \\ 4 schol. 
ad v. 210 om. G || 6 cunctantem om. M \\ 7 ut ostendat] ostendit enim FG || 
8 posset -ASM: ipossit B H F G || tardantem ex tardentem AS || 10 referunt om. H 
|| quia] qui AS || et] id est vulgo ||" alii . . . expecta om. FG || 11 glebes A 
12 excepta A || 13 scholia ad interea et ad v. 213 om. G || 17 aud e greco FG 
libaran A idepyram B para H lyparan M lipparan FG. e Sangallensi nihil 
enotavit Hagenus || magnum FG || aut ypallage (ypelage F) figura est FG || 
19 scholia ad v. 215 et 216 om. G || 21 funesta AS \\ 22 sicut] sic F || 23 cu- 
pressu M || 24 eo om. BH \\ 25 praeiicae fletibus F fiectibus praefecae H || 

n 

principi planctuum BH: principi plactumu A (n superscr. ipse ut videtur libra- 
rius) principi plancfcumum S planctuum principi M principi planetum F prin- 
cipis planctuum vulgo || 26 dicebat M || 27 ilicet . . . verba om. F 



COMM. IN VERG. AEN. VI 207-225. 41 

218. pars calidos latices Plinius in naturali historia dicit 
hanc esse causam ut mortui et calida abluantur et per intervalla 
conclamentur, quod solet plerunique vitalis spiritus exclusus putari 
et honiines fallere. denique refert quendam superpositum pyrae 
adhibitis ignibus erectum esse nec potuisse liberari. unde et serva- 5 
bantur cadavera septem diebus, et calida abluebantur, et post ulti- 
mam conclamationem conburebantur: unde traxit Terentius desine, 
iam conclamatum est. aena vndantia flammis hoc est per 
flammas: alibi <TII 466)> nec iam se capit unda: volat vapor 
ater ad auras. 10 

219. lavant frigentis et vng-vnt versus Ennii, qui ait Tar- 
quinii corpus bona femina lavit et unxit. 

220. defleta participium ab eo quod est c fieor' ; si tamen 
inveniatur; alias sine verbi origine esse dicemus. 

221. pvrpvreas ad imitationem sanguinis, in quo est anima, 15 
ut diximus supra <T 79)>: ut <1X 347> purpuream vomit ille 
animam. velamina nota vel ipsi cara, vel animae: ex notitia 
enim gignitur caritas, ut hic inter flumina nota. 

222. feretro graece dixit, nam latine capulus dicitur a ca- 
piendo: unde ait Plautus capularis senex ; id est capulo vicinus. 20 
et ? subiere feretro' ut <TII 161,. VIII 125> subeunt muro. 

223. more parentvm propinquioribus enim virilis sexus hoc 
dabatur officium. 

224. facem de fune, ut Varro dicit: unde et funus dictum est. 
per noctem autem urebantur: unde et permansit ut mortuos faces 25 
antecedant. 

225. fvso crateres olivo diis superis tantum libabant, in- 
feris vero sacrificantes etiam vasa in ignem mittebant, unde ait 



1 Plinius in naturali historia] cf. VII § 173 sqq. || Plinius e. q. s.] exscr. 
mythogr. III 6, 27 || 7 Terentius] eun. II 3, 57 || 11 Ennii] ann. v. 156 ap. Vahl. 
p. 25 || 18 hic] buc. I 51 || 19* graece dixit e. q. s.] exscr. Isid. or. XX 11, 7. 
cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 55 || 20 Plautus] mil. III 1, 34 



1 plenius H || 5 adibitis F \\ signibus G || et rectum G || 6 cadauera] cada 
G || septem MM VII ASH: octo F VIII G \\ callida E callida aqua M || 
7 concurebantur G || terrentius ABH || 8 scholia ad aena v. f., ad v. 219 et 220, 
ad pvrpvreas om. G \\ aeana A (alterum a del. a) aenea M \\ 9 se iam vulgo || 
unde jffH 10 auvis B \\ 11 FKiaE^Tis om. B \\ uersus hic ennii F \\ 12 corpus ex 
corpos M || labit F \\ 14 dicimus B \\ 15 schol. ad pvrpvreas om. G~ || mittationem 
J3" || 17 uel ipsa circa uel animae A || notieia A \ 19 scliolia ad v. 222 et 223 
om. G || 20 placitus F || 21 et] es F, om. B || subiere . . . officium om. F || 
subire' B \\ 22 propinquoribus A \\ 25 noctem] noc F \\ autem om. AS\ et om, 
FGAS || 26 antecedant] ancebant G || 27 dii G 



42 SERVII 

c erateres': quod etiam Statius in Arehemori sepultura commemorat. 
c olivum ? autem ab oliva dixit: nam oleum ab olea dicitur. 

226. flamma qvievit pyrae ingentis, quia ; ut in quarto <(685> 
diximus, pro qualitate personae pyrae fiebant. sepulcra etiam vel 
5 minora vel magna faeiebant. 

228. ossaqve lecta aut collecta, aut lecta ideo quia ; ut supra 
<V 95)> diximus, nobiles numquam soli conburebantur, sed cum 
dilectis equis vel canibus vel famulo. 

229. ter socios aut saepius ; aut re vera ter: licet enim a 
10 funere contraxerint pollutionem ; tamen omnis purgatio ad superos 

pertinet, unde et ait inparem numerum: aut quia hoc ratio exigit 
lustrationis. circvmtvlit purgavit. antiquum verbum est. Plau- 
tus pro larvato te circumferam ; id est purgabo: nam lustratio 
a circumlatione dicta est vel taedae vel sulphuris. luvenalis <1I 
15 157)> si qua darentur sulphura cum taedis. 

230. spargens quia res aguntur infernae. in secundo <719> 
Aeneas deos portaturus ait donec me flumine vivo abluero. 
hic enim erat mos ; ut diximus supra. felicis olivae arboris 
festae. sed moris fuerat ut de lauro fieret. sane dicit Donatus quod 

20 hoc propter Augustum mutavit. nam nata erat laurus in Palatio 
eo die ; quo Augustus: unde triumphantes coronari consueverant. 
propter quam rem noluit laurum dicere ad officium lugubre per- 
tinere. 

231. noVissima verba id est c ilicet 9 : nam c vale' dicebatur post 
25 tumuli quoque peracta sollemnia. 



l.Statius] Theb. IV 206 sqq. || 12 ctrcvmtvlit purgavit] cf. Non. p. 261, 26 
M ]| 16 quia . . . abluero] cf. Macrob. Sat. III 1, 6 sqq. 



1 crateres] oliuae add. G || stacius M || arcaemoris U archaemori A arce- 
moris H || sepulturam B \\ 2 olivum . . . faciebant om. G \\ dicitur] vel drto trjg 
slcciag 7] sldag add. D || 3 quarto] im ex m S n H || 5 faciebant] fiebant 
A8M !| 6 aut lecta om. G || ut supra diximus om. FGAS \\ 7 conburebantur] 
unde Homerus (II. XXIII 241) xol d' alXoi ccvev&sv Sc%azLfj uaCovt' 67ti[ii% 
LTCTtoi ts ytai avdoeg adcl B || 8 delectis aequis G || famulis FG, fortasse recte \\ 
9 aut ante saepius om. FGAS || aut] ait FG || 10 funera G || contraxerit JRM 
contraxerunt F contraxef G \\ 11 et om. GAS recte, ut videtur \\ ratione FG \\ 
12 schol. ad cikcvmtvlit om. G \\ 13 circumferem A \\ 14 vel taedae. . .cum tae- 
dis om. F || vel om. AS (supr. vers. add. a) || taedae] tuede H. uel uictimae 
in quibusdam add. D || sulphuris] uel uictimae add. B et Leidensis Burmanni \\ 
Iuuenalis cuperent lustrari si qua darentur sulphura curn taedis aut si foret 
humida laurus Fabricius || 16 infernae aguntur FG \\ in secundo vero Aeneas 
D || 17 portaturos F || 18 felicis ... sane dicit om. FG || 19 sed] si H II 
sane . . . mutavit] quod hoc propter augustum mutavit ut dicit donatus M \\ 
20 nata erat] creuit superscr. a\\ quo natus est augustus a || 21 consuerant ex 
consueuerant B consuerant A consuerant ex consuerunt S consuauerant H || 
22 noluit ex uoluit S || 24 scholia ad v. 231 et ^33 om. & |] 25 cumoli H || so- 
lemnia H 



COMM. IN VERG. AEN. VI 226—244. 43 

233. svaqve aema viro ipsi cara sculpsit in saxo: nam supra 
ea iam legimus concremata. remvmqve tvbamqve quia et bel- 
lator et remex fuerat. licet possimus etiam solam tubam accipere: 
remus enim dicitur lorurn, quod continet tubam. 

234. monte svb aerio in aerio: nam supra est positus. c aerium ? 5 
autem alii altum dicunt ; alii nomen montis antiquum volunt: unde 
est c qui nunc Misenus ab illo dieitur'. 

236. praecepta sibyllae ut <153> duc nigras peeudes, ea 
prima piacula sunto. 

237. spelvnca alta fvit qua ad inferos descendebatur ; non 10 
ubi fuerat Sibylla vaticinata. 

238. scrvpea lapillosa: nam scrupus proprie est lapillus bre- 
vis, qui incedentibus inpedimento est et pressus sollicitudinem creat: 
unde etiam scrupulus dictus est. lacv nigko aut alto: aut vere 
nigro inferorum vicinitate. tvta autem ; quia hinc lacu ; hinc 15 
cingitur silvis. dicit autem locum ? quem nunc doliola vocant. 

239. volantes volucres: participium pro nomine posuit, ut 
plurimus Alburnum volitans cui nomen asilo est: licet illic 
sit etiam altera figura. sane sciendum Lucretium et alios physicos 
dicere aerem corporeum esse ; unde et aves sustinet; sed hunc cedere 20 
vapori sulphureo ; unde aves in illis locis desertae aere ; quo portari 
solent ; concidunt non odore, sed pondere: quod potest esse veri 
simile ; quia altius in eodem loco possunt volare ; ut <202> tollunt 
se celeres liquidumque per aera lapsae. 

241. ad convexa caeli curvitatem. 25 

244. invergit vina sacerdos in quarto ait <61> media inter 

cornua fundit. et fundere est supina manu libare ; quod fit in 

sacris supernis; vergere autem est conversa in sinistram partem 

manu ita fundere ; ut patera convertatur ; quod in infernis sacris fit. 



12 lapillosa . . . dictus est] cf. Don. ad Ter. Andr. V 4, 37 || 18 plurimus] 
georg. III 147 || 19 Lucretium] cf. I 265 sqq., VI 738 sqq. 



2 quia bellator et remis fuerat F || 3 possumus F || 4 tubam] hoc ex Ho- 
mero^ imitatus est Vifgilius in Elpenoris sepultura (Od. XII 13) ccvtccq insl 
vs%Qog ts %aiq %al tsy%scc vskqov, tv^i^ov %svavtsg %ai snl czrjlriv SQvaavxsg 
itr\la^sv anQOzdxcp xv^cp svrJQsg sqst{iov add. D || 10 schol. ad v. 237 om. G \\ 
12 scholia ad v. 238 — 276 om. G || 14 dictus est] unde Terentius (Phorm. V 
8, 61) c inieci scrupulum' add. D || lacv . . . vicinitate om. F \\ 15 hinc igitur 
AS (hinc cingitur a hinc cigitur s) \\ 16 dicit autem . . . iudex tristis et inte- 
ger (v. 275) /m. F || deliola B. cf. Varro d. I l V 157 Plac. gloss. p. 32 Deuerl 
|| vocant] ^apud Cumas add. D || 18 asillo H asylo BS |) licet etiam illic sit 
B || 19 alibs aliquos M || 20 et om. H || sustinet . . . unde aves om. H || 21 de- 
serto aere a deserto ere _HT || 25 at S || 27 et fundere] effundere AS \\ supima 
vel supinii H \\ quod sit S (fit man. sec.) || 28 conuersi H\\ 29 fit] sit SH 



44 SERVII 

haee autem pertinent ad victimarum explorationem, ut ; si non stu- 
puerint, aptae probentur. 

247. voce vocans non verbis ; sed quibusdam rnysticis sonis: 
nam varie numina invocabantur, quod aperte Lucanus expressit ; ut 
5 <^VI 688)> latratus habet illa canum gemitusque luporum: 
quod stridunt ululantque ferae ; quod sibilat anguis expri- 
mit et planctus fractaeque tonitrua nubis: tot rerum vox 
una fuit. caeloqve ere^oqve potentem hoc est quod ait 
c Hecaten ? ; ut plenum numen ostenderet. 

10 248. Svpponvnt cvltros id est victimas caedunt. fuit autem 

verbum sacrorum ; in quibus mali ominis verba vitabant. hinc est 
quod et mactare dicebatur ; quod magis augere significat. dieimus 
autem c hic culter ? cultri': nam c cultellus' diminutivum est ; c cultel- 
lum^ penitus Latinum non est. 

15 249. svccipivnt antique ; nam modo c suscipiunt' dicimus. 

250. matrii evmenidvm id est Nocti, ut <VII 331> hunc 
mihi da proprium ; virgo sata Npcte ; labofem. et Eumenides 
dicuntur kcctcc ccvtlcpqckjlv, cum sint inmites. mag-naeqve sorori 
id est Terrae: nam ; ut supra <II 251> diximus ; nihil est aliud nox 

20 nisi umbra terrarum. 

251. ense ferit ut eum contra umbras haberet consecratum. 
hinc est quod ei dicit Sibylla <260> c tuque invade viam vaginaque 
eripe ferrum ? ; item <(291> strictamque aciem venientibus of- 
fert. hoc autem etiam Homferus dicit. ste&ilemqve tibi pro- 

25 serpina vaccam deae congruam ; numquam enitenti. 

252. noctvrnas aras quae tota nocte arderent. inchoat 
autem perficit. et est verbum saerorum. 

10 fuit . . . significat] exscr. mythogr. III 6, 32 || 12 dicimus autem e. q. s.] 
cf. [Sergii] explan. in Don. p. 542, 19 K. || 19 nihil . . . terrarum] cf. Isid. or. 
V 31, 3; comm. Luc. IX 695 

% probabantur B || 3 sonis om. H \\ 4 nam . ... expressit] nam ut in lucano 
legimus uarie numina inuocabantur AS || numinam uocabantur H numina 
euocabantur Masvicius et Burmannus || aperte] apte B (| 5 canis M || 7 tonitua 
H || nubis AS: nubes BHM || 8 hereboqve BM \\ patentem A (potentem a) 
potente B || 9 hechaten A || nomen H || 10 fuit] est M, haud scio an recte \\ 
11 hominis B A hominis S || uitabantur B uitantur M || 12 mactare M (cf. ad 
IV 57): macta BASH macte vulgo || significant ASH (porr. a) || significat] 
Statius (Theb. VII 280) macte animo iuuenis add. D || 13 cultri ex culteri M || 
cultellum . . . non est om. A, est . . . non est om. M, cultrum penitus latinum 
non est in marg. m || 15 svccipivnt ex svsciptvnt S M \\ antique] antiqua H 
antiquum est M || suspiciunt H \\ dicimus] ut supra (I 175) c succepitque ignem 
foliis' add. D || 18 cata antifrasin libri || sit A (corr. a) || inmites] sv^isv^g enim 
beniuolus dicitur add. D (sv^svi]g e coni. posui, in codice spatium relictum est). 
ano tov svyusvovg add. Fabficius \\ 20 tenebrarum B || 21 haberet ex habet S \\ 
23 offerre B offer AS \\ 24 autem om. B || post dicit spatium relictum est in D. 
avzccQ sya &'cpog o£v sQV66a[isvog naqa [irjQov r\\iy\v add. Fabricius 



COMM. IN VERG. AEN. VI 247—264. 45 

253. SOLIDA INPONIT TAVRORVM VISCERA FLAMMIS 11011 exta 

dicit, sed carnes ; nam c viscera' sunt quicquid inter ossa et cutem 
est: unde etiam visceratio dieitur, ut diximus supra <(I 211)>. ergo 
per c solida viscera' holocaustum significat, quod detractis extis arae 
superinponebatur. quae nonnumquam abluta et elixa etiani ipsa red- 5 
debantur: unde infert c fundens ardentibus extis'. quamquam alii pro 
parte totum velint, ut per exta totum animal intellegatur. 

255. primi svb lvmina SOLIS- et ortvs atqui haec sacra, ut 
dicunt ; per noctem fiebant. sed locutus est secundum Romanum 
ritum, quo dies creditur a medio noctis incipere: illo autem loco ; 10 
quo dicit <^539)- c nox ruit Aenea' ? non venit sed finitur significat. 
quamquam alii dicant sacra haec a medio die incipere et perduci 
usque ad mediam noctem: quod si est ; c de ruit' pbtest venit 
significare. 

257. visaeqve canes vl WiBtel* ita |rd^i{»'>^^lijebatur ad- 15 
ventus. c canes' autem Furia dicit Lucanus ^iicf/St^St/giasque 
canes in luce superna 4esti#M3p§^rt^^Oa diximus supra 
<III 209>. c ululare ? autem et panum et iSfc«qum est. 

258. adventante dea ipsa clls&f Proserpina. pkofani 
qui non estis initiati, Q&infcpoi^ ftifiii&o 20 

259. totoqve «BsWtT» *#€#*&:# est, non tantum a spe- 
lunca, sed ab omni luci Yicinitete discedite. 

260. invade vi am ingredere. 

262. fvrens deo plena aut certe similis furenti. 

264. dii gviBVS impe&ivm est animarvm plenus locus alta 25 
sapientia. de qua varie disserunt philoieophi: nam dicunt per alios 
animas ad inferos duci ut <Pff|&42> hac animas ille evocat 
Orco pallentes, alias sub Tartara tristia mittit; item per 



3 ergo * # # extis} e£k&* jnyr&bgr. lll 6, 32 



3 Jffiffi 1 $^ n **$$£ L r$?}i0* 7ni ^ us factum add. Fabricius || 4 per om. H \\ 
viscerjpfj uisceratia $(.$ noPjCJiAistiim H || 5 superinponebantur M \\ numquam 
ASMsorr. a) | ablu& et ^ln^fMa: abluta elixa B ablutae elixe AS ablutae 
el wfH tfreddelwrf ^ M p£] ex S || exta] ta B || 15 ostendebat ASH || 17 
biwefkd^V/4^^ A ^^JF II 19 ipsa om. B || scilicet dea proserpina M \\ 
Md f. 2&% qv-Atyp' : intellegip uerba esse sibyllae c aduentante dea', quod his 
jZscilicei anuaactoA*!*- qoadjfipra dixerit intellexerit ipsam principem inferorum 
/■^tSites^/M^^^cfeff^e "procul o 5 . alii ex persona poetae dictum acci- 
U^toWiitftf .^a^rta^teAa 5 distingunt in marg. T || 20 initiati] iniciati B 




relictum 

; WM r mf'^kfm^ e%ag, tnag Zang alixqog. || 21 est] autem AS (est 
y^&X£&p¥-&****m et ad (sic) aeneae comites inclamat add. B II 26 dis- 
>^^.X *.k«t »)pk uocat H |) 28 alios B 



46 SERVII 

alios transferri, ut <315)> navita sed tristis; per alios purgari, 
ut (74cOy aliae panduntur inanes suspensae ad ventos; per 
alios vero ad suiiima revocari, ut <749)> Lethaeum ad fluvium 
5 deus evocat agmine rnagno. sciens ergo de deorum imperio 
varias esse opiniones ; prudentissime tenuit generalitatem. ex maiore 
autem parte Sironem, id est magistrum suum Epicureum sequitur. 
huius autem sectae homines novimus superficiem rerum tractare, 
numquam altiora disquirere. vmbraeqve silentes secreta infe- 
rorum semper silentia: nam hominum unibrae loquuntur. hinc est 
lOquae sacra silentia norunt. invocat autem summum bonuni ? 
quod in silentio constare manifestum est. 

265. et chaos elementorum confusio. invocat autem rerum 
primordia, quae rn elementorum fuerunt confusione. per Phlege- 
thonta ; inferorum flurium, ignem significat : nam cpkbt, graece, latine 

15 ignis est; unde secundum Heranlitum cuncta procreantur. et re vera 
sine calore nihil nascitur ; adeo ut de septentrione dicat sterili 
non quicquam frigore gignit. LOCA NOCTE silentia late 
aut hoc est quod supra ait umbraeque silentos', aut vult ostendere, 
esse partem mundi ; in qua perpetuae sunt tenebrae. cum enim 

20 probatum sit quod leginHis et minima contentos nocte Bri- 
tannos ; sphaerae exigit ratio ut e contrario sit regio noctibus 
vacans. 

266. SiT mihi fas avdita LOOVi de alta dicturus prudentia 
miscet poeticam licentiam. sit nvmine vestro concedatur a 

25 vestro numine. 

267. alta terra et caligine mersas bene iunxit: ex terris 
enim caligo procre*atur ; id est umbra. 

268. obscvri sola svb NOCTE aut hypalla e est *sub obscura 
nocte soli ibant': aut c sub sola nocte*, id est nbi nihil aliud est 

30 praeter noctem. 

269. domos vacvas nostri mundi comparatione simulacra 
eninl illic sunt, quae inania esse non dubium est. inania regna 
inanium: per quod ostenditur vacuum. 

16 sterili] Luc. IV 108 || 20 et minima] B%aS*i*tai »fc> <&nitylU& e&t. 
ad h. 1. 



3 loetheimi B letheuin H laetheum AM || 4 V^ ^? 1 ^ ^'^^^^ 
rum B || 9 locuntur A || 10 quaej quem AS || 12 elel^^W^ *W«*OiteAfic|| 
rerum om. H || 13 fuerant M || per Phlegethonta] %wew^*$ftSvth»r!te, 
M\\ l4.flox libri\\ 16 steliri H \\ 20 et] ac IwmalisW^MWiyifaJt&tyk 
taniis B brittannos A britannus J5T|| 21 sperae BM^^^^ f^m^ 
H\\ 27 umbra] obscurior add. M \\ 28 ypallage BJ 
aliu de prei B || 32 quae sunt M || dubium est] ^ 
succedit add. Masvicius \\ 33 inaniumq H \\ osteridi 



COMM. IN VERG. AEN. VI 265—273. 47 

270. inceptam alii Mncertam' legunt ; illuc tamen recurrit; 
nam c incertam ? incipienteni ; ~id est minorem significat. lvce 
MALiaNA obscura: nam malignum est proprie angustum, ut <(XI 
525> aditusque nialigni ; id est minores, obscuri. sane sciendum ; 
lunae ; licet minoris ; commemoratione ostendere eum ; fuisse illic 5 
aJiquid lucis: nam aliter omnia, quae dicturus est ; videre non 
poterant. 

271. vbi quando: nam non est loci ; sed temporis. 

272. nox abstvlit atra colorem hoc et videmus et tracta- 
tur ab Epieureis ; rebus tollere noctem colorum varietatem: unde 10 
etiam apud inferos omnia nigra esse dicuntur. contra hos Aca- 
demici una re pugnant: nam squamas piscium dicunt lucere per 
noctem. 

273. vestibvlvm ut Varro dicit, etymologiae non habet pro- 
prietatem ; sed fit pro captu ingenii: nam vestibulum ; ut supra 15 
<1I 469> diximus ? dictum ab eo ; quod ianuam vestiat. alii dicunt 

a Vesta dictum per inminutionem: nam Vestae limen est consecra- 
tum. alii dicunt ab eo ; quod nullus illic stet; in limine enim solus 
est transitus: quomodo vesanus dicitur non sanus ; sic vestibulum 
quasi non stabulum. favcibvs orci deum posuit pro loco ; ut 20 

Iovem dieimus et aerem significamus: Horatius manet sub Iove 
frigido venator. Orcum autem Plutonem dicit: nec enim per 
Charonta possumus intellegere inferos dictos ; quia minor potestas 
pro imperio numquam ponitur ; sed illa quae tenet imperium. ergo 

3 maligna obscura] cf. Non. p. 345, 32; Don. in Ter. hec. I 2, 84 || 9 hoc 
. . . dicuntur] cf. comm. Luc. IV 80 || 14 ut Varro dicit . . . non stabuluni] cf. 
Macrob. Sat. VI 8, 14 sqq.; Gell. XVI 5; Isicl. orig. XV 7, 2 || 21 Horatius] 
carm. I 1, 25 



ditur uacua B ostenduntur uacua exemplaria quibus utor praeter Fabricianum 
et Gottingense quae ostenditur vacuum exhibent. fortasse per quod ostenditur 
c vacuas'. || 1 incertam] incertam ex inceptam H || 2 incertam a f ut videtur, et 
Fabricius: incertum ASRM incerta B \ \ 3 proprie malignum est M \\ 4 mino- 
res et obscuri M\\ 5 lucet H\\ 7 poterant ASH: poterat BM || 8 scholium ad 
v. 271 om. A || 9 hoc . . . colorum om. H \\ et videmus] euidemus B uidemus 
M || 10 colorum] om. B, colorem A (corr. a) || 11 achademici AB sacademici 

h 

H academici M \\ 12 una repugnant AS || nam squamae piscium per noctem 
lucent M || per noctem] quod probatur add. A S. nam squamas piscium lucere 
per noctem comprobatur Stephanus et JDaniel || 14 aethimologia B ethimologiae 
A etoemologiae S ethimologiam H ethymologiae M \\ 15 ut om. ASH || 
16 uestiat ianuam B || alii dicunt . . . consecratum om. AS \\ 19 transitus est 
AS\\ quomodo] sed quomodo M \\ uaesanus ASM\\ ad v. 273 uestibulum hoc 
loco non priorem partem domus infernae dicit sed loca duo demonstrat extra 
orci fores, id est uestibulum et fauces. ex quibus uestibulum appellat ante 
ipsam domum orci , f auces uero iter angustum per quod ad uestibulum adiretur. 
constat ergo uestibulum dici aream quae a uia domum diuidit in marg. T \\ 
22 frigide B (corr. man. sec.) || 23 caronta M || 24 tenent H 



48 SERVII 

alter est Charon: nam Orcus idem est Pluton, ut in Verrinis indicat 
Cicero dicens ut alter Orcus venisse Hennani et non Proser- 
pinam, sed ipsam Cererem rapuisse videatur. alibi ait qua 
Ditem patrem emersisse ab inferis putant. dicimus autem 
5 et hic Dis et hic Ditis. 

274. LVCTVS ET VLTRICES POSVERE CVBILIA CVRAE ea dicit 

esse in aditu inferorum, quae vicina sunt morti; aut quae post 
mortem creantur; aut quae in morte sunt, ut pallorem. luctus enim 
post mortem est. cvrae eonscientiae, quae puniunt semper 

10 nocentes. 

275. tristis severa ; quae gignit severitatem. Cicero iudex 
tristis et integer. 

276. malesvada fames quae impellit Jiomines interdnm ad inli- 
eita. tvrpis egestas quae turpes facit. et quasi harum rerum 

15 imagines facit, quas dicit esse apud inferos ideo ; quia in quem ista 
coneurrunt, sit mortalis necesse est: unde deos inmortales dicunt ? 
qui ista non sentiunt quibus mors creatur. 

277. terribiles visv formae omnes scilicet quas supra dixit 

278. consangvinevs leti sopor secundum Homerum: vel iuxta 
20 illud (522y duleis et alta quies placidaeque simillima mortis. 

mala mentis GAVDIA generaliter omnium scelerum dicit ; ac si 
diceret c malae mentis gaudia ? : ut cum male fecerunt gaudeant. 

279. mortifervmqve adverso in limine bellvm mire f cum omnia 



1 in Verrinis] act. II lib. IV 50, 111 || 3 alibi] in Verr. aet. II lib. IV 48, 
107 || 6 ea dicit . . . creatur (v. 276)] exscr. roythogr. III 6, 25 || 11 Cicero] in 
Verr. act. I X 30 || 19 secundum Homerum] cf. Macrob. Sat. V 7, 11 



1 alter est ergo M || caronus H caron M || idem est] idem B idem est 
A, sed em in ras., est supr. vers. a id est S \\ 2 ut Verres alter Orcus venisse 
Hennani et non Proserpinam asportasse, sed ipsam abripuisse Cererem videre- 
tur Gicero || uenisset M || aethnam B A aetnam SH ethnam M \\ 3 uidebatur 
M || qua Ditem patrem ferunt repente cum curru exstitisse Gicero |) qua Ditem] 

o 

qd item M quia Ditem vulgo || 4 memersisse A S || 5 et hic dis et hic ditis 
II M: et hic dis huius ditis JR et hic dis et haec ditis AS || 8 creantur] dicit 
etiam add. M \\ 9 post] per Lion \\ conscientiae] malae conscientiae M \\ 10 no- 
centes] ut dicit Iuvenalis (XIII 193) quos diri conscia facti mens habet atto- 
nitos et surdo uerbere caedit occultum quatiente animo tortore flagellum add. D 
|| 11 Cicero . . . integer om. M || 12 integer] consangvinevs leti sopor secundum 
Homerum sequuntur in MASHM || 13 Mala saada famesque F || 14 tvrpis 
egestas] egestas autem turpis M || ,15 quia om. AS || 16 incurrunt F concur- 
rent Stephanus et JDaniel || mortales F || inmortales deos # || 17 qui] quia M || 
19 secundum Homerum] qui ait (II. XIV 231) k'v& 9 "Titvca £v[iplr}TO %ci6iyvrjTG> 
SavdcToio add. JD. quae sequuntur in exemplaribus et consanguineus similis 
nescio unde petita sint. || vel] Sol Daniel \\ 20 placiteque FG || morti libri Ver- 
giliani || scholia ad mala m. a. et ad v. 279 om. G || 23. cum omnia] fortasse 
relicua omnia 



COMM. IN VERGL AEN. VI 274—284. 49 

in vestibitlo P bellum vero in limine ipso posuit, quoniam nulla maior 
est mortis causa quam hellum. et est familiare epitheton. 

280. evmenidvm thalami Furiae xmmquam nupserunt: unde 
thalamos aceipiamus in quibus natae sunt. alii thalamos dieunt, 
qui facti sunt auctoribus Furiis, in quibus adulteria et caedes ad- 5 
miserunt: sed non procedit ; quia ait ^terribiles visu formae'. et ut 
non videatur esse contrarium quia Furias paulo post <(555)> alibi 
dicit esse: nam possunt hic natae esse ; et alibi manere ? et alibi 
officium exercere poenarum. 

281. orinem vittis innexa ut <(IX 476^ scissa comam et (1 10 
228)> oculos suffusa. 

282. in medio aut vestibulo: aut absolutum est ? et intellegi- 
mus lianc esse eburneam portam ; per quam exiturus Aeneas est. 
quae res haec omnia indicat esse simulata, si et ingressus et exitus 
simulatus est et falsus. 15 

283. vlmvs opaca ; ingens distinguenda sunt ista propter duo 
epitheta. et quidam tradunt ideo in ulmo somnia inducta, quod vino 
gravati vana somnient et ulmus apta sit viti: et ideo apud inferos rem 
inanem * * * pandit non aperit, sed expandit, id est extendit. et 
(dicunt) quidam "pandif ab eo, quod est 'aperif venire; nam quod 20 
apertum, est latius diffusum: hinc est patulae recubans sub teg- 
mine fagi. vvlgo temere ; passim ; catervatim. an 'vulgo ferunf? 

284. vana tenere utrum ua&oXov, an quae ex his vana sunt? 
et duo somniorum genera putantur: unum de caelo, ut (Y 722> visa 
dehinc caelo facies delapsa parentis Anchisae, quod est verum, 25 
aliud ab inferis, quod est vanum. foliisqve svb omnibvs hae- 
rent .qui de somniis scripserunt dicunt ; quo tempore folia de ar- 
boribus cadunt ; vana esse somnia: quod per transitum tetigit. Vana' 

21 patulae] buc. I 1 || 27 qui . . . somnia] exscr. mythogr. III 6, 24 



1 epitheton] fortasse addendum c mortiferum\ || 4 in quibus] et habitatio- 
num loca add. FG, quae Daniel omissa et vocula post accipiamus collocavit. 
fortasse, plenioris commentarii auctor vel habitationum loca post in quibus 
natae sunt addiderat || 5 auectoribus G autoribus H || cedes FG || 6 quia] qui 
FG || et om. FG, fortasse recte: nam ut non videatur . . . exercere poenarum 
videntur post in quibus natae sunt collocanda esse. ceterum et ut non . . . poe- 
narum om. M, in marg. infer. supplevit m || 7 alibi] abili H || 8 manere] aut 
in uestibulo manere add. FGM \\ 10 schol. ad v. -281 om. G || ckinem om. F 
12 et] aut FG || intellegimus om, FG || 13 per om. G j| 14 quae] duae S 
omnia haec A || indicant JRASII\\Qt exitus . . . falsus] et exitus falsus est M 
17 quidem FG, correxi || in ulmos omnia FG \\ uno G || 18 ulmos FG, correxi 
viti scripsi: uti FG \\ rem inanem F: rem nane G. post inanem haec fere inter 
cidisse videntur in ulmo esse || 19 scholia ad pandit et vvlgo om. G || pandit 
autem zulgo \\ 20 dicunt add. Commelinus || 22 temere] om. F. tenere Ha || 
23 catolou F || 25"est om. G || 26 scholium acl foliisqve s. o. h. om. G || 28 ar- 
bore F 



Servii comin. Vol. II. Fasc. I. 



GFAMERICA ,tS> ''y"\ 

IBRARY^ 




50 SERVII 

autem ideo, quia ab inferis; nam vera mittunt superi. Homerus 
%al yccQ t' ovccq b% <diog iativ: somnium de love. 

286. centavri in foribvs stabvlant bene 'in foribus', quia 
ea quae contra naturam possunt creari, statim pereunt. aut ideo in 

5 aditu monstra sunt posita, ut propter hoc terribiliora essent inferis. 

c stabulant' autem habitant. et usurpative dixit ; ut c populat ? luctat; 

nam stabulor dicimus. et bene adlusit, quia ex parte equi sunt. 

Centauri autem Ixionis et nubis filii sunt. Ixion enim amatam 

Iunonem de stupro interpellavit. illa confessa lovi est ; et ex eius 
10 voluntate nubem ei in suam formam conversam obtulit, unde ferun- 

tur nati esse Centauri. scyllaeqve biformes bene plurali usus 

est numero: nam et illa Nisi secundum alios in avem conversa est ? 

secundum alios in piscem. ergo etiam ipsa biformis fuit ; sicut haee 

in Siciliae freto. dictum autem est per poetae scientiam vel licen- 
15 tiam. quidam pluralem numemm pro singulari positum volunt: nam 

quae in avem conversa est nihil terroris habet. harum sane fabulae in 

bucolicis <TI 74) plenius narratae sunt. 

287. centvmgeminvs briarevs centies duplex: secundum fa- 
bulas ipse etiam dictus est Aegaeon. qui, ut non nulli tradunt, pro 

20 diis adversus Gigantes bella gessit, ut vero alii adfirmant, contra deos 
pugnavit eo maxime tempore quo inter lovem et Saturnum de caelesti 
regno certamen fuit: unde eum a Iove fulmine ad inferos tradunt esse 
trusum. alii dicunt, cum Iuno et Minerva et Neptunus ceterique dii 
lovem ligare vellent, a Thetide Briareum adhibitum Iovem vinculis 

25 exemisse. ac belva lernae hydram dicit, serpentem inmanis 



1 Homerus] II. I 63 || 3 bene . . . pereunt] exscr. mythogr. III 6, 25 || 
8 Centauri autem . . . Centauri] cf. mythogr. I 162, II 106; Luct. Plac. in Stat. 
Theb. IV 539 || 20 ut vero . . . pugnavit] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. II 596 || 
25 hydram dicit e. q. s.] exscr. mythogr. I 62; II 163; III 13, 4; Isid. or. XI 
-3, 34 et XII 4, 23. cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 384 



•2 kai ptaptonap €k aioc 6CTHM B k^it apTon aper dios ecrm H KanaPTON 
apeKioc M || 4 in] ut G || 5 terribiliores FG, corr:exi || 7 adlusdit FG || equi] 
qui G || 8 oxionis 6r~|| et nubis om. G || exio FG || enim] autem FG || 9 illa] 
quod illa B \\ eius] uis G || 10 ei orn. FG || 11 schol. ad scyllaeqve b. om. G |l 

12 et om. M || illa] scilla r g. n. superscr. m Scylla filia vulgo \\ uersa H || 

13 ipsa etiam B || 14 est om. JR || licentiam uel scientiam F. vel licentiam 
edidit Stephanus || 15 namque F \\ 18 ad briarevs in Caroliruhensis marg. inf. 
homo saec. XII haec adscripsit Briareus unus de filiis terrae. qui potentior 
ceteris fuit. et diis auxilium contra gigantes tulit. et diis arma suasit. ideo- ' 
que in celum receptus est. et quia centum uno ictu interfecit. centum manus 
habuisse dicitur. || centies (cencies A) similis duplex AS \\ ad v. 287 ipse est 
egeon qui ut nonnulli tradunt ... exemisse in marg. T || 19 Aegaeon] egeon 
BH aegeon 8 ducentas formas habens add. M || 20 dis T || 23 di T || 24 io- 
nem lagare FG \\ briarium F || 25 scholia ad ac b. l. et ad v. 288 om. G || 
ydram BASH || inmanes F 



COMM. m VERGL AEN. VI 286—289. 51 

magnitudinis, quae fuit in Lerna Argivorum palude; sed latine 
excetra dicitur, quod uno caeso tria capita excrescebant. cum saepe 
amputata triplarentur , admoto ab Hercule incendio consumpta narratur, 
cuius felle Hercules sagittas suas tinxisse dicitur. sed constat hydram 
locum fuisse evomentem aquas, vastantes vicinam civitatem ; in quo 5 
uno meatu clauso multi erumpebant: quod Hercules videns loca 
ipsa exussit et sic aquae clausit meatus; nam hydra ab aqua dicta 
est. potiiisse autem hoc fieri ille indicat locus, ubi dicit omne per 
ignem excoquitur vitium atque exudat inutilis umor. et 
utrum hic distinctio plena sit, an *horrendum stridens' inferioribus 10 
iungendum sit? stridere enim bene Chimaerae datur, quae et serpentes 
habet et flammas. 

288. horrendvm stridens pro ^horrende' : adverbium qualitatis deri- 
vatum in nomen. flammisqve armata chimaera Typhonis et 
Echidnae fblia, ore leo ? postremis partibus draco ; media caprea 15 
secundum fabulas fuit. re vera autem mons est Giliciae ; cuius hodie- 
que ardet cacumen, iuxta quod sunt leones; media autem pascua 
sunt, quae capreis abundant; ima vero montis serpentibus plena. 
hunc Bellerophontes habitabilem fecit ; unde Chimaeram dicitur 
occidisse. 20 

289. gorgones hae Gorgones Phorci filiae tres fuerunt in ex- 
trema Africa circa Atlantem montem ; quae omnes unum oculum 
habebant ; quo invicem utebantur. quarum nomina haec fuerunt 
Stheno ; Euryale, Medusa. sed Medusa, erecta favore Neptuni, ausa 



8 omne] georg. I 87 || 15 Chimaera ore leo e. q. s.] exscr. mythogr. I 72; 
II 131; III 15, 5; Isid. or. XI 3, 36 || 21 Gorgones e. q. s.] cf. mythogr. I 
130 sq.; II 112 sq.; III 14, 1; Isid. or. XI 3, 29; comm. Luc. IX 626 



3 ammoto F || 4 hercule F \\ 5 lacum JBurmannus \\ uomentem AS ueuomen- 
tem H || aquam F \\ uicinas ciuitates M || ciuitatem om. H || 7 excussit H || 
et sic . .^ . meatus] quibus sicit clasit meatus F quibus siccis clausit meatus 
Baniel || idra M ydria H ydra M \\ ab aqua dicta est] aito xov vdarog id est 
ab aqua dicta est JD \\ 8 ubi dicit om. M || 9 exquoquitur HM \\ exsudat ABH 
|| humor BASF \\ 10 an Baniel: ab F \\ 11 cymaerae F || 13 diriuatum F \\ 
14 chimera B M cymaera F \\ tifonis et echine F Titonis et Cheldriae Daniel 
|| 15 chimera ore leo B \\ craprea H capra F || 16 fuit] sunt A (fuit superscr. 
a), et maxime Homero dicente {II. VI 181) ngoc&s Iscov, om&sv ds Sqcokdv, 
^isoarj ds %waiQa add. D \\ seuera F || siciliae F Lyciae Stephanus || 17 iuxta 
quem F || media . . . sunt] media autem pars huius pascua habet F || 18 habun- 
dant F || montis ex montes ^S y plena sunt F \\ 19 bellerefons B bellerofontis 
AH bellerofon M || habitabilem] sui add. BH, quod ex suis videtur corruptum 
esse || chymaeram B cymaeram F || hae gorgones . . . vincula caudis hab. T || 
21 Gorgones om. AHM || fuerunt] fuerant M fuisse dicuntur FGT || in om. 
FG || 22 africae B || athlantem BAHM\\ omnis FG \\ 23 habebant] habuisse 
AS || 24 stheno- FG: sthenno ASH stenno BMT \\ enriale BT edryale F 
edriale G 



52 SERVII 

est crines suos Minervaejapillis praeferre: qua re indignata dea, crines 
eius in serpentes vertit eamque excidi a Perseo fecit luminibus orbatam, 
fecitque ut quisquis caput eius vidisset verteretur in saxum. sed Perseus, 
lovis et Banaes filius, cum ad eam occidendam volaret, prae se scu- 
5 tum ferens speculi candore perlucidum, sicut Minerva monstraverat , in 
umbra eius vidit caput Gorgonae et ita aversus accedens id amputavit. 
quod cum ad Polydecten regem pertulisset isque negaret id eius virtute 
confectum, conspicuum id regi fecit: cuius conspectu ille in saxum 
mutatus est, quod in Seripho, insula hodieque ostenditur. Serenus tamen 
10 dicit poeta Gorgonas puellas fuisse unius pulchritudinis, quas cum 
vidissent adulescentes, stupore torpebant: unde fingitur, quod si 
quis eas vidisset, vertebatur in lapidem. sane quidam dicunt versus 
alios hos a poeta hoc loco relictos, qui ab eius emendatoribus sublati sint 
Gorgonis in medio portentum inmane Medusae, 
15 vipereae circum ora comae, cui sibila torquent 

infamesque rigent oculi, mentoque sub imo 
serpentum extremis nodantur vincula caudis. 
harpyiaeqve aut iam mortuas intellege, aut secundum Platonem 
et alios simulacra, licet vivarum, illic fuisse: nam dicunt esse 
20 omnium rerum ideas quasdam ; id est imagines, ad quarum simili- 
tudinem procreantur universa. hinc est quod in Statio Amphiaraus 
Plutoni dicit omnibus finitor rerum esse videris ; mihi vero 
et sator. harum autem simulacra bene apud inferos sunt ; quae 
es.se dicuntur et furiae. tricorporis vmbrae EryTi et Geryonis. 

21 in Statio] Theb. VIII 91 



1 crines eius in serpentes uertit T (cf comm. Luc. IX 626 p. 306, 24 V.): 
erines quam in serpentes uertit FG crines quibus amatori maxime placuerat 
i. s. v. Daniel \\ 3 quisq: F quisque Baniel || capud JP ||*4 prae se] presse FG II 
5 ferens] fereos G \\ candorem F \\ sicutl sic G || sicut . . . monstraveratl quod 
ei minerua dederat T || 6 capud F\\ gorgone FGT || auersus T: uevms FG \\ 
1 dio " 

7 poiydioten F poii///ten G poiydotem T, correxit Masvicius |j hisque FG II 

8 eonfectum] non factum T \\ conspicuum . . . ostenditur] id regi ostendit quod 
in serifo insula hodieque monstratur T || ficit G || cuius spectu G || 9 Serenus 
tamen -. . . vertebatur in lapidem om. T || 10 poeta dicit AM. (transposuit a) 
poeta om. H\\ gorganas G \\ 11 figitur A (corr. a) fingetur G || 13 hos om. T II 
14 gorgones FGT || 15 uipereae T: uipera ee F uipera G || hora G || sibila T: 
sibylla F sybilla 6r || 16 infamaeque T [| mentoque ex meritoque (ut videtur) T: 
meritoque FG || 18 harpyiabqve aut iam mortuas . . . ut diximus ducit om. G || 
arpyaeqve BH aepyasqve AS arpyiaeqve arpiasque M\\ ut iam E || mortuas] 
occisas M || intellegimus F || platimem H \\ 19 fuisse] omnium rerum add. AS M 
|| 20 idaeas HMF || 21 quod in Statio . . . harum om. H || in om. F || stadio 
R || anfioraus F damas B thiodamas ^AS ..damas M (duarum Utterarum spa- 
tio relicto). haud scio an Servius Thiodamas scripserit, ut ah eo qui pleniorem 
commentarium composuit ipsius grammatici error sublatus sit. || 22 rerum] ore 12 
|| esse om. A || 23 qr^e] quia F \\ 24 eryli et ASMF eryli licet B erilicet H. 
cf. BibbecJcii adnot. ad VIII 563 et Serv. ad VIII 564, ubi erilum libri praeter 



COMM. IN VERGL AEN. VI 291-302. 53 

291. offert non ad feriendum ; sed ad repellendas umbras: 
unde et c offert' dixit. saeerdos autem ferire prohibet. 

295. TARTAREI QVAE FERT ACHERONTIS AD VNDAS Sequitur 

illud Pythagoricum, dicens tenuisse eos viam post errorem silvarum, 
quae vel ad vitia vel ad virtutes ; ut diximus <136> ; ducit. tar- 5 
tarei ACHERontis Acheronta vult quasi de imo nasci Tartaro ; 
huius aestuaria Stygeni creare ; de Styge autem nasci Cocyton. et 
haec est mythologia: nam physiologia hoc habet ; quia qui caret 
gaudio sine dubio tristis est. tristitia autem vicina luctui est ; qui 
procreatur ex morte: unde haec esse apud inferos dicit. 10 

297. cocyto ervctat harenam in Cocytum: scilicet per Stygem. 

298. has horrendvs aqvas propter tria flumina. portitor 
proprie portitor est qui portat ; abusive etiam qui portatur portitor 
dicitur ; sicut vector. 

299. terribili sqvalore id est terribilis squaloris. charon 15 
xara avtitpQaGiv quasi a%aiQwv. 

300. canities incvlta iacet veteres enim non solum comam 
ornabant ; sed etiam barbam ; ut non nullas videmus statuas. ideo 
dixit c inculta mento canities\ stant horrent. et est polysemus 
sermo, ut diximus <I 646>. 20 

302. svbigit subagit ; sursum agit, regit. et est polysemus 



6 Acheronta . . . ex morte] exscr. mythogr. III 6, 2 II 21 svbigit subagit 
e. q. s.] cf. Non. p. 400, 26 M. 



Hamburgensem, qui ycerilum exhibet. "Eqvlog lo. Lyd. de mens. I 8 || gerionis 
libri. Geriones tres reges simillimi fuerunt in hispania, quibus abstulit her- 

o 

cules armenta. Moventes autem ab hoc in hercuiem bellum interfecti sunt ab 
eo. quornm similes fuerunt umbrae add. B: quae edidit Masvicius cf lustin 
XLIV 4, 14 sqq. || 1 repellandas F repellendas ex repellandas M \\ 3 tabtabei 
... ducit om. F || qvae pbbt taktarei A || 4 phytagoricum M pythagoraicum 
Ab {corr. s) pytagoracum H pytagorioum M \\ post erroreml posteriorem B II 
5 ut diximus^ om. M\\ duxit, H || 6 Acheronta om. G || nasci Tartarol nascitur 
tora i nasci turtora G || 7, cochytum B cocython M || 8 aethymologia B 

aethimologia AS etimologia H mithologia 'FM cf. mythogr. II physoloffia B 
phisiologia AH fisiologia M filio sosia G || 11 scholia ad v. 297 et ad ha?h. a. 

om. G || cocyto 8 cocito H \\ per ex pro B || 13 alterum portitor om. G II 
14 sxcut vector] qm significat uehentenr et qui uehitur. Lucanus (V 580) 
r uema haec est sola timoris uectorem non esse tuum\ sic et alumnus et 
hospes significant add. B || 15 sqvalori M \\ sqaaloribus G || seliol. ad charon 
om. G || 16 a%uiqmv Damel in margine Beginensis: acheron BASMF acharon 
H || 19 scholia ad stant et ad v. 302 om. G || polysemus sermo] polisemus hoc 
est multiplicatio sermonum F polysemos omisso sermo AS polysemus sermo 
hoc est multiplicatio sermonum Stephamis || 20 ut diximus supra M || 21 svbiit 
A (corr. a) || subagit] om. B, subait H || sursum agit edidit Stephanus II reeitl 
recit H id est regit F || polysemos A " s J 



54 SERVII 

sermo: nam et c acuit 5 significat, ut <(VII 627> subiguntque in 
cote secures, et compellit, ut <(567)> subigitque fateri. 
velisqve ministrat aut per vela, et est septimus: aut c velis ob- 
sequitur', et est datiyus. 
5 303. ferrvginea nigra, tristi: nam lugubrem esse nunc colo- 

rem ipse ostendit dicens cum caput obscura nitidum* ferrugine 
texit. CORPORA cvmba omne quod potest videri, corpus dicitur: 
unde paulo post discretionem fecit dicens <(391)> corpora viva 
nefas Stygia vectare carina. 

10 304. iam senior aut pro positivo posuit ? id est senex: aut, ut 

diximus <(V 409)> ; c senior' est virens senex, ut c iunior ? intra iuve- 
nem est: quam rem a Varrone tractatam confirmat et Plinius. 
CRVDA deo viridisqve senectvs ro aixiov: ideo cruda et viridis, 
quia in deo. et bene *viridis% ne contemneretur. 

15 309. avtvmni frigore primo extremitatem vult ostendere, 

quod ait Iuvenalis <(IV 56> iam letifero cedente pruinis au- 
tumno: nam prima eius pars fervet, ut totoque autumni incan- 
duit aestu. sane sciendum, secundum Plinium folia autumnali 
tempore ideq cadere, quia omnis tunc in arboribus umor aestatis 

20 calore invenitur exhaustus. ergo c cadunt ? ? non quia tunc siccari 
incipiunt, sed quia tunc eis iam deest umor. 

311. clomerantvr aves bene rebus volitantibus animas com- 
paravit, quae et ipsae volant. 

312. inmittit apricis quasi atSQ cpQixrjg, id est sine frigore, 
25 ut diximus supra <(V 128)>: unde non nulli et Africam dictam volunt. 



5 febkvginea nigra] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 600 || 6 cuni] georg. 
I 467 || .17 totoque] georg. III 479 || 18 Plinium] nat. hist. XVI § 82 sqq. || 
25 unde . . . volunt] exscr. Isid. or. XIV 5, 2 



1 et hab. M \\ significat ut] inteilegimus alibi & || 2 et . . . fateri om. M \\ 

3 et] ut a || in VII. A m VII m ° 8 || 6^capud F apud G |[ obscurat G || ferru- 
ginem Jff|| 7 schol. ad cokpoka c. om. G || cvmba MASM || 10 aut comparativum 
pro positivo posuit Masvicius || 11 dicimus FG || iuuenior FG || intra iuuenem 
cutem est FG intra iuuentutem est coni. Hagenus.- in archetypo tutem supra 
em videtur scriptum fuisse || 12 a om. G || tractat JR tractam H tracitata FG || 
confirmat et Plinius om. F , et Plinius . . . viridis om. G || et] etiam vulgo || 
plinius ex plenius S || 13 sed crvda A || to a€tion H To aetion A to uoTion 
S ro aerton H toetion M to aeotion F || 14 ne contemneretur huc transposui 
15 extremitatem] et estremitatem ne contempneretur FG || 17 eius prima M 
autumpno F || autumni ... aestu] autum huncalui eastu H || incaluit A 

n 

incaduit M || 18 aestus FG || plunium G || folio F || 22 scholium ad v. 311 om. G || 
24 quasi ex quasa M \\ ater frices FG: ate frices AS ate fricis H africis Ma. 
spatium relictum est in JReginensi quod cnto <pqi%cl$ scribens explevit Daniel. 
ava q)Qi%ovg Stephanus et Baniel avsv cpqfaovg Masvicius primus || 25 ut dixi- 
mus supra om. A || aficam FG 



COMM. IN VERG. AEN. VI 303-324. 55 

313. primi transmittere figura Graeca est: ut primi tran- 
sirent. 

315. teistis asper, inmiserabilis, severus. 

317. aeneas ordo est: Aeneas ait, dic ? o virgo: cetera per 
parenthesin dicta sunt ; id est per suppositionem. 5 

319. qvo discrimine qua differentia. ripas hae linqvvnt 
repulsae scilieet, non transeuntes. 

320. vada livida nigra. et c lividum' invidum non nisi apud 
neotericos invenimus: Lucanus <I 288> livor edax tibi cuncta 
negat, gentesque subactas. 10 

321. longaeva sacerdos Sibyllam Apollo pio amore dilexit 
et ei obtulit poscendi quod vellet arbitrium. illa hausit harenam 
manibus et tam longam vitam poposcit. cui Apollo respondit id 
posse fieri, si Erythraearn, in qua habitabat, insulam relinqueret et 
eam numquam videret. profecta igitur Cumas tenuit et illic defecta 15 
corporis viribus vitam in sola voce retinuit. quod cum cives eius 
cognovissent, sive invidia, sive miseratione commoti ? ei epistolam 
miserunt creta antiquo more signatam: qua visa, quia erat de eius 
insula, in mortem soluta est. unde non nulli hanc esse dicunt, quae 
Romana fata conscripsit, quod incenso Apollinis templo inde Romam 20 
adlati sunt libri ; unde haec fuerat. 

322. devm certissima proles ex eo quod subire inferos po- 
tuit. ideo autem c certissima ? ; quia multi ad gloriam generis simu- 
lant se numinum filios, ut Romulus ex Marte ? Alexander ex love 
Ammone. hoc ergo excludit. sic alibi de Hercule <TIII 301^> salve 25 
vera Iovis proles. 

324. et fallere nvmen ut supra <(134> diximus ; sive propter 
Victoriae favorem, Stygis filiae: nam dicitur statuisse Iuppiter, ut 

8 livida nigra e. q. s.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 57 || 11 Sibyllam 
e. q. s.] exscr. mythogr. I 153; II 87 || 28 nam dicitur , . . prohiberetur] exscr. 
mythogr. III 6, 3 

1 scholia ad v. 313 et 315 om. G || ut] in F || 4 aeneas ait dic ait o uirgo 
FG || 5 id est per suppositionem edidit Stephanus \\ suppostionem F subposi- 
tionem G || 6 scholia ad v. 319 om. G || qvod F \\ 8 liqvida A (q del. a) || invi- 
dum om. G || 9 nectericos G teotericos A (neutericos a) || 10 negant R || gentes- 
que subactas om. G || subactas] licet ouidius [ex Ponto III 3, 101) c liuor, iners 
uitium, mores non exit in altos' add. D || 12 optulit BF\\ arbitrum FG || 14 
erythream A erythraeam S: erythram BF erithram G erithiteam H aery- 
tream M || et eam] etiam H \\ 15 eam] eius terram FG \\ 16 retenuit FG || 
17 inmiseratione H || 18 ad creta in marg. adscr. mit griezze vel griette a || 
cretantico FG || qua visa terra mythogr. I qua terra visa Masvicius || quia] 
nam FG || quia . . . insula om. ASM mythogr. II || quia erat] cerat H fort. 
quia creta erat || 19 est in mortem soluta FGM, nisi quod morte G || 21 sint 
H || 22 scholia ad v. 322 et 324 om. G || 24 matre H \\ 26 proles] progenies F \\ 
28 fauorem uictoriae A (transposuit a) ||. statuisse] quod statuisset M (quod 
inseruit man. rec.) 



56 SERVII 

si quis de diis fefellisset eius nunien permrio, uno anno et novem 
diebus ab ambrosia et nectare prohiberetur. ratio autem est quam 
supra <134> diximus: ideo per Stygeni dii iurant, quia tristitia 
contraria est aeternitati, xo Gxvyvov xm {icckccqlg) %al a&avaxco. 
5 325. inops inhvmataqve tvkba est duo dieit, id est nec 

legitimam sepulturam habet, neque imaginariam. inopem enim dicit 
sine pulveris iactu — nam *ops 5 terra est — id est sine terra, sine 
humatione. vult autem ostendere tantum valere inanem ? quantum 
plenam sepulturam: nam et Deiphobi umbra transvecta est 7 cui 

10 Aeneas cenotaphium fecit, ut <505> tunc egomet tumulum 
Rhoeteo in litore inanem constitui. bene autem sepultos, id 
est fletos — nam sine fletu sepultura non est ; unde legimus <(XI 
372) inhumata infletaque turba — facit supradicta flumina 
transire, quibus luctus nomen inposuit. c centum' autem c annos' ideo 

15 dicit ; quia hi sunt legitimi vitae humanae ; quibus completis potest 
anima transire ripas ; id est ad locum purgationis venire ; ut redeat 
rursus in corpora. sane sciendum quia ; cum terram dicimus ; haec 
ops facit; si nympham dicamus ; haec Opis; si divitias ; hae opes 
numero tantum plurali. 

20 327. RAVCA flventa aut rheumata dicit: aut bene pluraliter ; 

quia de tribus loquitur. 

328. sedibvs ossa qviervnt id est prius quam corpus in 
naturam suam redeat ; id est in terram. 

330. stagna exoptata Lethaei scilicet fluminis. 

25 331. vestigia pressit scilicet cogitatione tardatus. et intentio- 

nem constantis ostendit. 

332. pvtans reputans ; cum animo pertractans. sortemqve 

6 inopem . . . humatione] cf. Isid. orig. X 145 || 27 pvtans . . . tractans] 
cf. Don. ad Ter. eun. IV 2, 4 



1 et VIII idiebus H \\ 2 ambrosia e nectare JiH ambrosiae nectare M || 
3 supra om. AHMF\\ 4 tocturnok tio MAKAGAANaTU) B toctyfnon (cTYrNWN A) 

TLO MaKaiaGciaN ATLO AS TOCTYY NON TIO MKa€d>aNd>TU) H TO CTYrNON TO MAKdPIO 

Kdi aoAaaTio F graeca om. M || 6 legitumam H (| inmaginariam G || 7 obs FG\\ 
id est] inops id est M \\ 8 umatione H\\ tantantum 67 || 9 et om. FG || deiphebi 
B deipboebi A deisobi G || umbram FG || 10 cenotaphion E eanotafium M 
(caenotafium m) caenotaphium F || 11 roeteo FH roetheo AM || constitui] 
continui H || bene autem ... nomen inposuit] bene autem sepultos facit supra- 
dicta flumina transire quibus luctus nomen inposuit. fletos. nam sine fletu 
sepultura non est unde legiraus inhumata infletaque turba. B \\ sepultus id est 
fletus HM\\ 13 turba quam turbam facit supradictam FG \\ 14 <nomen] lumen 
H || 15 hii FG || legitime B \\ completit FG \\ 18 si nympham dicimus B \\ haec 
opis facit FG || 20 scholia ad v. 327—330 om. G || remata B reumata ASM 
(effusio superscr. s) reunata H rheumata id est aestuaria D || aut] ut F || 21 
de tribus loquitur fluminibus Masvicius || 22 osso F \\ prius] proprius F \\ 25 sci- 
licet et cogitatione G || intentione FG, correxit Daniel \\ 27 scholium ad sortem- 
qve a. m. i. om. G 



COMM. TN VERG. AEN. VI 325—340. 57 

animo miseratvs iniQvam iniqua enim sors est puniri propter alte- 
rius neglegentianr, nee enim quis eulpa sua caret sepulcro. bene 
autem c animo' ; quasi re praesaga, ut alibi <(X 843)> praesaga 
mali mens: ipse enim Aeneas insepultus iacebit, ut <(IV 62(X> 
mediaque inhumatus harena. 5 

333. mortis honore sepultura, ut (X 493> quisquis honos 
tumuli. 

334. dvctorem classis apertum exemplum ? classem dici etiam 
unam navem: nam legimus (1 113)> unam quae Lycios. 

336. avster hic distinguendum. 10 

337. sese agebat c sese agere 5 est sine negotio incedere. 

338. qvi libyco nvper cvrsv bene c Libyeo': navigatio enim 
non a deverticulo, sed ab intentione accipit nomen. 

339. EFFVSVS IN vndis archaismos est: quamquam Donatus 
esse ordinem velit f dum servat sidera in undis mediis'. 15 

340. mvlta maestvm cognovit in vmbra prudentiores dicunt 
animas recentes a corporibus sordidiores esse donec purgentur: quae 
purgatae incipiunt esse clariores. unde ait paulo post <(745)> donec 
longa dies perfecto temporis orbe concretam exemit labem 
purumque reliquit aetherium sensum atque aurai simpli- 20 
cis ignein, id est non urentis, ut est solis. inde est quod aliae 
animae lunarem circulum ; aliae solstitialem retinere dicuntur pro 
modo purgationis. bene ergo Palinurum obscura umbra circum- 
datum dicit et vix agnitum, qui ne ad loca quidem pervenerat pur- 
gationis: sic etiam de Didone dicturus est <(452)> agnovitque per 25 
umbram obscuram. 



6 HONoiiE sepultura] cf. Non. p. 320, 27 M. || 11 sese agere . . . incedere] 
cf. Don. a.d Ter. Andr. IV 2, 25 || 14 quamquam e. q. s.] cf. gramm. lat. YII 
p. 485, 14 K. || 21 inde est . . . obscuram] exscr. mythogr. III 6, 12 



3 rei praesago V Burmanni et Fabricius || 5 mediatque H || harena] periit 
enim in flumine Numico: unde ait Iuuenalis (XI 62) f et ipse tamen contingens 
sarjguine caelum: alter aquis, alter flammis ad sidera missus' add. D || 6 honus 
A (corr. a) || 8 exemplo H || dicit A || 9 nam . . . Lycios om. M \\ 11 schol. ad 
v. 337 om. G || sese] se F || 13 a om. G || deuerticulo ASH: duerticulo B (diuer- 
ticulo r) diuerticulo FGMa || ab inuentione accepit FG || 14 schol. ad v. 339 
om. G ,|| archaismos A || est om. F || 15 seruit F || in mediis undis B || mediis 
om. A || 17 recentes ASHFG: recedentes BMa || ordidiores G || 18 ait] est M 
|| 19 tempore BAS (corr. a) || orbis AS (corr. a) || 20 reliquit BASHM: relin- 
quid F relinquit G || aurio B aurae ASM || 21 ignem] simplices add. FG || 
aliae . . . circulum] aliae panduntur animae ad (ad om. AS, supr. vers. add. a) 
lunarem circulum ABS \\ 22 solstitialem libri: solarem mythograplius || tenere 
mythographus \\ 23 purgationis animae ex Begio codice Masvicius || circumdatum] 
cireulum datum F || 24 ne] nec ABMs || uenerat B || 25 sicut etiam alibi vulgo 



58 SERVII 

341. qvis te palinvre DEORVM c quis deus' debuit dicere, sed 
graece dixit tig xrewv. 

342. eripvit nobis bene c nobis': gubernator enini communi 
perit periculo. svb aeqvore mersit tmesis est: medio aequore 

5 submersit. 

343. dic age hortantis adverbium est: unde est et *age sta' et 
c age facite'. 

346. ventvrvm avsonios %ata to 6lc3t£(6(isvov intellegimus. 

347. cortina cortina dicta est aut quod cor teneat, aut quod 
10 tripus saeptus erat corio serpentis, ut diximus supra <(III 92>: aut 

certe secundum Graecam etymologiam oti trjv koqtjv tsivei r\toi 
tivd(j(j£o^ id est quod extendit puellam, ut <^49)> maiorque videri. 

348. nec me hic distinguendum, ne sit contrarium: nam eum 
Somnus deiecit. cmamquani alii frustra dicant quod credebat Phor- 

15 bantem, cum extinctis divinandi sit concessa licentia, ut nunc iam 
sciat Somnum fuisse. 

349. namqve avBERNACLVM ut sit veri simile, quod post tri- 
duum tetigit litus Italiae. 

351. PRAECIPITANS dum praecipitarer. maria aspera ivro 
20 aut execratio est, ut (II 431> Iliaei cineres: aut certe iurat quasi 
nauta per maria. 

353. spoliata armis propter amissionem. gubernaculi. 
excvssa magistro nove dixit: de qua fuerat magister excussus. 

354. svrgentibvs vndis non quia tempestas fuerit, favente 
25 Neptuno, sed tumens pelagus fuisse significat. nec de Aeneae pe- 

ritia desperavit, sed propter perditum gubernaculum. et ostendit se 
magis timuisse pro navi, eurri esset ipse periturus. 

1 schol. ad v. 341 om. G ]| >2 TiceeioN B H TicetuN F || 4 periclo A || schol. ad 
svb a. m. om. G || temesis B S themesis A HM || est] est id est F || 5 summer- 
sit F || 6 et age facite] et agite facite B et age f. A et cage omisso facite H 
et age fac et age facite Stephanus, Masvicius, Burmannus et age fare Lion || 
8 cata to siopumenon BA canta to siopumenon H cata to siopomenon M, 
cf. Burmanni adnot. || 9 tineat jff|| iO tripus ASH: tripos FGM trippos B || 
septos FG || Pythonis serpentis Masvicms primus \\ ut diximus supra FGM: 
ut dicitur ii ut deus AS (ortum ex r ut b~. s.') ut ds H \\ 11 aethimologiam 
ABFG ethimologiam H ethymologiam M \\ oti thn kophin tinei nto tinaccci 

B OTI THN KOPHN TIN€I HTOI TINACCEI AS OTI THN KOPNN TINEINTOITI NACC€I H 

otinh kophn€ktini M oti thn dit (omissis %6qr\v . . . exten) FG. r\xoi -avdoGsv 
non videntur Servii esse || 13 schol. ad nec me om. G \\ 14 alii frustra dicant] 
alii distinguant nec me deus aequore mersit F || Phorbantem] fuisse qui eum 
inmerserat supr. vers. add. m || 15 ut] et SF \\ iam om. AS \\ 17 uerisimiles FG \\ 
quod . . . Italiae] quod uenit ad italiam M \\ 18 intaliae F \\ 19 dum praecipi- 
tarer] pro cum praecipitarer F proprium praecipitarer G \\ 20 exacratio FG 
exsecratio B \\ iurat] iurantis FG || quasi nauta] quia si aut a G || 22 scholia 

e 
ad v. 353 om. G \\ propter . . . gubernaculi] perdito gubernaculo M \\ 23 nouo S 
24 fuerit Stephanus: fuit libri || 27 pro] per G , 



COMM. IN VERG. AEN. VI 341—366. 59 

355. hiberjstas asperas. et retulit ad adfectum natantis. 

358. adnabam et hic distingui potest, et c adnabam terrae'. 

359. gens crvdelis Lucanorum. et dicit eum a Veliensibus 
interemptum, ut <366)> portusque require Velinos. sane scien- 
dum Veliam tempore quo Aeneas ad Italiam venit ; nondum fuisse. 5 
ergo anticipatio est ? quae ; ut supra diximus, si ex poetae persona 
fiat ; tolerabilis est; si autem per alium ; vitiosissima est ; ut nunc 
de Palinuro ait: quamquam alii ad divinandi scientiam referant ; 
quasi ab umbra dictum. Velia autem dicta est a paludibus ; quibus 
cingitur, quas Graeci slrj dicunt. fuit ergo c Elia' ; sed accepit di- 10 
gammon et facta est c Velia' ; ut c Enetus Venetus\ 

360. montis saxi ; ut <(XII 687)> fertur in abruptum magno 
mons inprobus actu pro saxo; dlibi e contrario <II 308)> saxi 
de vertice pastor pro c montis\- nam sunt ista reciproca. 

362. me flvctvs habet quia secundum philosophos corpus 15 
solum nostrum est ; quod nobiscum oritur ; nobiscum perit. anima 
enim generalitatis est et adeo non est nostra ; ut etiam in alia cor- 
pora plerumque transeat. ergo c me ? corpus meum ; quod est homi- 
nis proprium. est autem Homeri avtovg ds sXcoqlcc tsv%s kvvsGGlv. 

363. caeli ivcvndvm lvmen bene 'iucundum' addidit: est 20 
enim efciam apud inferos Utmen, sed non iucundum. 

365. his invicte malis qui inferos subire potuisti. c his' autem ; 
ac si diceret c quae cernis\ 

366. terram inice bene ante maius petiit ; ut vel hoc impe- 
traret. terrae autem iniectio secundum pontificalem ritum poterat 25 



4 sane sciendum . . . dictum] cf. Gell. X 16, 1 sqq. || 19 Homeri] 11. I 4 



1 scholia ad v. 355 et 358, om. G || rettulit F \\ effectum F \\ 2 et hic di- 
stingui potest paulatim adnabam ut (lege ut terrae) sequentibus iungatur terrae 

n 

iam tuta tenebam F || 3 a ueliensibus S ab aliensibus F ab iliensibus G || 

i 

4 intemptum FG || ut] in G || belinos F oelinos G uelanos S || 5 ad Italiam 
venit] ab his verbis incipit Cassellani quatemio tertius secundi ordinis. cf. 
praef. p. XLVIIl || 6 persona poetae B || 7 aliam .F6rC|| uiciosissima A uitiosa 
M || ut nunc . . . sed non iucundum , om. G || ut] et F || 8 diuinantis M || refe- 
runt FC \\ 9 dictum] cui praecognitum erat id nomen per posteros illi impo- 
nendum. Ergo portus Velinos id est vocandos aliquaudo Velinos add. Fabricius 
|| 10 graece ASFC \\ ele libri || aelias A (elia a) helia SF || accipit FC \\ 
dygannon F digamon M \\ 11 et facta est Velia om. M \\ est om. lf||Enetus] 
aenethus B \\ 13 probus H \\ 14 ista sunt S || 16 perit] moritur M \\ 19 autem 
om. F || Homeri] nomen C || aYOTYC de eatopia tgyxc kynccqn A ayotic de c/vlupa 
TCYxe kyncccin JR aYOTYO deeatu pater xe kyncccin H ^ytoyc aeeatupia tcyx kyn- 
€cim M aYTaYe ie eawpia Tepxe kyn€ccin F aytoy eie eAtupia t€yx€ kyn€cqn C || 
20 iocvndvm JRS vicvndvm H \\ iocundum BSH\\ 21 enim om. FC\\ iocundum 
BH || post iucundum sex fere litterae radendo deletae in M ||-24 ante] apte A 
(sed p ex correctura) autem C || maius] nauis F \\ petit FC \\ 25 autem om. B 



6Q SERVII 

fieri et circa cadaver et circa absentium corpora quibusdam sollemni- 
bus sacris. namqve potes quia ubique eum rerum divinarum in- 
ducit peritum. 

367. siqva via est si est ulla ratio. DIVA creatrix rerum 
5 oninium generaliter. 

369. ijscstaee navigare: more suo. 

370. da dextram praesta auxilium: umbra enim numquam 
tenetur, ut <(II 793)> ter frustra conpressa manus effugit 
imago. 

10 371. sedibvs VT SALTEM ut saltem in morte requiescam sedi- 

bus placidis. et bene ; quia nautae semper vagantur. 

373. tam dira cvpido cupiditas ex deorum ira veniens: aut 
certe magna ; ut <(IX 183> an sua cuique deus fit dira cupido? 

374. severvm tristem : et haec reciproca sunt, ut contra iudex 
15 tristis et integer, id est severus. 

375. evmenidvm autem circa quem habitant Eumenides naxa 
avxC(pQa<5iv dictae. ripamve inivssvs abibis ut c abeo in Tuscos 5 , 
sicut diximus supra <IV 106)>: quamquam alii c adibis' legant. 

376. DESINE FATA DEVM FLECTI SPERARE PRECANDO fata quae 

20 semel decreverunt. et locutus est secundum Epicureos, qui dicunt 
nec bene promeritis capitur neque tangitur ira. 

377. dvri casvs iiipossibilis ad mutationem. 

378. longe lateqve per vrbes de historia hoc traxit. Lu- 
canis enim pestilentia laborantibus respondit oraculum manes Pali- 

25 nuri esse placandos: ob quam rem non longe a Velia ei et lucum 
et cenotaphium dederunt. 



12 cupiditas . . . veniens] cf. Isid. diff. verb. 141 || 14 severvm tristem] cf. 
Don. ad Ter. Andr. V 2, 16 et Luct. Plac. ad Stat. Theb. 1 88 || iudex] Cic. 
in Verr. act. I 10, 30 || 21 nec bene] Lucr. II 651 



1 citra cadauer O || et circa ante absentium om. H || sollemnis A 8 (corr. a) 
|| 2 sacris] eundem sermonem habet apud inferos cum Elpenore Ulysses (Od. 
XI 75) 6rj[ici ts n>oi %svai Ttolirjg liti ftivl ftaXciGcrjg add, Fabricius || potest 
FC || 4 divia C || 7 destram C || praesta] ^>est F || numquam] quam F || 8 ut ter] 
uter H inter F uoter C || conpressa MG conpraessa H compressa SF, om. M. 
conprensa Vergilius || 10 saltim ut saltim F || 13 an om. ABHM || 16 circa 
quae C circa que JS \\ habitabant M \\ eumenedes C || cata antiphrasin "dictae 
SHMD, om, ABFC post Eumenides haec edidit Fabricius sv^videg dictae 
(nam £v{isvr)g benevolus est) quod minime sint beneuolae, sed maleuolae: et 
est ukt' uvtfcpQccciv figura, quoties rem malam bono appellamus exemplo, ut 
hic. || 17 ripamde invisvs F \\ adibis A (abibis a) \\ ut om. F |j abeo in tuscos 
ABHMs (sed alterum f in raB. a): abeo intuseos ■jS' abeo intus eo FC \\ 18 
supra diximus FCM \\ 21 neque tangitur B: nec tangitur reliqui libri || 23 vrbes 
BH: vrbem FCASM\\ traxit hoc FC\\ 25 placados C \\ ei om. SF (supr. vers. 
add. s || et lucum ei dederant et cenotafium M || 26 cenotaphium] tumulum ce- 
notafium F \\ cenotaphion BASH\\ 26 dederunt FC: dederant BASHM 



COMM. 1N VERG. AEN. VI 367—392. 61 

379. prodigiis acti caelestibvs conpendiose et pestilentiam 
ortam et petitum significavit oraculum. piabvnt plaeabunt, ex- 
piabunt. 

381. - aeternvm in aeternum: et est adverbium. palinvri 
plus est ; quam si Huum' diceret. 5 

382. parvmper id est paulatim laetari coepit: spem enim 
solam, non praesens acceperat beneficium. unde bene dictum est ; 
quasi ab eo magna moderatione dolor recessit. alii c parumper' 
valde parum volunt. 

383. gavdet cognomine terra nominis sui similitudine. facit 10 
autem c hic' et ^haec cognominis': nam in Plauto lectum est cum 
una de Bacchidibus diceret illa mea cognominis fuit. quod 
autem communi genere in V misit abiativum, metri necessitas fecit. 

385. navita epenthesis ; ut c Mavors\ inde vt stygia pro- 
spexit ab vnda ut <VII 289> Siculo prospexit ab usque Pa- 15 
chyno. et hinc ostenditur quod diximus <(295)> ? iuncta esse haec 
tria: Acheronta ; Stygeni, Cocyton. de his autem nascuntur alia, 
unde est <(439> et novies Styx interfusa coercet. 

386. per tacitvm nemvs aut solum: aut ipsos taeitos, id 
est tacite. 20 

387. adgreditvr dictis hoc sermone ostendit iratum. 

388. qvisqvis es armatvs bene a praescriptione coepit, ac si 
diceret: nihil pium molitur armatus. 

389. qvid venias cur; nam adverbium est. iam istinc a 
loco in quo es. 25 

391. corpora viva quia ; ut supra <(303)> diximus ; sunt eor- 
pora etiam mortuorum quae tantum videntur, id est umbrae. 

392. ME svm laetatvs evntem lectum est et in Orpheo quod ; 
quando Hercules ad inferos descendit ; Charon territus eum statim 
suscepit: ob quam rem anno integro in compedibus fuit. ideo ergo 30 



11 in Plauto] Baech. v. 9 R. || 14 navita epenthesis] cf. Isid. diff. verb. 390 



2 oraculum significabit M \\ 7 solurn C || non] nondum M || 8 fortasse reces- 
serit || 10 terra FM: t. O terre BH terrae AS || similitudinem FC || 11 
cognominis] coguouimus M \\ 12 unam vulgo || baccidibus A bacbidibus C || 
mea BSIIM: mei FC || 13 a communi genere Masviclus et Burmannus || mit- 
tit A || fecit] facit A fuit BM \\ 15 ab] ab unda F || pacbino ABCH M || 

16 hic FC || quod supra diximus F \\ haec tria flumina Masviclus primu? \\ 

17 adherontam F acherontam C || cocython A || 18 cohercet FHM || 19 ipsos 
tacitos ABHs: ipsos tacitus jS' ipsi taciti FCM\\ id est tacite hao. C, edidit 
Stephanus || 21 ratum B || 22 perscriptione Daniel \\ 25 es] nam rem proximam 
significat adeunti add Fabricius \\ 26 ut supra diximus om. AS || corpora etiam] 
et corpora FC\\ 28 evntem] a. l. n. t. add. M \\ et om. AS et in Orpheo om. 
FCM || 29 erculis F herculis C || statim om. B 



62 SERVII 

*non laetatus' ; scilicet propter supplicium suuin. sane Alciden volunt 
quidam aito vrjg alwrjg dictum ; id est a virtute: quod non procedit, 
quia a prima aetate hoc nomen habuit ab Alcaeo ; patre Aniphi- 
tryonis. et seimus agnomina ab accidentibus dari. 
5 394. qvamqvam ac si diceret, hoe in te nondum probavi: sci- 

licet per simulationem, nam noverat. 

395. in vincla petivit Hercules a prudentioribus mente magis ; 
quam corpore fortis indueitur ; adeo ut duodecim eius labores referri 
possint ad aliquid: nam cum plura fecerit ; duodecim tantum ei 

10 adsignantur propter agnita duodecim signa. quod autem dicitur 
traxisse ab inferis Cerberum ; haec ratio est ; quia omnes cupiditates 
et cuncta vitia terrena contempsit et domuit: nam Oerberus terra 
est ; id est consumptrix omnium corporum. unde et Cerberus dictus 
est ; quasi XQeofioQog, id est carnem vorans: unde legitur <TIII 29 iy 

15 ossa super recubans: nam non ossa citius terra consumit. 

396. ipsivs A solio regis atqui Cerberus statim post flumina 
est ; ut <(417)> Cerberus haec ingens latratu regna trifauci 
personat: nam illic quasi est aditus inferorum ; solium autem Plu- 
tonis interius est. ergo aut ad naturam canum referendum est ; 

20 qui territi ad dominos confugiunt: aut solium pro imperio accipien- 
dum est ; ut alibi arces pro imperio posuit ; ut inbellem avertis 
Romanis arcibus Indum ; cum Indi usque ad primos venerint 
fines ; non usque ad arces. 

397. hi dominam ditis aut de Graeco tractum est ; qui uxorem 
25 dstfTtoivav dicunt: aut*Ditis thalamo' ; ut c dominam ? Charonad seretulerit. 

1 sane Alciden . . . dari] exscr. mythogr. II 149 || 7 Hercules . . . consumit] 
exscr. mythogr. II 149, III 13, 4 || 12 nam Cerberus . . . vorans] exscr. mythogr. 
I 57. cf. Isid. or. XI 3, 33 || 21 inbellem] georg. II 172 



2 ccTto] izo H || aknc B aaKHC H aaKaHC M \\ non om. C || 3 a om. B \\ 
alceo libri || patre om. H || amphitrionis BS amphityronis H amfytrionis MF. 
Amphitrion nir matris herculis fuit. unde idem amphitrioniades dictus. quan- 
quam iouis filius fuerit. Alcides autem uocatur a patre eiusdem amphitrionis 
add. R || 4 occidentibus FC || 6 nam om. AS || 7 herculis FC \\ 8 fortiter B || 
ut] et AS (corr. a) \ eius labores . . . agnita duodecim om. C \\ labores] bores F 
|| 9 aliquid libri et mythogr. III: aliquod mythogr. II animum Pontanus ad 
Macrob. Sat. I 20 aliud Burmannus || fecerit] steterit F \\ 11 ceruerum C \\ 
omnis F \\ 12 ceruerus C || 13 id] quae M || est consumptrix FC coiisumtrix 
mythogr. II est consumtrix mythogr. III consumptrix est M : est consumma- 
trix BASH\\ ceruerus C \\ 14 est om. FC\\ creoberas B creoborus AF creo- 
boros reliqui || unde et lectum est M || 15 nam non ossa M : nam ossa non s 
nam ossa reliqui. nam carnem citius terra quam ossa consumit mythogr. II || 
consumsit F \\ 16 ceruerus C \\ 17 ceruerus C \\ latrato B || triforici F \\ 18 aditus 
est B || 19 interius est] interior F est interius C. non in ingressu add. M || 
aut om. FG \\ canis FC \\ 21 euertis AS auertens FC \\ 22 primos] 'imperii 

i 
FC\\ 24 aut quia de C \\ qui] quia F \\ 25 AecnoHiAN B accrONaN H aeouYNaM 
M despinam F despynam C || retulit S rettulit F rettulerit C 



COMM. IE VEBG. AEN. VI 394—408. 63 

398. amphrysia vates Apollinea: et est longe petitum epi- 
theton. nam Amphrysus fluvius est Thessaliae ; circa quem Apollo 
spoliatus divinitate a Iove irato Admeti regis pavit armenta ideo ; 
quia occiderat Cyclopas ; fabricatores fulminum ; quibus Aesculapius 
extinctus est ; Apollinis filius ; quia Hippolytum ab inferis herbarum 5 
potentia revocaverat. 

400. nec vim tela fervnt ac si dieeret ; tantum repellunt. 
licet fas est: et est concedentis adverbiuni, sicut c esto\ 

401. aeternvm adverbium est ; ut supra <(381)>. et subauditur 
bis c aeternum latrans aeternum terreat', id est semper latrans. 10 

402. patrvi quia Iovis est filia ex Cerere. servet obtineat, 
custodiat ; inhabitet, ut <(VII 52)> sola domum et tantas serva- 
bat filia sedes. 

403. troivs aeneas id est a diis originem ducens. pietate 
insignis et armis propter illud <(129> pauci quos aequus ama- 15 
vit Iuppiter aut ardens evexit ad aethera virtus. 

404. erebi Erebus proprie est pars inferorum ; in qua hi qui 
bene vixerunt ; morantur. nam ad Elysium non nisi purgati per- 
veniunt: uude est «<(744)> et pauci laeta arva tenemus. hinc fit 
ut quaeratur, an animae de Elysio in corpora possint redire? et 20 
deprehensum est non redire ; quia per purgationem carent cupiditate. 

405. si TE nvlla movet necessitate vult persuadere ; quia 
scit manes nulla re flecti ; ut scirent si ignoscere manes. 
pietatis imago pietas: per periphrasin dicta ; ut c vis Herculea ? ; id 
est Hercules. 25 

406. aperit nudat ; ut <(III 206)> aperire procul montes ac 
volvere fumum. 

408. nec plvra his nec est aliquid ulterius dictum vel a Si- 
bylla ; vel a Charonte post ramum visum. 



2 nam Amphrysus e. q. s.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 375 || 23 sci- 
rent] georg. IV 489 || 26 aperit nudat] cf. Non. p. 236, 15 . 



1 repetitum B \\ 2 amphrysius F amfrysius C frysos A amfrysos M || thes- 

e 

saliae est M || 3 spoliatus a ioue irato diuinite G || a om. H || 4 fluminum A 
(corr. a) || quibus] a quibus fulminibus F a quibus O \\ 9 ut supra diximus 
Masvicius primus j| 10 aeternum latrans aeternum terreat BASHM: aeternum 
latrans et aeternum terreat FC et aeternum latrans et aeternum terreat vulgo 
|| 11 optineat F || 14 dis C || 15 aut propter illud F || aequos FC || 16 aut . . . 
virtus om. FC \\ ,17 hbbebi herebus BA || hii F \\ 18 elisium BC helysium AM 
helisium H\\ 20 an] utrum FC\\ ad corpora C || 21 per] om. RS\\ purgatione 
A S (corr. a) || 23 nulla re flecti] nec pietate nec ulla re alia fleti F || ut . . . 
manes om. B || 24 id est Hercules om. M || 25 herculis a || 26 ac volvere fumum 
om. C || 28 vel a Sibylla vel a Charonte om. M \\ 29 vel a ante Charonte om. JEL 



64 SEEVII 

409. fatalis virgae ut <(146> sequetur, si te fata vocant. 
longo post aut adverbium est, aut praepositio antique posita. 
411. ivga graece dixit: t,vya enim dicunt quae transtra no- 
minamus. 
5 412. laxatqve foros tabulata vacuat ? ut supra <V 552> et 

campos iubet esse patentes: multitudine enim remota quasi 
laxantur spatia, alveo fluminis scilicet. et per synaeresin c alvo' 
facit. 

413. ingentem aenean bene liunc solum dicit ? ut per tran- 
10 situm ostendat purgatioris animi honlines etiam corpora habere 

leviora : quod de Sibylla vult accipi. 

414. svtilis intexta: per quod fragilem ostendit. 

415. tandem aut propter pondus Aeneae ; quod est melius: aut 
propter paludis magnitudinem: aut propter caeni densitatem. 

15 416. informi limo niagno, sine forma. vlva herba palustri. 

418. personat aut personare facit: aut per regna sonat. et 
quia de animabus dicturus est, bene facit ante Cerberi commemora- 
tionem, consumptoris corporum: Lucanus <(VI 702)> qui viscera 
saevo spargis nostra cani. tunc enim animae locum suum reci- 

20 piunt, cum fuerit corpus absumptum. 

419. horrere videns iam colla colvbris fingitur enim pro 
saefcis habere serpentes. et est hypallage: in collo eius horrebant 
colubrae. 

420. offam hinc est diminutio c ofella'; sed c f non geminat: 
25 in diminutione enim plerumque multa mutantur. quod autem ait 

c melle ? , adlusit ad corpora, quae plerumque cum melle obruuntur. 



3 graece . . . nominamus] cf. Isid. or. XIX 2, 5 || 5 tabulata e. q. s.l cf. 
Isid. or. XIX 2, 2 



1 sequetur] secutum est F || aocanti F \\ 2 aut aduerbium est ante prae- 
positio posita antique C || autiqui F || posita] ut in bucolicis (I 29) c et longo 
post tempore uenit' add. D= quanqua/m ablatiuus casus est excessum signifi- 
cans: ut c multo ante' et c multo post' add. Fabricius \\ 3 Gyga B giga HM 
ziga AG || dicuntur FG \\ quae] quae^ nos F, om. G || transta H || nominamus 

077i. G || 5 uacua F || supra] sunt AS (supra a), om. G || 6 iuuet FC || 7 alve- O || 
ut per A (et per a) || 9 huic AS (hunc a) \\ dicit] ingentem add. M || 11 sybylla 
Ji sibilla H sybilla M sylla F sybilla C \\ 12 svtvlis S \\ pstendit] ostendat 
AS icorr. a). rimosa plena rimis add. Fabricius \\ 14 ceni B \\ 15 palnstris a 
palustris, cum marina dicatur alga, ut c iliisae cautibus algae' Fabricius (cf. 
Aen. VII 590 *laterique inlisa refunditur alga > et Luc. VI 691 r et planctus illi- 
sae cautibus undae 9 ) || 17 animalibus F || bene facit ante cerueri mentionem G || 
18 consumptorum AS (C07T. a) consumpturis F || uiscere F \\ 19 seuo B reuo 
H || spargit M \\ canit FH \\ tunc animae enim S \\ 20 adsumptum H \\ 22 saetis 
ASH: setis id est pilis B pilis FGM || 23 colubri B \\ 24 qi&ASCi est et BHM, 
om. F || deminutio FC diminutionem H || ofella . . . diminutione om. H \\ offella 
S || geminatur FC \\ 25 deminutione F || 26 cum om. C || obruuntur] medicatis 



COMM. IN VERG. AEN. VI 409—428. 65 

423. totoqve ingens extenditvr antro per hoc rnagnitudo 
eius ostenditur ; sicut ait in tertio <631> de Polypheino. 

424. occvpat aeneas aditvm raptim ingreditur. sepvlto 
dormiente sine pulsu ; id est motu. 

425. evadit modo c transit\ inremeabilis vndae aut per- 5 
petuum est epitheton ; ut diximus supra <154> ; ut sit magnae pie- 
tatis et meriti quod ipsi coneessttm sit reverti: aut ipsi etiam Aeneae 
inremeabilis; nam per alteram egressus est partem, ut <898> por- 
taque emittit eburna. 

426. continvo avditae voces novem circulis inferi cincti 10 
esse dicuntur ; quos nunc exequitur. nam primum dicit animas in- 
fantum tenere ; secundum eorum qui sibi per simplicitatem adesse 
nequiverunt ; tertium eorum qui evitantes aerumnas se necarunt ; 
quartum eorum qui amarunt; quintum virorum fortium esse dicit ; 
sextum nocentes tenent qui puniuntur a iudicibus ; in septimo ani- 15 
mae purgantur ; in octavo sunt animae ita purgatae ; ut redeant in 
corpora, in nono ; ut iam non redeant ; scilicet campus Elysius. 
vauitvs et ingens fletus infantum. 

427. animae flentes poetice dixit. sane ploratus tantuni * 
lacrimarum est ; planctus tanfcum vocum ; fletus ad utrumque pertinet: 20 
quae plerumque confundunt poetae. in limine primo quia de 
prima hi subrepti sunt vita. 

428. exortes expertes ; anXrJQovg dicunt. 



10 novem . . . Elysius] exscr. mythogr. III 6, 20 || 19 sane ploratus 
poetae] cf. Isid. diff. verb. 425 et 227 



confectis add. Fabricius. ad medicatis ex Turonensi Jiaec enotavi diuersis spe- 
ciebus arteque confecta siue obruta || 2 sicut ait in poliphemo A || Polyphemo] 
iacuitque per antrum immensum add. Fabricius || 7 reuertendi F reuentendi 
G, correxit Daniel || aut om. C || 8 alteram] aliam FC || ut] aut H \\ 9 diurna F 

eburina G\\ 10 circulos AS (corr. a) \\ infer m G\\ 11 nunc] iuno G (id est.luna 
superscr. alia manus) (| primum] primoo G (uidelicet circo superscr. alia manus) II 
infantum animas dicit FG || 12 teneri ex tenere G || secundo ex secundum G || 
prodesse a \\ 13 nequiverunt] non potuerunt FG\\ tertio ex tertium <7|| evitan- 
tes] se uitantes FG\\ se om. ASFG (supr. vers. suppl. a) \\ 14 quarto ex quar- 
tum G\\ eorum om. FG\\ quinto ex quintum G \\ esse dicit om. FG \\ 15 sexto 
ex sextum C \\ tenent om. G || 16 purgae S || ut redeant] inredeant F \\ 17 iam 
non EFG: non iam ASHM || campus elisius BASHC in camp elysius F in 
campos elysios M in campo Elysio Stephanus et Daniel. fort. in campis Ely- 
siis || 19 plorantes F ploratur A (corr. a) || tantum] dixit tantum E || 20 lacri- 
marum] animarum C || planctus tantum uocum om. C || 21 quae . . . poetae 
om. F\\ poetae^confundunt AS \\ in primo limine EH\\ 22 hi M: mundi E dis 
AS (del. a) di H, om. FC. de prima die Burmannus. fortasse quia de pri- 
mordiis vel de primo aditu subrepti sunt vitae vel q. de prima a diis s. s. vita 
|| 5 23^expertes exortes H \\ aderos E acleros ASM aclecros H <ikhopoys FC 
d-nlriQovs dicunt graeci id est sine sorte D quos Graeci d%li]Qovg 
uocant FG 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. ft 



66 SERVII 

429. aceebo inmaturo: translatio est a pomis. 

431. SINE SORTE sine iudicio. traxit autem hoc ex more Ro- 
mano: non enim audiebantur causae nisi per sortem ordinafcae. 
nam tempore quo causae agebantur conveniebant omnes — - unde et 

5 c concilium ? ait — et ex sorte dierum ordinem accipiebant ; quo post 
diem tricesimum suas causas exequerentur : unde est e urnam movet\ 
luvenalis <^XIII 4> gratia fallaci praetoris vicerit urna. 

432. qvaesitor quaesitores sunt qui exercendis quaestionibus 
praesunt. et notandum quia Minoem quasi crudelem introducit, 

10 quod ei epitneton et Plato et Homerus dat: nam Aeacus et Rha- 

damanthus fratres mitiores sunt. 

434. maesti loca aut paenitentia faeti: aut ideo c niaestP ? quia ? 

ut diximus supra <TV 653> ; secundum Platonem graviter puniuntur 

eorum animae ; qui sibi inferunt morteni. 
15 435. lvcemqve perosi figurate dixit: nam c perosus illius' di- 

cimus. sane *perosus 9 et ^exosus 9 de eo tantum qui odit dicitur. 

436. proiecere animas quasi rem vilem. 

437. et dvros perferre labores Homerus enim Achillis 
umbram introducit ioquentem et dicentem libentius se apud superos 

20 cuncta adversa tolerare, quam apud inferos imperare. quod autem 
ait c aethere in alto' poetice dictum est: aether enim supernus est ; 
sed nostrum habitaculum aetherem vocavit inferorum comparatione. 

438. pata obstant iura naturae. tristiqve tristi unda 
palus inamabilis ; ne si c tristis ? dicamus ; duo sint epitheta. 

25 439. novies styx interfvsa quia qui altius de mundi ratione 



1 acerbo inmaturo] cf. Isid. diff. verb. 45 || 8 quaesitores . . . praesunt] cf. 
Isid. or. IX 4, 16 || 10 Plato] cf. Min. p. 318 || 25 quia . . . id est Styx] exscr. 
mythogr. III 6, 20 



1 amaturo H\\ translatio a pomis est ASM a pomis translatio est FG || 
2 ex om. G |j 4 tempore enirn quo FG \\ omnis F |) 5 orte GH oste F j| post 

s er 

diem XXX H.M post diem XXX 8 post dies XXX AG \\ 6 exequantur S || 
7 gratia] ra H || fallaci] fallaci qui BASHM fallacisFC || pretoris EF 
praetori AS (corr. d) || vicerit] suo gerit AS (corr. a) |J urnam M || 8 ad Minos 
ex Autissiodorensi (Gf) liaec exscripsit Hagenus Minos iouis et europe filius ob 
iustitiam iudicare meruit apud inferos per sortem rerum causas quaesiuit .i. 
iudex animarum apud inferos. || quaesitores autem F \\ 9 minonym B minorem 
AS (minoem a ininoum s) minoen G \\ introduxit H || 10 dant M. kovqtjv 
Mlvwoq oloocpQOvog (Od. XI 322) add. Fabricius || eacus BG cacus F \\ rada- 
manthus AB radamantus GHM radamantes F || 11 suht] fuerunt G \\ 13 ut 
dicimus SH ut su^pra diximus M |) 16 et om. G || 18 ad vers. 437 Seruius dicit 
quod homerus narrat quomodo ulixes ad infernum descenderit et introducit ibi 
achillem cum eo loquentem et dicentem quod melius uellet apud superos men- 
dicare quam apud inferos regnare in marg. T || fekre A (per supr. vers. add. a) 
|| 19 se libentius B || 20 imperare] Homeri versus Od. XI 489 — 491 add. Fabri- 
cius || 21 superus ex superius M || 23 fata obstant BHM: fas obstat FAS 
6AS obstat G || tristiqve palvs F || 23 tristiti G || 24 sunt O || 25 quia om. M ■ 



COMM. IN VERG. AEN. VI 429—445. 67 

quaesiverunt, dicunt intra noveni hos mundi circulos inclusas esse 
virtutes, in quibus et iracundiae sunt et cupiditates, de quibus tri- 
stitia nascitur, id est Styx. unde dicit novem esse circulos Stygis, 
quae inferos eingit, id est terram, ut diximus. supra <127>: narn 
dicunt alias esse purgatiores extra hos circulos potestates. 5 

440. PARTEM FVSI MONSTRANTVR IN OMNEM plures Vult OSten- 

dere eos in quibus libido dominatur. 

441. lvgentes campi quasi lucis egentes 5 : quod et amoribus 
congruit. 

442. dvrvs amor inmitis, inexorabilis. tabe peredit cor- 10 
pore defluente paulatim. 

443. secreti celant calles amantibus congrui. myrtea 
SILVA quae est Veneri consecrata. 

444. CVRAE NON IPSA IN MORTE RELINQVVNT hoc est, etiam 

illic amant et habent peractorum imaginem crioiinum^ sicut etiam 15 
de piis dicturus est <(653)> quae gratia curruum armorumque 
fuit vivis ? quae cura nitentes pascere equos ; eadem sequi- 
tur tellure repostos. sane sciendum, ut diximus supra <JV 412)> ? 
loqui eum de amore generali, sicut etiam Plato in symposio tractat: 
nihil enim interest quid quis amet ; dummodo amore teneatur. no- 20 
tandum etiam — nam rarum est — quia cum masculino genere 
supra usus sit ; ut <442> hic quos durus amor ; tantum femina- 
rum ponit exempla ; non quo desint viri ; sed elegit sexum inpatien- 
tem ad amandum: tamen paulo post etiam Syehaei factums est 
commemorationem. 25 

445. His phaedram haec filia fuit Minois et Pasiphaes, uxor 
Thesei ; quae privignum Hippolytum amore capta de stupro inter- 
pellavit et despecta apud maritum eum falsi criminis detulit. qui 
iratus invocavit Aegeum patrein, ut Hippolyto currus agitanti inmit- 



8 lvcentes . . . egenfces] cf. Isid. diff. verb. 227 



1 dicunt om. AS \\ inclausas AS (prius a deh a) inclaisas H || 2 iracundia 
H || 3 decit F \\ quae circulos inferos cingit F || 4 id est ut supra dixirnus ter- 

r 

ram M \\ 5 purgationes C \\ potestatest F \\ 6 peefvsi M || orbem A (corr. a) 
omnes M || 8 et] etiam M || 12 quod amantibus congruit B amantibus congruit 
H || 13 quae est om. FGAS || 15 imaginem scelerum B criminum imaginem 
F || 16 ut quae F || cursuum II \\ 17 quae cura . . . repostos om. C \\ nitentis B 
|| 18 supra diximus M \\ 19 simpnosio B sympliosio AH synpnosio M sym- 
positio F || 20 quid] quis F \\ norandum etiam.i^ || 22 his M [| 23 quo] quod 
FCH || 26^ haec filia fuit] Hoc ex Homero (Od. XI 321) ^atdqriv ts IIq6%qiv 
t8 l'8ov ncdrjv x 9 'Agiddvrjv. Phaedra fait filia labricius \\ pasiphaes H: pasiphe 
A pasiphe, S pasifae CM passiph^ F passiphes B || uxor Thesei om. C || 
uxore F || 28 falsum F || detulit] leidota superscr. a 

5* 



68 . SERVII 

teret phocam: quo facto ierritis equis et Hippoljto interempto Phae- 
dra amoris inpatientia laqueo vitam finivit. pkocrinqve filia 
Iphicli, uxor Cephali fuit. qui cum venandi studio teneretur, labore 
fessus ad locum quendam in silvis ire consueverat et illic ad se 
5 recreandum auram vocare. quod cum saepe faceret, amorem in se 
movit Aurorae, quae ei canem velocissimam , Laelapam nomine 
donavit et duo hastilia inevitabilia et reciproca, eumque in amplexus 
rogavit. ille ait iusiurandum se habere cum coniuge mutuae casti- 
tatis. quo audito respondit Aurora: ut probes igitur coniugis casti- 

10 tatem ; muta te in mercatorem. quo facto ille iit ad Procrin et 
oblatis muneribus impetratoque coitu confessus est maritum. quod 
illa dolens cum audisset a rustico amare eum Auram ; . quam invo- 
care consueverat, ad silvas profecta est et in frutectis latuit ad 
deprehendendum maritum - cum paelice. qui cum more solito auram 

15 voearet, Procris egredi cupiens frutecta commovii sperans Cephalus 
feram, hastam inevitabilem iecit et ignarus interemit uxorem. 
maestamqve eriphylen haec Amphiarai ; auguris Argivi uxor fuit: 

1 quo facto . . . finivit] exscr. mythogr. II 128 || 2 filia Iphicli . . . inter- 
emit uxorem] exscr. mythogr. I 44 et II 216 



1 fato F || et subito interempto Hippolyto Lion \\ 2 finivit] fiit II finiit M II 
procrinqvae A procrimqve F || filia . . . fuit] hec uxor caefali filia ficli fuit M 
|| 3 ificli F ifidi C iphili ASBH mythographi. cf. Munckeri adnot. ad Hyq. 
fab. 189 || uxor] haec uxor Ba huxor H || fuit om. C \\ qui] qui cephalus F \\ 
4 ad quendam locum B || ire] adire vulgo \\ 5 auroram as et vulgo || 6 aurae L 
aureor H aut///ae M \\ uelocissimam AM: uelocissimum reliqui \\ ]elapam AB 
laelopam FC Lelepam mythogr. I Lampadam mythogr. II Laelapa Masvicius 
|| 7 inevitabilia] quia uenator fuit supr. vers. add. a cf. mythogr. II \\ amplexus 
ex amplexibus A amplexibus SM amplexum F || 8 ille ait om. H\\ ait] autem 
F respondit exemplaria pleraque \\ cum om. FC \\ mutuae castitatis om. C \\ 
9 aura respondit L aurora respondit HM || 10 mutato te F || iit] ut SH om. C 
11 fnperatoque C || confessus est maritum asi confessus maritum ASH con- 
.fessus maritum est B est confessus (confusus C) maritum FC confessus est 
se esse maritum M mythographi, nisi quod maritum suum myihogr. II ji 12 do- 
lens . . . invo om. F || a rustico quodam C || Auram L mythogr. J: au///ram M 
aurora C auroram ASBH\ 13 consuerat FC jj in siluas FC || 14 prehenden- 
dum F || cum paelice hab. C, edidit Stephanus || 14 auroram Sa || 15 uocasset 
FC || 16 inevitabilem om. C || deiecit AS \\ uxorem] quae tamen moriens ne 
auroram duceret postulauit in marg, add. a. cf. mythogr. II \\ 17 ad Maestam- 
que Eriphylen in marg. Turonensis is interpres qui Tironianis notis usus est 
haec adscripsit Eriphyle amphyarai uxor fuit quae pro monili aureo maritum 
suum in bello thebano latentem prodidit. unde quaerunt nonnulli quur haec 
quae non periit propter amorem hominis sed propter cupiditatem auri dicatur 
esse in circulo amantium. ^ sed stoici dicunt ... (duarum notarum loco puncta 
posui) uniforme esse. nihil enim dicunt interesse utrum amet quis paleas an 
aurum. et ideo . -. . . (duae voces inductae sunt, amoris cupiditas fuisse vide- 
bantur, apud inferos inter alios amantes retenta esse dicitur. mesta uero cum 
dixit uerbum e uerbo expressit. nam homerus schygeren eam uocat id est 
tristem. stix autem tristitia interpretatur. mesta autem quia a filio in ultione 
patris interfecta fuerat. || eriphilen A eriphylem F eriphilem CH erypylam M 
|| unxor H \\ fuit om. FC 



COMM. IN VERG. AEN. VI 447-448. 69 

quae latentem bello Thebano inarituin Polynici prodidit ruonili ac- 
cepto ; quod ante uxori dederat. qui ductus ad proelium hiatu terrae 
periii cuius filius Alcmaeon postea in vindictam patris matrem 
necavit et est, ut Orestes, furore correptus. vituperatur sane Ver- 
gilius quod maestam dixerit quam GtvysQrjv legit, id est nocentem: 5 
nam maesta est 6tvyvrj. 

447. evadnenqve haec fifilli filia, uxor Capanei fuit ; quae se 
in ardentem mariti rogum praecipitavit. et pasiphaen hae£ ; ut 
stipra <14> diximus ; tauri amore flagravit. laodamia uxor Pro- 
tesilai fuit. quae cum maritum in bello Troiano primum perisse 10 
cognovisset ; optavit ut eius umbram videret: qua re concessa non 
deserens eam ; in eius amplexibus periit. 

448. nvnc femina caenevs Caenis virgo fuit ; quae a Neptuno 
pro stupri praemio meruit sexus mutationem. fuit etiam invulnera- 
bilis. qui pugnando pro Lapithis contra Centauros crebris ictibus 15 
fustium paulatim fixus in terra est ; post mortem tamen in sexum 
rediit. hoc autem dicto ostendit Platonicum illud vel Aristotelicum ; 
animas per ^b%b^v%g}<5iv sexum plerumque mutare. 

9 Laodamia . . . periit] exscr. mythogr. I 158, II 215 || 13 Caenis . . . mutare] 
exscr. mythogr. I 154, II 108. Luct. Plac. ad Stat. Ach. I 264 p. 442 Lindenbr. 

2 quod . . . dederat] quod polinicis (lege Polynices) angie {lege Argiae) 
uxori dederat F. cf mythogr. I 151 et 152, II 78 || 3 perit FC\\ in vindictam 
patris] cf. mythogr. II 78 || 4 et est ut orestes FG nisi quod horestes C: et est 
horestes AS et est orestes H et est orestis BM et est horestis as || correptus] 
corgit jff, vituperatur . . . legit omittens \\ 5 stygere B stygere G stygeren M 
stigeren ASF || id est nocentem . . . ctvysQrj] id est ^nocentem. apud enim 
Homerum est (Od. XI 326) Idov atvysg^v z' 'EQMpvlriv . immo uero odio dignam 
et inuisam: nam cxvyco est odio habeo et inuisus sum. licet moesta est a Styge 
Fabricius || 6 stigne ASBHM styge F stygiae G oxvysQrj Stephanus || 7 

EVCADNENQVE A (c del. O^ ^EVAHDNEMQVE F EVANNEMQVE G EVADNEQVE M || ifilli] 

cf. Apollod. III 7, 1, 3 Evddvrj rj Ka7tavscog fisv yvvr\ &vydxrjQ ds "icpiog. fortasse 
Iphiclis nomen scholiastes apud auctorem suum invenerat. cf MuncJceri ad Hygin. 
fab. 243 adnotatio. || canapei F capei jff|| 8 ardentis FG \\ passiphen BF pasi- 
phae A pasipae M II 9 supra hab. CM || laodomia A M || proteselai C \\ 10 cum 
. . . cognovisset] ut . . . cognouit FG || 11 umbram eius FG \\ uidisset 8 II 
12 eum FG\\ m amplexu eius FC\\ perit G \\ 13 Caenis virgo fuit . . . in sexum 
rediit] caenis elati filia (elatis ilia G) uirgo fuit quae a neptuno adamata 
stupri praemio meruit ut in sexum mutaretur uirilem. cuius neptunus admi- 
ratus animum etiam illud praestitit ut inuulnerabilis esset. cum ergo pro 
lapithis contra centauros pugnaret (pugnaret et F) crebris ictibus (hictibus G) 
saxorum ac fustium paulatim obrutus fixus in terra est. post mortem tamen • 
in priorem sexum petit FG || caeneis M || a om. ASH (supr. vers. add. as) \\ 
14 pro stupri praemio ASB mythogr. II: pro stupri praetio G pro stupri pre- 
tio HM pro stupro praemium mythogr. I \\ 15 qui vulgo: quae ASB que H, 
om. CM. sed mythogr. I pugnando tamen mythogr. II. fortasse grammaticus 
acumen quoddam adfectans scripsit quae . . . fixus in terra est, quod ASB 
praebent. || pro laphitis et a eentauris M \\ 16 in terram M [| montem C \\ 17 
dictum H. cf. mythogr. I lioc autem ostendit dictum illud Blatonicum vel Ari- 
stotelicum\ || dicto . . . vel om. F dicto . . . Aristotelicum om. C || platonicum 
illud ostendit B || Platonicum . . . Aristotelicum] platonicum tamen in sexum 
rediit hoc autem aristotelicum G || 18 metempsychosin BH metempsycosin A 



70 SERVII 

451. errabat vagabatur, ut mille meae Sieulis errant in 
montihus agnae. et bene adlusit, quia et amaverat et se inter- 
emerat, ut quasi incertum esset ; quem eirculam posset tenere. 
453. obscvram recenti morte ; ut diximus supra <340>. 
5 456. infelix dido veniali utitur: et excusat se per necessi- 

tatem ; ne mortis causa fuisse videatur. vervs mihi nvntivs 
xcctcc tb &La)7tcS[i£vov intellegenduni quod sit nuntiatus Didonis inter- 
itus. alii ad ignem referunt visum <Y 3)>: alii ad Mercurium, qui 
ait <(IV 564)> certa mori. sed in neutro ei etiam mortis genus 
10 est significatum, et hic dicit c ferroque extrema secutam\ sane qui 
nuntiat genere tantum dicitur masculino, quod autem nuntiatur, 
licet neutro dicatur ? tamen invenitur etiam masculino. 

458. fvneris hev tibi cavsa fvi ac si diceret, qui fueram 
ante voluptatis. 
15 459. si qva fides tellvre svb ima est ubi promissa exitum 

non habent. respexit autem ad Orpheum, qui receptam perdidit 
coniugem. 

461. qvae nvnc has ire per vmbras argumentatur ex eo 

quod est inferos subire compulsus ; invitum se reliquisse Carthaginem. 

20 462. senta sitv squalida. et est translatio a terra inculta, 

in qua sentes nascuntur. situs autem proprie est lanugo quaedam 

ex umore procreata et fit in locis sole carentibus. 

463. NEC credere qvivi argumentationem tetendit ; ac si di- 
ceret: si credidissem, forte etiam deorum iussa contemnerem, 
25 465. siste gradvm discedere eam datur intellegi. 

466. extremvm fato qvod te adloqvor hoc est aut quia 
deus futurus est: aut ; quod melius est ; quia post mortem tenebit 
alterum circulum, viris fortibus scilicet, non amantibus datum. 

467. torva pro c torve' ? id est terribiliter. 

30 468. lenibat pro c Ieniebat 5 . et antique dixit ; ut <^VIII 436^> 

squamis auroque polibant pro c poliebant\ maiores enim in 



1 niille] buc. II 21 || 10 sane qui . . . masculino] cf. lsid. or. X 189 



metempsicosin FG metemsicosin M || 2 V quia amauerat F qui amauerat G || 

5 ueniali utitur statu M || 9 ei etiam ABM: ei ciam S diei etiam H eius 

etiam F etiam G eius ei etiam mtlgo || genus mortis M || genus -om. JH. \\ 10 hic 

libri: hinc vulgo \\ secuta AS \\ 12 dica^ur] apud Catullum (63, 75) add. Fabri- 

cius || etiam] et FG || 14 ante causa uoluptatis Fabricius \\ 16 qui] quae F || 

19 conpulsus AFG\\ 20 squalidae G \\ inculta situs] insitus culta C \\ 22 umore 

te 
F: humore religui \\ fit autem in locis carentibus sole M || 23 tendit A (te 

eadem, ut videtur, manus addidit) \\ 24 fore G || contempnerem 'F || 25 discere 

AS (discedere as) decedere G desine FG \\ ea H\\ 27 est melius M \\ est om. 

H || post mortem] postem F \\ 30 ut] et AS (ut supr. vers. add. a) || 31 pro 

poliebant om. ASMFC 



COMM. IN VERG. AEN. VI 451—477. 71 

onmibus eoniugationibus iniperativo c bam/ addebant et faciebant 
inperfeetuni ab indieativo: quod in tribus adhuc observatur, in 
quarta etiam V additur ; ut nutri, nutriebat. LACRIMASQVE CIE- 
bat sibi ; non Didoni: vel profundebat: aut certe illud dicit ; sermo 
quidem eius lacrimas exigebat — nam c ciere ? est proprie alteri fietum 5 
movere — sed illa inmobilis mansit. tractum autem est hoc de Ho- 
mero ; qui inducit Aiacis umbram Viixis conloquia fugientem ; quod 
ei fuerat causa mortis. 

470. incepto sekmone a principio orationis. 

471. dvra silex saxi est species: generalitas enim esse non 10 
potest sequente specialitate. nam cautem Marpesiam Parium lapi- 
dem dicit; Marpessos enim mons Pari est insulae. 

472. tandem quasi diu deliberaverit. 

473. vmbrifervm umhrosum frondosum. pristinvs prior. quod 
difficiie invenitur; nam de hoc sermone quaerit et Probus et alii. 15 

474. respondet cvris aut pari eam diligit adfectione ; (id est) 
tantum amat quantum amatus est — quod in Aenea non fu.it ; qui 
plus amatus est et amantem deseruit — ut expressio rei supra dictae 
sit c aequatque Sychaeus amorem 9 : aut certe c respondet curis' par 
est mortis similitudine ; ferro enim uterque consumptus est. 20 

476. proseqvitvr lacrimis longe oculis eam sequebatur 
umentibus. 

477. datvm molitvr iter peragit. c daturn ? autem dixit aut 
ratione fati eoncessum. aut oblatum fortuito. quod xvvbv dicunt. an 



1 imperativo om. A || imperativo bam] inperatiuum F impetiuum G \\ bam] 
bamus B [| 3 nutri om. FGG || nutriebant JRR || 4 sibi scilicet M \\ didone F, 
corr. Daniel || 5 exigebat] exciebat vulgo || nam ciere . . . movere huc trans- 
posui, post causa mortis habent libri praeter B (cf. ad lin. 8), post mansit 
collocavit Masvicius \\ nam] nam et M || ciere] uere F \\ proprie lacrimas alteri 
fletum (flectum F) mouere (monere F) FG \\ 6 est autem B || autem om. AS \\ 
7 fuentem F || quod] qui A || 8 mortis] quia persuasit ut casandram filiam 
priami sacerdotem mineruae de templo illius raperet et cum ea coiret. quo 
facto furuit ut in primo est. Nam ciere^ est proprie alteri fletum mouere add. B, 
quem Vlysses his verbis inuitat (Od. XI 553) Alav , ital Tslapoovog anv[iovos 7 
ov% aQ S £[isllsg ovds ftavav Xrjoso&ai ifiol %6%ov sVvsna xsv%scov ovlopsvcov 

tas 

add. Fabricius || 10 generali est enim G || 11 poterat G \\ specialitate] stet Mar- 
pesia cautes add. Masvicius || ,autem arpesiam FG || Parium] paruum B || 12 
marpessus FGa marpesos SM marpesus r || mons et pars est insulae BHM || 
13 tandem] pro postremo add. G || diu om. C \\ 14 umbrosum Jiab. G || frondosum 
om. G || 15 nam de hoc de sermone F || quaerit] q F || 16 respondit G || aut 
pari] appari FG || aut . . . diligit] pari euni diligens C || diligit tantum amat 
quantum amatus est afFectione FG || 17 qui plus . . . deseruit edidit Stephanus \ 
18 ut] et C || ut sit expressio rei supradicta sit (si G) FG || supra dicta A 
supra tictae G || 19 sycheus AGG sicheus BHM \\ amorei F amoreius G [ 
20 consumpta FG || 21 lacrimans F || occulis C || 22 humentibus ASBHm | 
24 facti S || fortuitu M \\ quod] quod gr (i. e. graece) M\\ TYxon ASBH thi- 
^on F nxon 01 



72 SERVIl 

inmnctum? arva tenebant vltima atqui multa adhuc super- 
sunt. sed dixit quantum ad y pertinet litteram: in his enim quae 
dixit mixta sunt virtutibus vitia ; in his autem quae dicturus est 
nocentum poenas a piorum segregat meritis. nam inferi ; ut diximus 
5 supra <127> ; humanam continent vitam, hoc est animam in cor- 
pore constitutam. haec autem quae dixit mixta esse manifestum 
est: licet enini in viris fortibus laudetur virtus, est tamen vitupe- 
rabile alienum imperium caedibus occupare; item amare privignum 
crimen est ; virtus maritum. alii distinctione mutata dicunt: tene- 
10 bant arva ; quae ultima viri fortes frequentant ; id est quae possi- 
dent ultima. 

479. Hic illi occvrrit tydevs Althaeae et Oenei filius ; quem 
in bello Thebano Melanippus extinxit. 

480. parthenopaevs Melanippae et Martis, sive Melanionis 
15 filius ; rex Arcadiae fuit ; qui Thebana bella puer admodum petiit. 

adrasti pallentis imago rex Sicyonis Adrastus primo fuit ; post 
Argivorum ; socer ; sicut dictum est, Tydei et Polynicis. quod autem 
ait c pallentis ? aut epitheton est umbrae ; aut illud respexit, quia 
in bello Thebano consumptis sex ducibus solus aufugit. fugae 
20 autem comes semper est pallor. 

481. mvltvm fleti id est nobiles ; quorum mortem magna 
sequitur lamentatio. ad pro e apud\ cadvci qui bello ceciderunt, 
id est mortui ; a cadendo: unde et cadavera dicta. 

482. longo ordine ingenti multitudine ; ut <(II 766> pueri 
25 et pavidae longo ordine matres ; non ad ordinem stantes. sane 

c in' minus est: in longo ordine^ in ingenti multitudine. 

484. tris antenoridas multi supra dictos accipiunt: quod 



17 quod autem . . . pallor] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. II 421 et III 542 



1 atqui] aut quia A aut qui S atque H \\ 2 ^sed ultima dixit M sed ul- 
tima esse dixit Masvicius. cf. ad vers. 136 || litteram . . . poenas om. H || 
3 autem] enim AS \\ est om. AS (supr. vers. add. a) || nocentium B || 5 supra 
om. ASFC\\ 8 item] est ergo F, om. C-\\ 10 uiris C \\ fortes om. M || 11 ultima] 
hoc est post mortem add. D || 12 hic illic vel hic illic vulgo || alteae AF \\ 
onei JRHM || 13 melanippus B: melitnippus AS menlapippus H menalippus 
FCM cf. Luct Plac. ad Stat. Theb. IV 639 scliol ad Iuv. VIII 229 || 14 mela- 
nippae ASBH: menalippe C menalyppae M hic athalantis F hic Atlantis 
Daniel, qui hic Atalantes edere debuit || et om. G || 15 fuit om. SHM\\ qui om. A 
|| bello C || petit AC peuit H perit FG \\ 16 sycionis AHM sitionis B sy- 
chionis C \\ Adrastus et fuit om. M\\ 17 polinicis AB pollinicis H polinycis M 
polynices F pollinices C \\ 18 palentis <7|| 20 comis FC\\ est semper -.M || palor 
F || 22 lamentio FG \\ ceciderint F, correxi \\ 23 unde om. FCH\\ dieuntur M \\ 
24 ingenti . . . matres om. AS || tudine . . . multitudine om. FG || ut pueri . . . 
multitudine om. C || 26 pro in longo ordine Masvicius || 27 tres AH 



COMM. IN VERG. AEN. VI 479—499. 73 

falsum esse Homerus doeet ; qui eos eommemorat. cereri sacrvm 
sacratum: nomen pro participio. 

485. idaevmqve quem aurigam legimus Priami. etiam adhuc ; 
ut <(654)> quae cura nitentes pascere equos, eadem sequitur 
tellure repostos. 5 

487. vsqve diu: et est adverbium. 

491. trepidare pro *trepidabant\ 

492. cev qvondam petiere rates ostendit vitia nec morte 
finiri. 

493. frvstratvr hiantis decipit clamare cupientes. nec nos 10 
moveat quod aliis umbris verba dat ? his silentium: timorem enim 
exprimit, qui vivis quoque adimit vocem, ut <(III 48^> obstipui 
steteruntque comae et vox faucibus haesit. 

495. deiphobvm vidit qui Helenam duxerat mortuo Paride: 
ad cuius domum primum ire necesse erat ; ubi fuerat causa bello- 15 
rum ; ut <(II 31(T> iam. Deiphobi dedit ampla ruinam ; Vulcano 
superante, domus. lacervm pro c laceratum' ? id est haben- 
tem ora lacerata. 

496. popvlata vastata, deformia sublatis auribus. trvncas 
truncatas. 20 

497. inhonesto foedo, deformi, turpi, ut Terentius illumne 
obsecro inhonestum senem, mulierem? 

498. pavitantem ne agnosceretur timentem. tegentem 
tegere volentem: nam truncatis manibus quid tegebat? c tegere' 
autem est ceiare, ut e contra c nudare* est indicare, ut <T 355)> 25 
fcraiectaque pectora ferro nudavit. 

499. notis vocibvs amicalibus. 



1 sacrvm sacratum] cf. Non. p. 397, 17 || 3 etiam adhuc] cf. Don. ad Ter. 
Andr. III, 2, 23 || 6 vsqve . . . adverbium] cf. Don. ad Ter. adelph. II 2 ? 5 || 
21 Terentius] eun. II 3, 65 



1 docet] dicit B \\ commemorat] ctficc xcp *ye Svco 'AvxryvoQog vls, s AQ%slo%6g 
z' 'Ancipag xs^ pcc%r}g sv slSoxs ndarjg (II. II 822) et alibi (II. III 123") xrjv 
'Avzr}VOQidr}g sl%s kqsicov *Elmacov ddd. Fabricius. spatium relictum est in-D || 
3 Jegemus M || 4 nitentis B || 6 diu et] diuite G \\ 10 hiantes RHG\\ decepit 
FGH\\ 11 timore B || 12 adhimit G || obstipuit AS obstipuis G obstupui M || 
13 steterantque M a (steteruntque m) || facibus F || 14 deiphebvm A deiphoebvm 
BS\\ videt F II 15 primum] om. AS, primo BH\\ iri JPO|| ubi fuerat om. F \\ 
ubi] unde G || 16 deiphebi. A S deiphoebi B || 17 lacerato FO || 18 dilacerata 
vulgo || 19 uastata id est deformia HM || deforma G || deformia sublatis] defor- 
miter raptis sublatis F || auribus om. F \\ 22 obscuro H \\ inhonestum] hominem 
quem mercatus est here additur vulgo || senem mulierem om. FG || mulierem] 
insignis enim deformitas et turpitudo est in uultu truncis naribus add. Fabri- 
cius || 23 ne . . . tegentem om. B \\ adcognosceretur G \\ 24 truncis F || 25 e om. 
JE G || est om. FH, est indicare om. G || 27 amicabilibus GMa id est amicabi- 
libus FG 



74 SERVII 

501. optavit svmere elegit ut surneret. de te pro c in te\ 

505. rhoeteo nsr litore ubi erat asyluin Aiacis ; sicut in 

Sigeo Acliillis. et bene illic, quasi ubi tutus esse potuerani. sane 

Rhoeteium dicitur, et fecit Rhoeteum, sicut est Cytherea pro Cy- 

5 thereia. 

507. et akma depicta scilicet. servant tenent. te pro 
tuum corpus, ut <362> nunc me fluetus habet. 

510. omnia deiphobo solvisti quia constituto tumulo manes 
vocavit. fvneris vmbris sepulturae meae umbris: nam funus 

10 illic esse non potuit, ubi ne cadaver quidem fuerat. 

511. FATA MEA ET SCELVS EXITIALE LACAENAE Secundum ma- 

thematicos, qui dicunt etiam inimicitias ex fato descendere: unde 
ista coniunxit, fatum et scelus Helenae, per quam illi mors contigit 

512. monvmenta sermo est medius, dictus ab eo quod moneat 
15 mentem: unde est hic de malis, e contra in tertio <486> manuum 

tibi quae monumeiita mearum sint puer. 

514. egerimvs c ri ? metri necessitate corripuit. meminisse 

jstecesse est Cicero cui placet obliviscitur, cui dolet memi- 

nit. ergo quia dolet ; meminerit necesse est. 

20 515. fatalis mortifer, ut <VIII 621> fatiferumque ensem. 

svper ardva venit pergama aut quod in arce est positus: aut 

quia deiectis muris supra tractus est. 

516. gravis gravidus ; ut graves temptabunt pabula fetas. 
supra autem dixerat -<II 238> feta armis. 



18 Cicero] pro Mur. XX 42 || 23 graves] buc„ I 49 



1 aptavit HM || 2 roetheo AHM rhoetheo B roeteo O \\ erant H\\ asi- 
lum M\\ 3 sygeo A || tufcatus BHM\\ potuerat ^i^ || 4 rhoeteium Fa: roetheum 
A rhoetium B .roethium SHM roete G. fort/Pokstov || ficit H facit j^ faci G 
|| roetheum ASH roetcum F roetea C || sic S ut FG\\ est om, ASFC\\ chy- 
tereia F citherea C || pro] a F, om. C || cythereia A cithereia B cytheria S M 
chiteria H cythera F, om. C. fort. Kv&sqslu. cf. ad Aen. I 257 || 6 depicta] 
dipite H || optinent F obtinent Baniel || 7 habent F || 8 omnia . . . vocavit om. 
H\\ deiphoebo AB || quia] quod AS || 9 sepultusae H || umbris om. A || 10 nec 
BCMa || ,11 fata mea et scelvs helenae per quae illi mors contigit secundum 
. .. contigit M, facta (fata C) mea secundum mathematicos qui dicunt etiam 
inimititias factum (fatum C) et scelus exitiale (exitii F) lacaenae hoc est hele- 
nae (hoc est helenae om. C) per quam illi mors conripuit (contigit C) FC-\ 
lacaenae] Helenae add. I) || scds mathematici B (corr. r) || 12 inimicicias A \ 
facto S || 13 quain] quae BSM _ que H || contigit] Lacaenae autem patrium est 
nomen a Lacedaemone urbe cuius Lacones et Lacaenae ciues utriusque sexus 
sunt add. B || 14 monimenta ABH\\ sermo . . . dictus] s. m. d. medium est M \\ 
dictus om. AS \\ 15 mentem moneat M || hic om. S \\ 16 monimenta A || sunt F 9 
sint p. Jiab. C || 17 corrapit M \\ 18 qui dolet a || 19 meminerit B: meminit ASH, 
om. FCM || 21 svpra M \\ 22 diectis B disiectis FC \\ deiectis supra tractus 
est muris M \\ tractatus C \\ 23 faetas A M foetas B fata H \\ 24 superius F II 
faeta AM foeta B ll 



COMM. IN VERG. AEK VI 501—532. . 75 

517. evantis euantis Phrygias: aliter non stat versus. c euantes' 
autem bacchantes a Libero ; qui Euan dicitur. c chorum ? autem ait 
multitudinem in sacra collectam. 

518. circvm dvcebat divisit in duos versus unam partem 
orationiSj sed ideo ; quia est composita. lyrici vero etiam incompo- 5 
sitam partem orationis in duos dividunt versus. 

520. conpectvm CVRIS atqui vacaverat gaudiis; sed illud osten- 
dit quod ait Statius stant veteres ante ora jnetus: nam curae 
ferebantur suo impetu ex pristino bellorum tumultu. alii hanc ipsam 
curam volunt ; quod habebat coniugem perniciosam maritis: unde 10 
sequitur <(52Sy c egregia interea coniunx' per ironiam. 

525. vocat menelavm et limina pandit ante pandit et sie 
vocat ; ut <TIII 125> subeunt luco fluviumque relinquunt. 

526. ID MAGNVM SPERANS FORE MVNVS AMANTI piltavit se 

vitia praeterita praesentibus posse celare: quod etiam sequens in- 15 
dicat versus. 

529. aeolides Vlixes ; qui ubique talis inducitur: nam Anti- 
cliae filius est ; quae ante Laertae nuptias clam cum Sisypho ; Aeoli 
filio, concubuit ; unde Vlixes natus est. hoc ei et in Ovidio Aiax 
obicit et sanguine cretus Sisyphio. alii Oeliden legunt ; de 20 
quo nusquam legimus. 

530. Si siquidem. 

531. vicissim quia ipse narraverat. 

532. pelagine venis erroribvs actvs? non ad inferos ; sed 



8 Statius] Theb. XII 11 || 17 Vlixes . . . obicit] exscr. Luct. Plae. ad Stat. 
Ach. I 472 p. 451 Lindenbr. || 19 in Ovidio] met. XIII 31 



1 evantis ASM evantes BH evhantes F evvantes G || euantis scripsi: 
euantes ASBH euliantes F euuantes (7, om. M || euuantes F || 2 bachantes 
AB || qui] quia SFG\\ 3 in sacra collectam om. FG\\ collectam] Orgia id est 
cantaros maximos plenos uino. alias tamen orgia Bacchi sacra dicuntur a%b 
kv\<s oQyrjg, id est ira et furore propter (per Bonon. 90) uinum. sed tamen 
omnia sacra dicuntur quae a Latinis cerimoniae add. D. cf. Serv. ad Aen. IV 
302 || 4 partem] in sacra collecta add. G eadem post orationis hab. F. cf. ad 
v. 517 || 5 lyrici poetae M a || 6 duo S || 7 cvris] plenum aut affiictum add. D 
aqui B || uacauerant M baccauerat F bacchauerant G || illu A (corr. a) illu S 
8 ait om. AS (supr. vers. add. a) || 9 suo] pro M || alii autem B || hinc S H 
10 uolunt curam B || habeat M || pernitiosam FHM perneciosam a || maritus 
F || 12 ante om. AHFC || sic B, om. ceteri \\ 13 uocat] uocauit B pandum S \\ 
rclincunt C \\ 14 amantis CG || se] sic FC\\ 17 eolides ASC oelides F elipi- 
des H || Vlixes . . . inducitur] vlixes vsq hvc vbiq. talis indvcit S || antidiae 
BH anthidiae F anthicliae G || 18 larertae A lacertae S lertae BFM (patris 
ulixis add. B) leerte H \\ clam om. C || sisifio B \\ 19 natus est] sed quia ante 
nuptias natus ? Laertis reputatus filius add. Fabricius || hoc om. G, hoc ei om. F 
|| in om. F \\ 20 obiecit FC\\ et] quid Ovidius || creatus C \\ ilidem AB ylidem 
SHa eoliden M tidem F uelidem C Oelidem Masvicius. cf. Bibbeckii ad 
v. 529 adnotatio \\ 21 numquam ASH\\ 23 qua S || ipsa H \\ 24 actis' HF 



76 SERVII 

ad locum ; in quo inferorum desceiisus est ; id est ad Avernum, si 
intra terram sunt inferi. alii altius intellegunt: qui sub terra esse 
infero.s volunt secundum *ehorographos et geometras ; qui dicunt 
terram (jcpaiQoeidfj esse ; quae aqua et aere sustentatur. quod si 
5 est ; ad antipodes potest navigatione perveniri ; qui quantum ad nos 
spectat ; inferi sunt ; sicutnos illis. hinc est quod terram esse in- 
feros dicimus, quamquam illud sit ; quia novem cingitur circulis. 
Tiberianus etiam inducit epistolam vento allatam ab antipodibus ; 
quae habet superi inferis salutem: qua occasione tractat reci- 

10 procum hoc quod diximus supra <127)>. nam prudentiores etiam 
animas per ^£ts^v%G)0iv dicunt ad alterius climatis corpora tran- 
sire ; nec in eo orbe versari in quo prius fuerunt: unde ait Lucanus 
(I 456)> regit idem spiritus artus orbe alio: longae ; canitis 
si cognita ; vitae. sciendum tamen hoc Homericum esse: nam 

15 etiam illic Elpenor similiter Vlixem interrogat. 

534, sine sole domos non est contrarium <(641> solemque 
suum sua sidera norunt: illud enim de campis Elysiis dicit. 

535. hac vice seemonvm haec sacra ; ut diximus supra <255>, 
praeter unius diei spatium non tenebant: unde veretur Sibylla ; rie 

20 inanibus fabulis c datum* ; id est statutum et legitimum ; c tempus ? 

teratur. quod autem dicit c aurora medium axem traiecerat ? ; illud 

ostendit ; quod secundum Tuscos diei ortus est a sexta diei hora; 

ortus enim diei habet auroram. Donatus tamen dicit Auroram cum 

quadrigis positam Solem significare. 
25 538. breviterqve quod congruit moram obiurganti. 

539. nox rvit si per diem sacra celebrantur ; c ruit ? est immi- 

2 alii . . . orbe alio] exscr. mythogr. III 6, 25 || 8 Tiberianus] cf. Baehrens 
uned. lat. Ged. p. 27 || 21 quod autem . . . auroram] cf. Macrob. Sat. I 3, 11 



1 diseensus ASFG (descensus a) \\ ad uernum HF\\ 2 intra terra S || super 
terram F super terra C \\ 3 inferos esse FG \\ chyrographos A (corr. a) cygro- 
graphos S (prior g post deleta) historiografus F || geometricos a j| 4 spaeroiden 
A sphaeroiden S speroide B sperodenec H speroiden M spheroeden FG 
(spheroiden F man. alt.) || substentatur FC \\ quod si est . . . inferi sunt om. H 
|| 5 potest ad antipodas FC || quia M || 6 spectant M || 7 fit coni. Baehrens || 
quia in VIIII. S || cingit H || 8 teberianus H \\ ablatam H || 9 habet] f. ita 
superscr. a || super FH || tracta H \\ 10 quod cum diximus H || 11 metempsi- 
cosin ASBHF metempsicosim C metempsycosin M || ducunt ASH\\ ad alte- 
rius . . . fuerunt] ad alterius terrae partis corpora transitum facere uel climatis 
corpora transire nec in eo orbe uersari in quo prius fuerunt id est non in 
eodem climate uersari M (uel climatis . . . fuerunt post expuncta sunt) \\ clim- 
matis FG\\ 12 urbe H\\ fuerint B \\ 13 artus om. AH, artos FC || longe ABHC 
|| 14 sic BF\\ boc hdb. G\ 15 elfenor FC\\ ad v. 533 fatigat fatigando impel- 
lit Fdbricius \\ 16 domvs FC\\ 19 praeter] aether F praether C \\ dei S diei ex 
deei II \\ uerebatur B \\ 21 dicit om. B ||. 22 dei S (diei s) die H || ora FC || 
26 celebrantur ASM: caelebrabantur B celebrabant H celebrabantur FG \\ 
est] id est F 



COMM, m VERG. AEN. VI 534-545. 77 

net; si per nocteui, finitur, flendo proprie: nam et lacriniae 
et gemitus fuerant. 

540. findit IN AMBAS corupendiosius, quam si c duas* diceret: 
poteramus enim etiam tertiam sperare. sic Sallustius inter secun- 
dum atque ultimum bellum Carthaginiense non ait Hertium'. 5 

542. iter elysivm ad Elysium: de quo diximus supra <T 735>. 
malorvm impiorum ; ut <I 352)> multa malus simulans vana 

spe lusit amantem. 

543. impia tartara ubi puniuntur impii. 

544. ne saevi ne irascere: Terentius ne saevi tanto opere. 10 
et antique dictum est: nam nunc c ne saevias' dicimus, nec impera- 
tivum iungimus adverbio imperantis. 

545. explebo nvmervm ut diximus supra, c explebo ? est mi- 
nuam: nam ait Ennius navibus explebant sese terrasque 
replebant, quem Caper secutus cum de praepositione *ex' tractaret, 15 
hoc exemplum posuit, sensus ergo est: minuam vestrum numerum 

et reddar tenebris. nam circa Aenean et Sibyllam aliquid lucis fuisse 
intellegimus, quippe circa vivos: unde paulo post <(548^> respicit 
Aeneas subito et reliqua. alii ? explebo ? niale putant c complebo' 
esse ; umbrarum scilicet a quibus discesserat numerum. alii c explebo 20 
numerum 5 dicunt esse finiam tempus statutum purgationi et in cor- 
pus recurram ; ut hoc sit ? reddarque tenebris' — nam legimus <(734> 
clausae tenebris et carcere caeco — ut sit sensus: irasceris 
mihi quasi homo^ nonne et ego homo futurus sum? alii dicunt: cur 
irasceris? in locis his sum ; quamdiu vitae per vim ereptae expleam 25 
tempus, post ^tenebris^ id est meis sedibus, reddar. sed haec omnia 
congrua loco non esse manifestum est: non enim intellegere possu- 



4 Sallustius] hist. fragm. I 8 ap. Dietsch., I 9 ap. Kritz. || 10 Terentius] 
Andr. V 2, 27 (| 13 explebo est minuam] cf. Don. ad Ter. hec. V 1, 28 et Non. 
p. 298, 12 || 14 Ennius] ann, v. 310 ap. Vahl. 



2 fuerant] deplorantis Deiphobum add. D || 4 enim om. FG || 5 ultimum] 
postremum F. ef. Kritzii et Dietschii adnotationes. fortasse ex Augustino Ser- 
vium plenioris commentarii auctor correxit. || cartaginense A (cartaginenses a) 
cartaginienses 8 certaginiense H carthaginense M carthagiense F cartha- 
giniense se G || non] nam JR \\ G felysivm C || supra diximus FC || 7 imperium F || 
malas C \\ 10 nae C \\ tantopere JRRM F |j 12 imperantis] quasi negantes add. 
M, nec autem et non negantis add. Z> || 13 ut supra dixmrns M supra om. S. 
ceterum Servius in- superiore commentario nihil de hac re dixit. || est] nunc est 
A S |) 14 sese] ee (= esse) F || 15 replebit C || caper H || positione B || 16 sensus 
est ergo S || minuum F muniuam C || uestram E \\ 19 et reliqua] et cetera C, 
om. FM \\ 20 esse] earum F eurum C ei H \\ 21 finiam tempus] finiante C 

finiamte tempus H finitum tempus Stephanus || 24 non C || et om. FC || homo 
om. H || sum futurus A (fransposuit a) || 25 vitae] unitate H jj ereptae] purgatio- 
nis add. M || 26 id est meis] ineis C \\ 27 congma loco manifestum est non esse M 



78 SERVII 

nius Sibylla aliud volente ; seilicet ut abseederet, Deiphobum ad 
aliud respondisse. 

546. i decvs i nostrvm aut c i ? o decus nostrurn, utere me- 

lioribus fatis ? ; inferorum scilicet conparatione ; quia ait supra <(533)> 

5 an quae te fortuna fatigat ; ut tristes sine sole domos ; loca 

turbida adires? aut certe c i decus ; et fatis utere nostrum melio- 

ribus 5 , id est quam aut ego aut tu habuimus. 

549. moenia lata videt Tartarurn dicit ; quem vult esse 
carcerem inferorum. quod autem ait c lata*, nocentum exprimit mul- 
10 titudinem. triplici mvro valde munitum indicat locuni. 

551. torqvet traliit ; volvit. 

552. poeta adversa ingens distinctione excludendum est vi- 
tium de duobus epithetis. solidoqve adamante lapis est duris- 
simus et tantae soliditatis ; ut nec ferro possit infringi. quem hir- 

15 cino sanguine frangi dicunt 

553. vis vt nvlla virvm 'virum/ non ad sexum retulit, sed 
ad virtutem ; hoc est virorum fortium, ut Cicero virum res illa 
quaerebat ; cum de viro forti diceret. per hoc autem osfcendit 
nullum de Tartaro ad superos posse remeare ; ne numinum quidem 

20 favore. 

554. stat eminet ; * erecta esh* avras autem inferis- con- 
gruas intellegamus. Statius de Mercurio ait: pigrae aurae eius 
inpediebant volatum. de illo enim loco multi quaerunt <(561^> quis 
tantus clangor ad auras? et Pollio dicit Aeneae et Sibyllae ; 

25 quas illi secum traxerant ; eum constet esse etiam illic auras. 
557. exavdiri exaudiebantur. 



13 lapis . . . dicunt] cf. Isid. or. XVI 13, 2 



1 uolentes S || abscederet S (abscedere s) abscenderet H\\ deiphebum ASM 
deiphoebum Ba \\ ad om. FC || aliut G \\ 4 scilicet hac comparatione FC || 5 an] 
aut M || te om. H || sole sine M || domus C || 9 nocentem A (corr. a) || 10 uin- 
dicaV_B || 11 scholium ad torqvet om. F \\ 14 nec] ne FC || ad adamante in 
margine Turonensis is interp,res qui Tironianis notis usus est haec adscripsit 
adamans species lapidis est durissimi adeo ut nulla re possit molliri nisi ca- 
lido sanguine hircino. || infringi] unde etymologia est ab a sine et daiiagw 
domo, id est lapis indomitus add. D || hercino F\ 18 forti om. FC\ per hoc 
autem ostendit] hac per hostendit F ac per hoc ostendit C || 19 ne] nec A M || 
remeare . . . favore] remeare ////// sine numinum quidem favore G, quibus alia 
manus haec addidit educta in altitudinem nimiam tam fortis ut ferreis saxis 
putaretur extructa. una de furiis tribus filiabus plutonis et noctis i. tysiphone 
alecto megara quasi tysia fanu L ultrix uox tysifone. || 21 stat eminet. avras 
autem inferis erecta est congraa F || 22 Statius de Mercurio ait (Theb. II 2) 
r undique pigrae ire uetant nubes aut turbidus implicat aer\ pigrae enim aurae 
eius impecliebant uolatum Fabricius || 23 quis tantus] quisquis tantus C quis- 
tatius H || 24 plangor SM \\ pallio H || Aeneae] et aeneae AS aenea H || 
25 quas secum traxerant ilii M \\ esse om. B 



COMM. IN VERG. AEN. VI 546—570. 79 

558. tractaeqve catenae et genetivus singularis potest esse 
et nominativus pluralis. 

559. strepitvmqve exterritvs havsit hausit et exterritus 
est: hypallage ergo est. 

560. scelervm facies species, ut supra <V 768> visa niaris 5 
facies et non tolerabile numen. 

563. nvlli fas CASTO.pio. et haec responsio ostendit, Aenean 
voluisse quidem ingredi, sed quasi pium prohibitum. insistere 
limen 'insisto illahi rem' dicimus, non c illi rei ? : quod qui dicunt 
decipiuntur propter c insto illi rei\ 10 

564. sed me quia occurrebat: unde ipsa cognovisti? 

565. devm poenas docvit aut quas dii nocentibus statuerunt: 
aut Titanum ; quos legimus deos ex Terra progenitos: aut re vera 
dicit poenas deorum. fertur namque ab Orpheo quod dii peierantes 
per Stygem paludem novem annorum spatio puniuntur in Tartaro: 15 
unde ait Statius et Styx periuria divum arguit. 

566. rhadamanthvs Rhadamanthus Minos Aeacus filii Iovis 
et Europae fuerunt: qui postea facti sunt apud inferos iudices. 

567. svbicitqve fateri conpellit ad confessionem. 

568. fvrto laetatvs inani latebra non valde profutura, 20 
quippe quae fuerat publicanda post mortem. 

569. distvlit in seram gravem, ut serum bellum in angu- 
stiis futurum Sallustius. piacvla commissa propter quae ex~ 
piatio debetur. 

570. ACCINCTA flagello aut hoc dicit quod videmus ; quia 25 
qui longo flagello utitur ut id post ictum in se revolvat necesse 



16 Statius] Theb. VIII 30 || 20 latebra . . . mortem] cf. Don. ad Ter. eun. 
IV 7, 39 || 23 Sallustius] hist. fragm. inc. 15 ap. Dietsch., III 13 ap. Kritz. 



3 exterritis C exterritvm H \\ havsit] haesit F h. GH || hausit] hoc est 
hausit E hoc est haxit F hauixit C || 4 hypallage ergo est] et ypallage (ypa • 
lage F) est FC || 5 supra om. C || mori A8 moris H || 6 et . . . numen] om. FG, 
e. i. o. n. t. n. M\\ tollerabile H\\ 9 insistos H\\ illam] istam iWT || rei] re F || 
quod] nam quod AS \\ 10 recipiuntur F\\ instoj insisto F || 11 ipsa] ista B \\ 
cognosti ASFG\\ 12 innocentibus H \\ 13 deos] deos quasi M, om. G\ ex Terra] 
extra G || pergenitos H || 14 refertur Barthius ad Stat. Theb. VIII 30 || didi G || 
perierantes FC eirantes H \\ 15 novem annorum spatio JRM: VIIII milibus 
annorum ASFC VIIII annorum H cf. Hes. theog. 793 sqq. || puniantur M \\ 
16 stys C || periniuria F periura A arguu F || 17 radamantus minos et aeacus 
BH hic et minos et eacus M Rhadamanthus minos rhadamanthis et aeacus 
-F,|| 19 conpellit ad om. II \\ confessionem] vctsqov ttqoxsqov per totum uersum; 
nam prius c subigit fateri' 3 tum c audit', postea audita f ca«tigat' add. Fabricius 
|| 22 ut sallustius serum . . . futurum F || 23 fututum S {corr. s) futuram H |j 
25 dixit BMFG\\ uidemus] ante equos curules add. F \\ 26 post ictum] posi- 
tum C || inserauoluat A (corr. a) || reuoluens F 



80 SERVII 

est: aut c accincta 5 est instructa ; ad verbera scilicet ; id est nocentes 
flagello quatit ipsa praeparata. 

572. agmina saeva sororvm aut irnpetus ; ut de. Harpyiis 
dixit: aut serpentum agmina ; quos pro comis habent. 

5 573. TVNC DEMVM HORRISONO STRIDENTES CARDINE SACRAE 

pandvntvr portae mittuntur ; inquit ; post verbera ad aeternum 
supplicium. et est secutus ordinem iuris antiqui: nam post habitam 
quaestionem in Tullianum ad ultimum supplicium mittebantur. alii 
hoe a poeta dictum volunt ; ut illa loquente intellegamus portam 
10 esse patefactam; alii continuant narrationem. sacrae execrabiles. 

574. cernis cvstodia qvalis 'custodia' est quae custodit, 
non quae custoditur. usurpatum autem est ; sicut c hospita' ; sicut 
c neptis\- nam c hic' et c haec custos' facit. ea enim quae in c o' 
exeunt ut c fullo' ; in c os' ut <nepos' ; in c es' ut c hospes' ; feminina 

15 ex se non faciunt. quae autem invenimus usurpata sunt ; unde et 
dissimilia: nam *custos* 'custodia' facit ; c nepos' c neptis\ 

575. vestibvlo sedeat Megaeram significat. hoc autem dicit: 
cernis hanc quam saeva sit? est intus alia 'inmanis atris hiatibus 
quinquaginta ? ; quae est saevior ; quam Hydra fuit. multi ipsam 

20 Hydram volunt ; quod non procedit: nam eam in aditu legimus in- 
ferorum ubi dixit <287> ac belua Lernae. quam alii tria volunt 
habuisse capita ; alii novem ; Simonides quinquaginta dicit. 

577. tartarvs vel quia omnia illic turbata sunt ; a%o rrjg 
TccQa%ijg: aut ; quod est melius ; aito xov xayiaqi&iv , id est a tre- 

25 more frigoris; sole enim caret. 

578. bis patet in praeceps ideo c in praeceps' addidit ; quia 



23 vel quia . /. caret] exscr. Isid. or. XIV 9, 8 et Luct. Plac. ad Stat 
Ach. I 134 ' 



1 est ante instructa] dixit FG || 3 saeva . . . serpentum agmina om. H || 
arpiis AM arpyis BFG (e S nihil enotavitHagenus). ceterum de harpyiis agmen 
non dixit Vergilius, sed de anguibus qui Laocoonta petiverunt. cf. Aen. II 212 II 
4 aut serpentum agmina om. FG || 5 scholia ad v: 573 om. F || 8 in om. AS 
(supr. vers. add? a). ad tullianum M || 11 est ea quae F || 12 est om. M \\ 
hospitia F || 13 o] e H || 14 fallo F follo H \\ in os ut nepos om. H \\ os] hos F || 
15 usurpatum fuit F \\ unde et dissimilia inueniuntur nam custos custodia facit 
nepos nepotes hospes hospita FG Stephanus Daniel seclusi inveniuntur et 
hospes hospita: nam corrumpitur his supplementis sententia grammatici quae 
haec est: feminina a nominibus in o, os, es exeuntibus derivata quod usurpata 
sint ideo et esse inter se dissimilia y ut custodia et neptis. addo et illud, quod 
impressa exemplaria inter facit et nepos exhibent, in manu scriptis non inveniri. 
|| 18 quam] quamquam G || est alia intus FG || 20 hydram fuisse uolunt M \\ 
uoluit F [| 21 ubi dixit] t ubi dixit ut M \\ 22 habere FG \\ nouem ut simoni- 
des ~M || 23 ano T€C rapaxHC G || 24 raQcc%rjg om. MH || TapTapiziN BHFCa 
TapiziN AS TapTdpiu. M JI hoc est FG\\ 25 frigeris F \\ carent F \\ 26 ideo in 
praeceps om. C || addit C 



COMM. IN VERG. AEN. VI 572-585. 81 

potest quid etiam sursurn patere. videtur autern hoc prudentioribus 
ideo clietum, quia secundum rationem sphaerae sol cum in unam 
concesserit partem ? duae quasi Tartarum faciunt : una ; a qua disces- 
sit ; et altera, ad quam numquam accedit: quod melius sphaerae 
indicat ratio. hoc autem dicit: Tartarus ipse bis tantum in prae- 5 
ceps patet et tendit sub umbras ; quantus est suspectus ; id est alti- 
tudo ; ad Olympum aetherium. deest *esf. 

580. hic genvs antiqvvm TERRAE id est primum: Titanas 
enim contra Saturnum genuit ; Gigantas postea contra Iovem. et 
ferunt fabulae Titanas ab irata contra deos Terra ad eius ultionem 10 
creatos ; undc et Titanes dicti sunt aito vfjg rC6acog , id est ab ultione. 
de his autem solus Sol abstinuisse narratur ab iniuria numinum ; 
unde et caelum meruit. 

582. aloidas GEMINOS Aloeus Iphimediam uxorem habuit ; quae 
conpressa a Neptuno duos peperit, Otum et Ephialten ; qui digitis 15 
novem per singulos menses crescebant. freti itaque altitudine ; cum 
adhuc novem annorum essent, caelum voluerunt subvertere, sed con- 
fixi sunt Dianae et Apollinis telis; Aloidas autem sic dixit ; sicut 
de Hercule Amphitryoniades dicimus. geminos sui similes. 

585. crvdeles poenas saevas ; nimias; nam non dicit indignas 20 
ferentem qui sacrilegus fuit. salmonea Salmoneus Aeoli filius 
fuit ; non regis ventorum ; sed cuiusdam apud Elidem ; ubi regnavit. 
qui fabricato ponte aereo super eum agitabat currus ad imitanda 
supema tonitrua ; et in quem fuisset iaculatus facem ; eum iubebat 
occidi. hic. postea verum expertus est fulmen. 25 



8 id est e. q. s.] exscr. mythogr. III 3, 5. cf. mythogr. I 11 et Isid. or. 
IX 2, 135 || 14 Aloeus . . . telis] exscr. mythogr. I 83 || 21 Salmoneus . . . ful- 
men] exscr. mythogr. II 56. cf. mythogr. I 82 



1 potest] potst H || quid om. FC || insursum M || hoc autem B || a pruden- 
tioribus M \\ 4 alteram S \\ numquam om. M, supr. vers. add. m. || 5 ratio] ra- 
tatio H || 6 sub] suas A JR (corr. a) su//s H || 7 aetheriam F \\ aetherium] sic 
et Homerus de Tartaro (II. VIII 16) xo66ov 8vsq&' 'AlSsco oaov ovgavog s6x' 
ano yair\q add. I> quibus in margine ab alio haec adscripta sunt i. e. tantum 
sub inferis quantum caelum est a terra. || et deest est Daniel ||, 8 anticvm C || 
9 gigantes BHMs (gigantas m) || 10 ad] in M \\ 11 ano to (toy a) Ticeioc A 
anoTcj^iccujC B ariozo . ie . eluc H auo thc ticcuiot M arro thc ticghoc C \\ 12 solus 
abstinuisse sol S || 14 aloidus M || ifimediam ASCM: ifimenidam B sifemidiam 
H ifimin//am F \\ 15 a om. AS (supr. vers. add. a) || totum H othum FC \\ 
ifialten .F || 16 itaque om. FC\\ 17 subuoluere M\\ 18 alaoidas F \\ 19 amfitrio- 
niades ABM amfritrioniad.es H amfytrioniades FC || diximus BHM || dici- 

mus] hoc ex odysea homeri in inscribitur add. JD duodecim versuum 

spatio relicto. cf. Od. XI 305 sqq. \\ sui similes om. F || 21 fuit] est fuit F || 
22 eliadem F\ 24 superna] superu C || eum om. ASFC\\ 25 fulmen expertus 
est FC 



Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 



82 SERVII 

588. mediaeqvk PER elidis vrbem hinc est indignatio, quod 
in ea civitate Iovem imitabatur, in qua specialiter Iuppiter colitur. 

592. densa inter nvbila t ostendit fulniinis causam. 

593. fvmea lvmina id est terrena; nam aetherius ignis caret 
5 fumo ; solo enim splendore viget. 

595. nec NON et tityon Tityos Terrae secundum alios filius 
fuit ; secundum alios a Terra nutritus: unde poeta elegit sermonem ; 
quo utrumque significaret, nam c alumnum' dixit. hic amavit La- 
tonam ; propter quod Apollinis confixus sagittis est et damnatus 

10 hac lege apud inferos ; ut eius iecur vultur exedat: quamquam Ho- 
merus vicissim dicat duos vultures sibi in eius poenam succedere. 
sane in usu est c vultur* ; licet Cicero e vulturius ? dixerit ; quod qui- 
dem potest esse et derivativum: Ennius vulturus in campo mi- 
serum mandebat homonem. decliriatur auteni c hic Tityos huius 

15 Tityi', sicut c Delos Deli\ 

596. PER TOTA NOVEM CVI IVGERA CORPVS PORRIGITVR quan- 

tum ad publicam faciem ; magnitudinem ostendit corporis; sed illud 
significat, quia de amatore loquitur, libidinem late patere ; ut ait 
supra <(44(y> nec procul hinc partem' fusi monstrantur in 
20 omnem lugentes campi. sane de his omnibus rebus mire reddit 
rationem Lucretius <1II 978)> et confirmat in nostra vita esse omnia 
quae finguntur de inferis. dicit namque Tityon amorem esse ; hoc 
est libidinem ; quae secundum physicos et medicos in iecore est ; 
sicut risus in splene, iracundia in felle: unde etiam exesum a vul- 



6 Tityos . . . succedere] cf. mythogr. I 13, II 104 || 12 Cicero] in Pis. 16, 38 
|| 13 Ennius] ann. v. 141 ap„ Vahl. || 20 sane de his . . . volvuntur] exscr. 
mythogr. II 105, III 6, 5. cf. Macrob. comment. 1 10, 10 sq. || 23 libidinem . . . 
in felle] cf. Isid. or. XI 1, 125 et 127 



1 scholia ad v. 588 et 592 om. F || hinc est RMi hic estASHC. exspectatur 
aucta est. || 2 imitatur B \\ 3 causam] et originem add. D (idem edidit Stepha- 
nus). praeterea contorsit proiecit cum impetu add. Fahricius || 4 nam] et G \\ 
5 sol enim A S nam solo M [| viget] adegit impegit add. Faoricius || 6 tityon 
F || secundum alios terrae filius fuit M || 7 fuit om. F || sermone H || 8 quo 
MFC: qui A quod BSH\\ hic amavit Latonam] hic confisus uiribus latonam 
uolare (lege uiolare) temptauit F \\ 9 propter quodj matrem H \\ ^agittis confixus 
est B confixus est telis M \\ et damnatus] damnatus autem est M || 11 poene 
F poena C || succedere] unde baec dicit de tityo add. JD quinque uerHium spa- 
tio relicto. cf. Od. XI 576 sqq. || 12 sane uultur in usu est M \\ vulturius . . . 
Ennius om. F || dixerit] et Plautus in Curculione (356 Fl.) r iacit uulturios 
quattuor' add. Faoricius \ 13 et] etiam M || diriuatiuum ABHC || Ennius] 
etinius H \\ uulturus AGH: uulturis BM uulturius S uultu F || in campo 
HFG: in campos B in siluis ASM || miserum ASBM: supinum HFC || 
mandebet jH"|| 14 mandebat homonem] m. h. G \\ huius om. ASHC\\ 15 Delos] 
•delios C||Deli] delii FC\\ 17 ostenditur H \\ 18 significat] ostendit F || amore 
B || loquetur H \\ 19 huic H \\ 20 omnes F \\ rebus om. C \\ reddidit F \\ 21 esse 
uita M || 24 etiam om. FC 



COMM. m VERG. AEN. VI 588-603. 83 

ture dicitur in poenam renasei: etenini libidini non satis fit re semel 
peracta, sed recrudescit sernper, unde ait Horatius incontinentis 
aut Tityi iecur. ipse etiam Lucretius dicit per eos 7 super quos 
iamiam casurus inminet lapis, superstitiosos significari, qui inaniter 
semper verentur et de diis et caelo superioribus male opinantur: 5 
nam religiosi sunt qui per reverentiam timent. per eos autem qui 
saxum volvunt ambitum vult et repulsam significari, quia semel 
repulsi petitores ambire non desinunt. per rotam autem ostendit 
negotiatores, qui semper tempestatibus turbinibusque volvuntur. 

598. fecvndaqve poenis fecunda in poenam. 10 

599. rimatve pascitur, ut rimantur prata Caystri. 

600. fibris fibrae sunt eminentiae iecoris. 

601. qvid memorem lapithas hi populi |Thessaliae fuerunt, 
quibus imperabat Ixion, amicissimus, ut diximus supra <(286)>, lovi, 
Phlegyae filius. qui post nubis coitum fictae in formam lunonis, 15 
cum se de eius stupro iactaret, ab irato love ad inferos trusus est 

et illic religatus ad rotam circumfusam serpentibus. pirithovm 
et hic unus de Lapithis fuit ; qui cum Theseo descendit ad rapien- 
dam Proserpinam. 

603. adsimilis valde similis: c ad/ enim vacat, et a maioribus 20 
ad ornatum adhibebatur, ut Horatius qua populus adsita certis 
limitibus vicina refugit iurgia. lvcent genialibvs altis 



2 Horatius] carm. III 4, 77 || 11 rimantur] georg. I 384 || 12 fibrae . . . 
iecorisj cf. Isid. or. XI 1, 126 || 13 hi populi e. q. s.] cf. mythogr. I 14, II 106 || 
20 valde similis] cf. Gell. VI 7, 5 sqq., Don. ad Ter. Andr. IV 2, 11 || 21 Ho- 
ratius] ep. II 2, 170 



1 in poenam renasci dicitur M\\ libidinum S || res AS \\ 3 aut] at C ait 
mythographus III nec Horatius || tyti B tytyi HC || enim S (etiam s) || per 
eos om. H, per om. C \\ 4 iamiam SHFC: iam ABMs \\ casurus inminet lapis] 
lapsurus est lapis C lapsurus est lapis inminet F || 5 uertentur M || et de diis 
(dis C) et caelo superioribus (peritioribus F superibus H superioris) ASJRHFC 
et de diis et de caelo et locis superioribus M JD exempl. impr. nisi quod de 
ante caelo unus M exhibet et de diis et caelo mythogr. II et de diis et super- 
ioribus mythogr. III. fortasse et de diis et caelo , superis rebus vel superioribus 
rebus, male opinantur. cf. Serv. ad Aen. VIII 187 r aut secundum lucretium 
superstitio est superstantium rerum, i. e. caelestium et divinarum, quae super 

uol _ u 

nos stantj^ inanis et superfluus timor\ || 7 uult B (uol superser. m. sec.) uolunt 
C || hambitum F || vult] uidit F (| repulsum M || semel MFC mythogr. II: semper 
ASBH mythogr. III || 8 per rotam e. q. s.] cf. Berna.ysius mus. Bhen. V p. 584 
adnot. et Lachm. comm. p. 203 || ostenduntur B \\ 9 turbitudinibusque M, corr. m 
|| 10 faecvnda et faecunda A C \\ 11 pascitur] paci citur A (paciscitur a) pa////sci- 
tur H, om. F || rimatur M \\ 12 eminentia A || iecuris C || 13 laphitas AHM j 
15 flegiae ABH flaegiae C \\ 17 religatur H relegatus FC \\ circumfixam B 
urcumfusam H incircumfusam M \\ 18 laphitis HM lapitis F || 21 Horatius 
om. C || qua] quia F || adsit ad////certis H (duae litterae radendo deletae sunt) |; 
22 iurgia] ita adinuenire pro inuenire legimus add. Fabricius 

6* 



84 SERVII 

aliud est. Tantalus ; rex Corinthiorum ; amicus numinibus fuit. quae 
cum frequenter susciperet et quodam tempore defuissent epulae ; 
filium suum Pelopem occidit et diis epulandum adposuit. tunc ab- 
stinentibus cunctis ; Ceres umerum eius exedit, et cum eum dii per 
5 Mercurium revocare ad superos vellent, eburneus ei est umerus 
restitutus, ut umeroque Pelops insignis eburno. ideo autem 
sola Ceres dicitur coinesse ; quia ipsa est terra ; quae corpus resolvit. 
per Mercurium autem ob hoc fingitur esse revocatus ; quod ipse est 
deus prudentiae, per quam philosophi deprehenderunt TtaktyysvsGtav 

10 vel ii8te^ij)v%co6iv. Tantalus autem hac lege apud inferos dicitur 
esse damnatus ? ut in Eridano inferorum stans nec undis praesen- 
tibus nec vicinis eius pomariis perfruatur. per haec autem avaritia 
significatur ; ut etiam Horatius quid rides? mutato nomine de 
te fabula narratur. genialibvs veluti genialibus: nam geniales 

15 proprie sunt qui sternuntur puellis nubentibus, dicti a generandis 
liberis. 

604. avrea fvlcra quibus fulcimur ; id est sustinemur. 

605. regifico lvxv regali ambitu. fvriarvm maxima id 
est saevissima, Jioc est Pames ; ut <TII252)> vobis Furiarum ego 

20 maxima pando. unde et famem praenuntiat ; ut hanc esse Furia- 
rum maximam doceat. 

606. et manibvs illorum seilicet ; non suis. 

607. facem attollens iniciens ignem avaritiae ; ut abstineant. 

608. invisi fratres haec quidem constat dicta esse generaliter ; 
25 possunt tamen etiam ad speciem trahi ; ut Aegyptum et Danaum ; 



1 Tantalus e. q. s.] exscr. mythogr. II 102, III 6, 21. cf. mythogr. I 12 || 
6 umeroque] georg. III 7 || 13 Horatius] sat. I 1, 69 || 14 nam geniales . . . libe- 
ris] exscr. Isid. XX 11, 5 1) 17 quibus . . . sustinemur] exscr. Isid. XIX 26, 3 



1 aliud est, quo scholiastes, nisi fallor, ostendere voluit c Iucent genialibus 
altis' e. q. s, non ad Ixiona Pirithoumque pertinere, om. FC: qui quod ante 
Tantalus exhibent sicut supra diximus id non est Servii, qui in Aeneidos com- 
mentario Tantdlum non commemoravit } ad georg. III 7 pauca de eo dixit || Tan- 
talus] iouis et egine filius add. F || chorintiorum H corithiorum FC \\ quae] 
qui M (qui cum frequenter eos susciperet Stephanus Daniel alii) || 2 et om. FC 
|| dum defuissent FG\\ 4 cuoctis om. F\ humerum ASBM || excedit II || cum] 
dum FC || eum om. A || 5 ad superos om. M || humerus ASJRM \\ 6 restituti F \\ 
ut umeroque scripsi: sicut supra humeroque ASJRM uineroque H unde est 
umeroque FC\\ pelobs C \\ 7 soluit M \\ 8 hoc] est add. H || eb"se om.ASFC \\ 
9 quem FC || palingenesian uel metempsychosin vel metempsicosin libri || 
11 heridano AS eridiano C || 12 ei HM || perfruantur F || perfruatur] quem- 
admodum et homerus in odyssea describit novem versuum spatio relicto add. D. 
cf. Od. XI 582 || autem] quae narrata sunt add. F \\ 13 etiam om. FC || quit C || 
14 ueluti] uel aut in F uelut in C || genalibus AS || 17 fvlchra AH || 18 regio 
M\\ id est . . . pando om. M \\ 19 fainis FC \\ 20 et om. ASBH\\ pronuutiat F 
|| esse om. M |j 25 species ASC speciaes F \\ egistum M \\ denaum H danuum C 



COMM. IN VERG. AEN. VI 604-612. 85 

Atreum et Thyesten, Eteoclen et Polynicen significare videatur. 
bene autem dicendo c invisi ? per id quod leve est ; etiam maiora 
conplexus est. 

609. pvlsatvsve parens itein quod levius est dixit parricidii 
comparatione. possumus autem Oedipum accipere, extinctorem Lai. 5 

avt fravs innexa clienti ex lege XII tabularum venit, in qui- 
bus scriptum est patronus si clienti fraudem fecerit, sacer 
esto: si enim clientes quasi colentes sunt ? patroni quasi patres, 
tantundem est clientem ; quantum filium fallere. et hoc posse fieri 
ex Horatii dictis intellegimus, qui cum loqueretur de avaris poten- 10 
tibus ; ait de vicino cliente pellitur paternos in sinu ferens 
deos. Vrbano tamen hoc displicet et dicit rarum esse hoc magisque 
contrarium, cum magis patronos decipiant frequenter clientes. vult 
autem intellegi praevaricatores ; qui patroni sunt clientium ; quos 
nunc susceptos vocamus. 15 

.611. nec partem posvere svis bene addidit c suis ? ; id est 
cognatis, adfinibus. haec enim fuerat apud maiores donandi ratio ; 
non profusa passim: nam hoc est velle inaniter perdere. unde Ci- 
cero ait in libris legum <II ; 16 ; 40)> stipem prohibeo: nam 
auget superstitionem et exhaurit domos. dignis igitur lar- 20 
giendum est ; unde Horatius cur eget indignus quisquam ; te 
divite? id est indignus paupertate. 

612. ob advlterivm caesi si c occisi ? ; Aegisthum significat ; 
Thyestae filium: si re vera c caesi' ; Sallustium ; quem Milo deprehen- 
sum sub servi habitu verberavit in adulterio suae uxoris ; filiae 25 
Sullae. qviqve arma secvti impia nec veriti dominorvm fal- 



7 Patronus . . . esto] tab. VIII 21 ap. Schoell. p. 149 || 8 si enim . . . patres] 
cf. Isid. or. X 53 et 205 || 10 Horatii] carm. II 18, 26 || 21 Horatius] sat. II 
2, 103 || 24 si re vera . . . Sullae] cf. Gell. XVII 18 



1 atra eum C \\ et eoclen A aetheoden B eoden H aetheoclen M || signi- 
ficari F \\ 5 comoratione F || autem om. B || oedippum HFG || extinctorum F \\ 
extinctorem lati B extinctorem lait S extinctorem late H lai extinctorem M 
Lai om. AFCs || 6 inexa F || ex lege] alii ex lege FC || 7 si om. S, supr. vers. 
add. s || 8 sic enim FC\\ 9 tantadem C \\ ilentem C \\ 11 cliente . . . frequenter 
om. F || patronos M (paternos m) || 17 cognatis et affinibus M \\ 18 passi F || 
velle om. M. fortasse velle rem inaniter perdere || 20 augit FC \\ exaurit H 
exausit F. stipem sustulimus nisi eam, quam ad paucos dies propriam Idaeae 
Matris excepimus; implet enim superstitione animos et exhaurit domus Cicero || 
21 unde horatius ASB: unde persius MFC unde alius oratius pfilis H (in 
eo libro ex quo H descriptus est ad horatius haec adscripta erant at. persius). 
fortasse quae Horatii sunt Servius per errorem Persio tribuerat. |j 23 occisum 
AS (occisi a) occisi sim H\ aegistum ASC megestum B egestum H egistum 
M aegissam F || 24 thiestae AB tyestae H thyae C || si re uera FC: et si 
re uera ASHM et si reuersa B || 25 in] ut in F || uxoris om. B || filiae Sullae] 
quae fuerat fausti syllae filia F filia C Faustae filiae Syllae Masvicius primus 
|| 26 Sullae] syllae ASB sillae HM 



86 SEEVII 

leee dextbAS hoc loco videtur blandiri Augusto ; quia contra Cae- 
sarem ; patrem eius ; multi quibus ignovit, arma susceperant: est 
namque eius dictum ; dare quidem se veniam Pompeianis, sed ab 
ipsis quandoque esse periturum: ut c arma impia' civilia dixerit bella ; 
5 quae moverunt Pompeiani contra acceptae veniae fidem-. sed non 
procedit. nam si c arma inipia' dixit bellum civile ; tangit et Augu- 
stum et Caesarem ; qui et ipsi civilia bella tractarunt. item si culpat 
eos qui contra fidem datae veniae dimicaverunt, tangit Augustum: 
nam transierunt ad eum ab Antonio duo milia equitum, per quos 

10 est victoriam consecutus: Horatius ad hunc frementes verterunt 
bis mille equo& Galli canentes Caesarem. fecit praeterea 
iniuriam Augusto vel Caesari si eos c dominos ? dixit, quod apud 
maiores invidiosum fuit: nam c patres patriae 5 dicebantur, non c do= 
mini ? : luvenalis <TIII 244> Roma patrem patriae Ciceronem 

15 libera dixit. melius ergo est ut bellum a Sexto Pompeio, Pompei 
fi]io ? in Siculo freto gestum accipiamus. nam occiso patre Siciliam 
tenuit et collectis inde servitiis vastavit sex annis ultro citroque 
Siciliam, postea victus est ab Augusto et Agrippa: Horatius mi- 
natus urbi vincla ; quae detraxerat servis amicus perfidis. 

20 et hoc sensu tam c arma impia ? ; quam c dominorum' congruit com- 
memoratio. 

614. poenam expectant quod gravius est: nam in expecta- 
tione et praesens metus est et clolor futurus ; in ipsa autem poena 
solus est dolor. 

25 615. forma vmos id est causa criminis vel regula: singulis 

enim sceleribus sunt statuta supplicia ex more Romano ; quem se- 
quitur. 

616. saxvm ingens volvvnt alii Sisyphum dicit, qui deorum 



10 Horatius] ep. 9, 17 |) 18 Horatius] ep. 9, 9 



2 quibus ignorauit S || susceperunt FG \\ 3 se quidem FG \\ 4 ad ipsis F 
apsis C || dixit G \\ bella] uel ea add. M D || 5 quae] quem S || acceptam B 1 
uaenie C \\ 6 augustum caesarem F \\ 7 bella ciuilia BHF\\ tractauerunt FC \ 
8 angit FG\\ 10 persecutus S consequutus F || adhuc M || frebentes H || 11 equi 
ASFC\\ fecit] om. AS, fec C || 12 si] se HC\\ quod] quia F \\ 13 fuit] unde 
Tullius c dominante Sylla' add. Fahricius. cf. de off. II 14, 51 *contra L. Sullae 
dominantis opes' \\ dicebantur . . . patrem patriae om. M || domine H [| 14 patrem 
om. F |) Ciceronem libera dixit] c. 1. i. d. C || 15 ergo] erg G enim M || est 
om. C || sesto FC || pompeii H || 16 fretum AS (cort. as) || occisio F occisso C \\ 
17 ultro citroque] ultroque C\\ 18 uinctus F \\ 19 uincula FC || distraxerat F 
ditraxerat C || 20 seruus F || 22 quod gravius est om. AS, est om. F. quod est 
grauius B \\ 26 1 ex more romano quem sequitur nam morem romanum sequi- 
tur M (t . . . quem sequitur post deleta sunt) || quem sequitur om. C \\ 28 vo- 
LVNT-.FC|| sisipphum J^ sixyphum H \\ dicunt A (dicit a. alii moneo minusculis 
litteris scriptum esse in A) 



COMM. IN VERG. AEN. VI 614—621. 87 

consilia hominibus publicavit. radiisqve rotarvm Ixionem dicit, 
ut alibi ostendit atque Ixionii vento rota constitit orbis, 
licet supra dixerit <(602> quos super atra silex: nam de Jais 
fabulis variae sunt in ipsis auctoribus opiniones. 

617. AETERNVMQVE SEDEBIT INPELIX THESEVS COntra opinio- 5 

neni, nam fertur ab Hercule esse liberatus: quo tempore eum ita 
abstraxit, ut illic corporis eius relinqueret partem. frequenter enim 
variant fabulas poetae: Hippolytum Vergilius <(VII 765)> liberatum 
ab inferis dicit, Horatius contra neque enim Diana pudicum 
liberat Hippolytum. 10 

618. PHLEGYASQVE MISERRIMVS OMNES ADMONET si Thlegyas' 

nominativus est singularis, hoc dicit, Phlegyas omnes admonet apud 
inferos poenas ferentes: si autem c Phlegyas ? accusativus pluralis 
est ; Theseum omnes Phlegyas admonentem debemus accipere. hi 
namque - secundum Euphorionem populi insulani fuerunt, satis in 15 
deos impii et sacrilegi: unde iratus Neptunus percussit tridenti eam 
partem insulae, quam Phlegyae tenebant, et omnes obruit. Phlegyas 
autem, Ixionis pater, habuit Coronidem filiarn, quam Apollo vitiavit, 
unde suscepit Aesculapium. quod pater dolens ? incendit Apollinis 
templum et eius sagittis est ad inferos trusus: Statius Phlegyam 20 
subter cava saxa iacentem aeterno premit accubitu. 

620. discite ivstitiam hoc est, vel nunc in poenis locati. 

621. vendidit hic avro patriam etiam haec licet generaliter 
dicantur, habent tamen specialitatem : nam Lasthenes Olynthum 
Philippo vendidit, Curio Caesari xxvn . s. Romam: de quo Lucanus 25 
<IV 820y Gallorum captus spoliis et Caesaris auro. 

2 alibi] georg. IV 484 || 5 contra opinionem e. q. s.] cf. Gell. X 16, 11 sqq. 
mythogr. II 133 et 128 || 9 Horatius] carm. IV 7, 25 || 14 lii namque e. q. s.] 
exscr. mythogr. I 205, II 109. cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 71? || 20 Statius] 
Theb. I 713 



1 publicavit] qualis ab homero describitur add. D octo versuum spatio 
relicto. cf. Od. XI 593 sqq. || rotakvm] d. p. add. M || isionem H || dicit ex dixit 
A || 2 atqui F || ixionei uuento JR \\ 3 quo F \\ 5 aeternamqve F || thessevs B || 
6 quo tempore . . . partem] quo tempore eum ille ad extrahendum cerberum 
descendit quem theseum ita abstraxit ut illi corporis quam relinqueret nates 
partem F || 7 illi A || linqueret G || partem relinqueret M || 8 fabulas uariant F # 
|| ippolitum AB ipolitum H yppolytuui M hipolitum G || 10 ippolitum AB * 
ypolitum H yppolytum M hipolitum F h. (7 || 11 phlegiasqve AB phelaias- 
qve H flegiasqve MG II phelias M pligias F fligias C || 12 est om. B || fligias 
F flygias (7 || omnis MFG\\ 13 phelias HM plegeas F flegeas G \\ 14 omnis 
FG || flegeas FC \\ admontem G || hi om. C \\ 15 euforianem M (corr. m) (| 16 tri- 
dente B || 17 omnis FC \\ 18 ixonis C || 19 aescolapium F || pater] phlegias 
add. M || 20 phlegian F || 21 accubito HF || 22 locati] cati F || 24 nam . . . 
vendidit] nam lastheiies et ipocrates olyntum philippo tradiderant F \\ latenes 
-H"|| olymthum AB \\ 25 curius F \\ xxvTi. s. AS: uiginti septem anno B xxvn 
H xxvn milibus sesterciis M xx septem miiibus sestertiis FC\\ de qua AS \\ 
lucanus ait F \\ 26 spoliis] populis FC \\ auro] et illud (Lwc. IV 824) f emere 



88 SEEVII 

622. fixit leges pretio atqve refixit possumus Antonium 
accipere seeundum Ciceronem in Philippicis ubi ait legesne fixisti? 
c fixit ? autem ideo ; quia incisae in aereis tabulis adfigebantur parietibus. 

623. hic thalamvm invasit natae Thyestes, unde Aegisthus 
5 natus est, item Cinyras: nam quocl Donatus dicit nefas est credi, 

dictum esse de Tullio. vetitosqve hymenaeos legibus scilicet: 
nam dicendo c vetitos' ostendit fuisse, ut est apud Persas hodieque. 
unde Donatus male ait natura et legibus vetitos. 

624. AVSI OMNES INMANE NEFAS AVSOQVE POTITI illic SUnt et 

10 qui fecerunt et qui conati sunt. dicit autem secundum Romanum 
ritum, in quo non tantum exitus punitur, sed et voluntas. 

625. NON mihi si lingvae centvm sint Lucretii versus sub- 
latus de Homero ; sed aerea vox dixit. 

626. scelervm comprendere formas ut <615> aut quae 
15 forma viros fortunave mersit. 

629. perfice mvnvs hoc est ramum redde: nam supra ait 
<(142)> hoc sibi pulchra s H uum ferri Proserpina munus in- 
stituit. 

630. cyclopvm edvcta caminis hoc est magna: ita enim 
20 cuiuslibet rei magnitudinem significabant ; adeo ut Statius Argivorum 

muros ab ipsis dicat esse perfectos. 

631. fornice arcu: Cicero videt ad ipsum fornicem Pa- 
bianum. 

634. corripivnt spativm raptim peragunt. 
25 635. occvpat aeneas aditvm ingreditur ; sicut supra <424> 



12 Lucretii versus] VI 839 sq. ap. Laelim. || 20 Statius] Theb. I 630. cf. 
Luct. Plac. ad hunc vers. et ad I 251 || 22 Cicero] in Verr. act. I 7, 19 



omnes, hic vendidit urbem' add. Fabricius \\ 1 atqve kefixit om. HC || 2 legesne 
fixisti] cf. Phil. II 38, 98 *et de exsitlibus legem, quam ftxisti, Caesar tulitf ? ex 
Autissiodorensi Hagenus ubi ait leges refixisti enotavit: cf. Phil. XII 5, 12 et 
XIII 3, 5 || 3 aeris H || tabulis] leges add. M || adfigibantur FC || parietibus 
om. FC || 4 Thyestes] pelopeae filiae add. T> || 5 est om. C || Cinyras] cinaras 
ASB ciniras H cyniras MF cinyniras C. filiae myrae de qua natus est 
adonis add. D || 6 Tullio] quod conuicium a sallustio , ciceronis inimico, natum 
* est qui de illo inquit f filia matris pellex' add. Z> || 7 uetitis H \\ fuisse] non 
uetitos add. Fabricius || apud om. AS (supr. vers. add. s) || persa apud F \\ 
hodieque] hodie H. unde catullus (90, 3) ait de concumbentibus cum matre 
persis c nam magus matre et gnato gignatur oportet, si uera est persarum impia 
relligio' add. JD || 8 mala B || ait] ait qui F || legibo F || uetitis ASBH \\ 
9 sunt om. FC || 10 romanorum F || 11 ponitur F || 12 sint] o. c. f. v. add. M \\ 
13 Homero] trium wersuum spatium relictum in T>. cf. II. II 489 || sed] sed ille 
Fabricius || aerea vox] cf. Serv. ad georg. II 42, Lachm. comment. p. 399, L. 
Muell. ad Lucil. fragm. dub. VII || 14 ut] aut FC \\ aut quae] utque F, aut 
om. M || 15 mersat B || 19 dvcta B F || caminis] m. add. M \\ 21 mimos ad ipsis F 
|| 22 uadet H || 24 raptim] spacium add. M\\ 25 ut H 



COMM. IN VERG. AEN. VI 622—645. 89 

diximus. recenti semper fluenti. et dixit hoc propter paludem 
Stygem. 

636. spargit aqva purgat se: nam impiatus fuerat vel aspectu 
Tartari, vel mC&itu scelerum atque poenarum. et c spargit ? ; quia se 
inferis purgat. 5 

638. amoena virecta virentia : et est satis usurpativum. 
c amoena ? autem quae solum amorem praestant, vel ; ut supra <(V 
734> diximus ; quasi amunia ; hoc est sine fruetu ; ut Yarro et Car- 
minius docent. adludit autem ad insulas fortunatas: nam et seqnenti 
hoc indicat versu. 10 

640. largior hic campos aether non nostro largior, sed 
quam est in cetera inferorum parte. aut re vera largior ; si lunarem 
intellegis circulum: nam ; ut supra <V 735> diximus ; campi Elysii 
aut apud inferos sunt ; aut in insulis fortunatis, aut in lunari cir- 
culo: Lucanus <JX 11> illic postquam se lumine vero induit. 15 

641. solemqve svvm sibi congruum ; ut fessosque sopor 
suus occupat artus. 

642. palaestris luctationibus: graece dixit. 

643. contendvnt lvdo non odio. 

644. choreas c re' corripuit propter metrum ; alibi ait secundum 20 
naturam ; ut <IX 612> iuvat indulgere choreis: ergo aut systo- 
len fecit ; aut antithesin ; e pro sl ponens: nam Graecum est nomen. 

645. nec non threicivs longa cvm veste sacerdos Orpheus 
Calliopes musae et Oeagri fluminis filius fuit ; qui primus orgia 



4 et spargit . . . purgat] cf. Macrob. SaL III 1, 8 || 7 amoena . . . sine 
fructu] cf. Isid. or. XIV 8, 33 et diff. verb. 42 || 16 fessosque] georg. IV 190 || 
23 Orpheus . . . chordis] exscr. mythogr. III 8, 19 et 20 



1 diximus] dixit M || 3 impiatus] inquinatus exemplaria impressa praeter 
Gottingerise || 4 quia] quasi F || se] inse inse H \\ 5 purgat] nam superis immo- 
laturi corpus abluunt ut supra (II 719) c donec me flumine vivo abluero' add. D 
|| 6 usurpatum exemplaria impressa praeter Lionianum \\ 7 amoenia H \\ autem] 
dicuntur add. M, sunt supr. vers. add. s \\ 8 ut] ait ut B \\ 9 Iudit FC\\ fortu- 
natorum FG || 10 versu] uersum H. uirecta autem sicut salicta add. G || 11 cam- 
pvs AC\\ aether] e. l. v. p. add. M \\ 13 intellegimus M \\ 15 se om. F^ uero 
lumine M \\ uero] uiuo F [| induit] impleuit C || induit] homerus campos elysios 
ad insulas fortunatas esse testatur hisce uersibus add. B sex versuum spatio 
relicto. cf. Od. IV 563 sqq. || 16 congruum] grece dixit add. M \\ 17 suos FC || 
18 schol. ad v. 642 offi. FG \\ palestris libri || dixit] nam italaisvv luctari dicunt 
graeci, inde 7tali\ add. D || 19 lvdo] inter se ludo add. JD || 20 re . .. metrum 
om. C [| corripitur F || preter H || alibi . . . choreis] chorias graeci dicunt ideo 
(ide C) iste breuem posuit hic re pro . i. nam alibi longa est ut (XI 224) 
lustrantque choreis (coreis C) uel quia uocalis uocalem sequitur FC \\ 21 cho- 
reis] dioregis H || 22 facit AS \\ anthyesin F || e pro ei Fabricius: i pro e 
ASMHM pro. h, e FC || ponens] pronens R. ut pro %oqblcc posuit %ogsa id 
est chorea add. D || 24 calliopis AFC (corr. a) || musae om. C \\ filius et siagri 
fluminis F || siagri C || fluminis om. B \\ fuit om. C 



90 SERVII 

instituit, primus etiain deprehendit harnioniam, id est eirculorum 
mundanorum sonum, quos novem esse novimus. e quibus sumnius, 
quem anastron dicunt, sono caret, item ultimus, qui terrenus est. 
reliqui septem sunt ? quorum sonum deprehendit Orpheus, unde uti 
5 septem fingitur chordis. ^longaui' autem c vestem 5 aut citharoedi 
habitum dicit, aut longam barbam: nam e coutrario inberbes c in- 
vestes' vocamus. e sacerdos' autem, quia et theologus fuit et orgia 
primus instituit. ipse etiam homines e feris et duris composuit: 
unde dicitur arbores et saxa movisse } ut diximus supra. 

10 646. obloqvitvr nvmeris dicendo c obloquitur* chordarum 

expressit laudem ? quas dicit verbis locutas: c obloqui* enim non est 
nisi contra loquentem loqui. nvmeris rhythmis, sonis, ut nume- 
ros memini, si verba tenerem. septem disckimina quia 
omnes chordae dissimiliter sonant. 

15 647. iam nunc. c hic' autem c peeten' declinatur, ut c lien\ 

648. hic genvs antiqvvm quod non omnes viros fortes in 
Elysio visos esse commemorat, haec ratio est, quia isti divinos 
meruerunt honores: quod Tydeo vel his, quos supra <(479^> memo- 
ravit ; non contigit. nam ideo c antiquum ? addidit, quasi et illis 

20 Elysii contingerent campi ; si eis annorum non derogata esset vetustas. 

649. nati melioribvs annis plerumque enim hominum virtus 
decoloratur temporis infelicitate : Cicero ut illa laus temporum, 
non hominum fuisse videatur. 



7 quia et . . . movisse] exscr. mythogr. II 44 || 12 numeros] buc. IX 45 || 
15 hic . . . declinatur] cf. Prob. inst. art. p. 125, 17 K. || 22 Cicero] in Verr. 
act. II lib. 1 21, 56 

1 primum etiam M || armoman A armoniam reliqui || 2 novimus] nominus 
F || e om. C || 3 auostran F || dicunt] id est sine astris add. JD || 4 uti septem 
M: ut in VII ASH in septimo B ait septem F septem G \\ 5 citharoedis 
AS (corr. a) citharaedis H || 6 et contrario F || 8 ipsi B || etiam] enim H \\ 
e] de H ex a || duris] mites add. Fabricius \\ 9 ut deus sunt H (ut d. s. i. e. 
*ut diximus supra' non recte interpretatus est librarius). || supra] Horatius (a. p. 
391) f siluestres homines sacer interpresque deorum caedibus et uictu foedo 
deterruit orpheus, dictus ob hoc lenire tigres rapidosque (sic) leones add. D \\ 

e 
11 exprimit B \\ quas] quasi F || uerba B urbis F urbis C || locutus S locu- 
turas C || non et nisi om. C || 12 loqui] non autem c male dicere 5 ut alias add. D 
|| rythmis Ms: rythmi AS rhithmis B rithimis H rhythmus F rhythinus C 
sons H || 13 quia] ex H \\ 14 omnis FC \\ 15 iam pectine B nunc omittens 
hic ASBF: hoc HMCa \\ pecten om. B \\ ut lien ASBH: ut carmen CM 
carmen F. hoc autem pecten declinatur ut lien carmen vulgo || 16 omnis FC 
|| 17 est om. C || 18 meruerant M || honores meruerunt FC || quo F || vel] et B || 

commemorauit FC || 19 antiquo B \\ 20 elisus F || contingere A (nt add. ead. 
man.) contigerent C non contingerent vulgo || campis F \\ si eis annorum] si 
ab eo sanuorum H \\ non om. S \\ derogata esset scripsi: derogasset ASBHMF 
derogaret C || uetestas F \\ 21 hominum uirtus H: non hominum uirtus AM 
(non del. a) non hominum fuisse uideatur uirtus S hominum om. BFC \\ 23 
omnium H 



COMM. 1N VERG. AEN. VI 646-659. 91 

650. ilvsqve assaracvsqve Troiani reges fuerunt. troiae 
dardanvs avctor hune in septinio <211> inter deos dicit relatum ; 
ut et numerum divorum altaribus auget. sed ; ut diximus 
supra <(134> ; Homerum sequitur, qui inducit simulacrum Herculis 
apud inferos visum. 5 

652. defixae hastae subaudis c inanes' ; item equos inanes. 

653. qvae gratia cvrrvm detraxit unum c u' licentia, qua 
Latinitas Graecos secuta genetivo plurali syllabam aut addit aut 
detrahit. hoc loco detraxit ; sicut <I 119> arma virum ; contra 
addidit <TIII 27)> alituum pecudumque genus pro c alitum' ; sicut 10 
Graeci MovOucov ^EliKCQviudcnv. 

654. nitentes pingues: ab eo quod sequitur id quod prae- 
cedit intellegis. per omnia autem quae dicturus est intellegendum 
est c quae gratia fuit vivis ; eadem sequitur tellure repostos'. 

657. paeana proprie Apollinis laudes, quod nunc congruit 15 
propter c lauri nemus 5 : abusive omnium deorum ; sicut orgia proprie 
Liberi ; abusive omnium deorum sacra. 

658. odoratvm pro c odorum', ut diximus supra <IV 132). 

659/ VNDE SVPERNE PLVRIMVS ERIDANI PER SILVAM VOLVITVR 

amnis Eridanum Aratus in caelo esse dicit ; haud longa a ceto. 20 
hic et in terris est, qui in Italia ; id est in Venetia, Padus vocatur: 
quem alii etiam ad inferos volunt tendere ; alii nasci apud inferos 
et exire in terras. ideo autem ista finguntur, quia de Appennini 
parte oritur ; quae spectat inferum mare et tendit usque ad superum. 
ergo hic sensus est:, canebant in locis ; unde superne ; id est ad 25 
superos ; plurimus Eridani amnis per silvam volvitur: namque veri 
simile est ; quoniam legimus de Aristaeo omnia sub magnalaben- 

4 Homerum] Od. XI 601 || 11 Movadav] Hes. theog. 1 || 15 proprie . . . 
sacra] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VIII 224 || 20 Eridanum . . . usque ad 
superum] exscr. mythogr. III 6, 21 || 27 omnia] georg. IV 366 

2 receptum F || 3 auget] a. G || dixi G || 6 inanes] manes F \\ item . . . 
inanes om. FG || inanes om. B || 8 addit] audit H \\ 9 hoc] ut hoc MFG \\ 
detrahit H \\ contra] alibi FC \\ 10 addidit] addauid H addit G || ut alituum 
FG\\ peccudumque G \\ 11 Graeci] uel addunt aut minuunt ut add. M\\ musaon 

a 

eliconia don A (a add. a) musaon eliconiadaon S musaon. elicaon. iadaon M 
musaon eliconiadon H musaon eliconiadon g dauon M MOYcatuN EAixtoNiaAoN 
musaon licomadon F moycalun caixloniaa uim musaon cliconiadon C || 12 pro- 
cedit G || 13 omnia] ea M \\ est] hoc M \\ 15 poeana MF \\ propria apollini F \\ 
nunc] non H \\ congruit] intellegimus M \\ 16 deorum omnium HMSa || 18 ho- 
dorum F \\ 19 heridani ASHH, quibus in libris moneo fluminis nomen semper 
sic scriptum esse, ut ab h littera incipiat || 20 in caelo esse aratus dicit JR, \\ 
caelum F || haut MG aut F || caeto H caelo a || 21 est] fluuius add. F \\ id 
est] qui add. F || id est in Venetia om. M || 24 expectat F || infernum H || mare 
om. F || tenditur ABHs || 25 canebat M || lucis AS || 26 eradiani M cridani C 
|| 27 quoniam] quia F 



92 SERVII 

tia flumina terra spectabat diversa locis. et congrue: nani 
oninis umor ex terrae nascitur venis. alii Eridanum pro quocumque 
accipiunt et dicunt %a% i^o%7]v dictum: nam legimus fluviorum 
rex Eridanus. et amant poetae pro appellatione ponere magnae 
5 rei proprietatem, ut alibi poculaque inventis Acheloia miscuit 
uvis. melius tamen est si distinguamus c unde superne pl-urimus*, 
unde ad superos plurimus, id est magnus, amnis volvitur per silvam 
Eridani, id .est populos. fabula namque liaec est: Eridanus Solis 
filius fuit. hic a patre inpetrato curru agitare non potuit, et cum 

10 eius errore mundus arderet, fulminatus in Italiae fluvium cecidit: 
et tunc a luce ardoris sui Phaethon appellatus est, et pristinum 
nomen fluvio dedit: unde mixta haec duo nomina inter Solis filium 
et fluvium invenimus. postea eius sorores flendo in populos versae 
sunt, ut in decimo <(190)> populeas inter frondes umbramque 

15 sororum. et hoc Vergilius: nam alii in alias arbores dicunt. 

660. HIC MANVS OB PATRIAM PVGNANDO VVLNERA PASSI C ma- 

nus^ id est multitudo eorum qui ob patriam passi sunt vulnera: et 
est figurate dictum. sane animadvertendum illud quod ait Horatius 
in arte poetica <334> et simul et iucunda et idonea dicere 
20 vitae: nullam enim maiores nostri artem esse voluerunt, quae non 
aliquid reipublicae commodaret. unde Vergilius hoc per transitum 
facit: nam dicendo puniri patriae venditores, contra praemia defen- 
soribus solvi, nihil aliud nisi fugienda vitia et sectandas docet esse 
virtutes. 

25 661. SACERDOTES CASTI DVM VITA MANEBAT quasi quis CasklS 

possit esse post mortem. sed aliud dicit, id est ; qui fuerunt casti 
dum in communione vitae versarentur. nam hi qui maxima sacra 
accipiebant, renuntiabant omnibus rebus ? nec ulla in his nisi numi- 
num cura remanebat. herbis etiam quibusdam emasculabantur, unde 



3 fluviorum] georg. I 482 || 5 alibi] georg. I 9 || 8 Eridanus . . . versae 
sunt] exscr. mythogr. 1 118 



1 terras ASH\\ 3 eatexochen libri, nisi quod per catexochen M \\ 4 ponere 
om. C\\ 5 poculaque] fluminaque M \\ 6 si] om. AS, ut V Burmanni \\ 7 unde 
ad superos plurimus om. M || 8 meridiani C \\ heridus AS (heridanus a) || 9 im- 
perato R (corr. h) inperato C perpatrato F. impetratum currum Stephanus || 
11 phoechon J^ || 12 numen S (corr. s) \\ numina FC\\et inter F |) 14 in decimo. 
om.FC\\ 17 op patriam H \\ 18 aduerteodum H anima aduertendum C \\ 19 et] 
aut Horatius || simil C || et om. H || iocunda ASEHF || 21 uergilius C || hoc 
om. C || 22 contra om. C || 23 nihil] enim add. M, quo deleto itique superscr. m. 
nihil utique _D || aliud nisi] aliud est in B || esse docet C \\ docet om. M \\ 24 
virtutes] ubi ueram fortitudinis diffinitionem expressit, quom utilitate publica 
suscipiatur fortitudo, uidelicet c ob patriam'. et locum fortitudinis expressit 
cum dixit c pugnando', quia fortitudo est rerum magnarum et terribilium in- 

non 

uasio add. D || 25 dvm vita . . . casti dum om. F || qui ^L^ || castus posset B 



COMM. IN VERG. AEN. VI 660-669. 93 

iam coire nec poterant. dicit ergo eos saeerdotes ? qui casti fuerunt 
etiam ante sacra suscepta. 

662. pii vates vaticinantes, non mendaces. phoebo digna 
locvti veridici, qui talia loquebantur, qualia decebat Apollinem. 
multi enim mentiebantur, ut in Lucano Phoebas, ad quam Appius 5 
Claudius <T 158> et nobis clabis inproba poenas et superis 
quos fingis ait. 

663. INVENTAS AVT QVI VITAM EXCOLVERE PEK AKTES qui 

erudierunt et ornaverunt vitam per inventa artifieia. significat autem 
philosophos, qui aliquid excogitaverunt, unde vita coleretur. 10 

664. QVIQVE SVI MEMORES ALIQVOS FECERE MEKENDO et qui 

aliquos sui memores fecere praestando, ut (TV 334> numquam 
regina negabo promeritam, id est praestitisse. Terentius ego ? 
Charine, neutiquam officium liberi esse hominis puto, cum 
is nihil mereat, postulare id gratiae poni sibi. 15 

665. nivea cingvntvr tempora per quod eos ostendit meruisse 
divinos honores, ut diximus supra <^648>. 

667. mvsaevm ante omnes theologus fuit iste post Orpheum. 
et sunt variae de hoc opiniones: nam eum alii Lunae filiuni, alii 
Orphei volunt, cuius eum constat fuisse discipuluin: nam ad ipsum 20 
primum carmen scripsit, quod appellatur crater. 

668. vmeris extantem quasi philosophum, ac si diceret Pla- 
tonem: adludit enim poeta. namque Plato ab umerorum dictus est 
latitudine. athleta enim fuit ? qui post omnium victoriam se philo- 
sophiae dedit. 25 

669. tvqve optime vates quia theologus fuit. et sciendum 
hoc loco Sibyllam iam a numine derelictam; unde et interrogat, 
quod alias non faceret. 



13 Terentius] Andr. II 1, 30 cf. Don. ad hunc vers. et ad ean. III 2, 5 



1 iam] etiam F \\ nec i.o'erant coire FG \\ nec] non JR M || fueraat F \\ 

4 ueredica B aut ueridic F \\ decebat ASM: decebant B, dicebant H dicebat 
FC || 5 ut in om. H || 6 dabit AS || 9 erudiuerunt G || 11 qvippe svi H \\ aliqvos 
Servius legisse videtur projpter ea quae sequuntur a. AG alios HM, e reliquis 
nihil enotavi \\ 12 sui memores aliquos M \\ praestantes F \\ praestando] id est 
beneficium dando reliquerunt sui apud quosdam memoriam add. Masvicius || 
numquam] neque H || numquam regina] etiam regina quam C || 13 permeritam 

5 || id est praeterisse F || 14 carine HMFC || homines A || puta B || cum his 
BF eum his H || 15 mereat libri promereat vulgo || poni ASHM: pone B 
possui F p. G apponi vulgo || 16 eos om. C || 18 omnis FG || musaeus theologus 
M || iste om. MC || 19 de hoc uariae FC ||-hac AS (corr. a) || eum] cum B || Lunae] 
endymionis add. F Lini Fabricius || 20 orpbi H orfeum FC || discipulum fuisse 
constat M [| 21 quod crater/// appellauit M (cratera fuit) cf. Lobeck Aglaoph. 
p. 375 sq. || 24 latitudine] quam graeci nXazog uocant add. D \\ omnem C || se 
om. F || 28 faceret] facere F. quod ponitur pro ratione quod casus declinatione 
caret add. M (dcl. m). cf. ad pag. 94, 7 



94 - . SERVII 

670. qvae regio anchisen, qvis habet locvs? bene et gene- 
ralitatem requirit et speciem, quo possit faeilius invenire: nam locus 
in regione est. illivs ergo propter illum, vel causa illius. c ergo ? 
autem coniuneiio fuit, sed per accentus mutationem in adverbium 

5 transiit: et est sola particula, quae habet in fine circumflexum. 
multi male putant nomen esse indeclinabile, et dicunt positum esse 
pro c causa ? . c causa ? autem nomen est, quod ponitur pro ^ratione': 
qui casus declinatione caret. 

671. MAGNOS amnes aut magna fluenta: aut quia novem sunt ; 
10 quae odiosum fuerat commemorare per singula. 

673. nvlli certa domvs id- est habitatio, quam animae tam- 
diu certam habent, quamdiu in corporibus sunt: post quorum solu- 
tionem v&gantur pro vitae rnerito in circulis. lvcis habitamvs 
opacis varia dicit ; quae pro vitae varietate contingunt. in his 

15 autem locis heroum animae coluntur. 

674. recentia vireiitia, rivorum scilicet causa. 

676. ivgvm ita enim dividuntur montes: in radices, latera, iuga, 
vertices pro locorum qualitate. 

678. svmma cacvmina linqvvnt non c linquit ? ; hoc enim dicit: 
20 Aeneas et Sibylla perducti ad summum, in plana descendunt. 

679. penitvs convalle virenti valde virenti, ut <I 200> 
penitusque sonantis accestis scopulos. 

680. inclvsas animas non re vera inclusas, sed a multitudine 
separatas, quo facilius agnoscerentur. 

25 681. lvstrabat stvdio recolens circumibat studiose retra- 

ctans. c inclusas' autem aut segregatas, aut secundum antiquum 
ritum. multitudinem enim si numerare non poterant, eam in locum 



3 ergo causa illius] cf. Non. p. 107, 15 || ergo autem e. q. s.] cf. F. Schoell 
de acc. ling. lat. p. 127 sq. et p. 132 sqq. 



1 ad generalitatem S \\ 2 quo] quod H q: F \\ inueniri M || 5 transiit 
AFC: transisiit S transit BHM j| sola om. H || in fine om. G \\ 6 et nomen 
F || et om. F || post esse octo fere litterae radendo deletae sunt in M || 7 nomen 
est] ut graece dicitur snstvov (%a$iv Fabrieius) svsna add. D || quod . . . caret 
om. MJD, in marg. ita suppl. m, ut quod pro qui scripserit || oratione A || 9 
fluente H fluentia FG || aut om. M || octo B VIII. H noua F || 10 quae hodiosa 
(odiosa G) fuerant FG || per singula commemorare M || 11 nvllis -H\\ 12 abso- 
lutionem BHM || 14 opacis] e. q. e. t. p. k. r. add. M || quae] quia B || 15 he- 
rouui] hum G \\ 16 uerentia G || uirorum H \\ 18 pro qualitate locorum M \\ 
19 linquit ASM: linquunt BH linquid F liquit G || 22 sonantes H || 23 in- 
clusas . . . studiose retractans om. S || inclusas om. G || sed separatas a multitu- 
dine M || a om. H \\ 24 separatus G \\ agnoscerem/// H \\ 25 circuibat AF cuibat 
C || retractans BM: tractans AFG sedractans H tractabat G || 26 antiquo- 
rum B || 27 eam in certum locum per partes includebant et ita ex unius e. q. s. M 



COMM. IN VERG. AEN. VI 670—692. 95 

certum includebant per partes, et ex unius lmmero quanta esset 
videbant. quod Xerxes de suo fecit exercitu. 

682. caeosqve nepotes posteros: sicut per nurus feminas 
„ dicunt. 

683. fataqve fortvnasqve virvm felicitas enim aut fatalis 5 
est ; aut fortuita, aut ex virtute descendit. 

685. alacris ipse alacris. et sciendum -antiquos et c alacris' 
et *alacer' ? et c acris' et c acer' tam de masculino quam de feminino 
genere dixisse. nunc masculino utrumque damus, de feminino c alacer 5 

et c acer ? numquam dicimus ; licet EnniuS dixerit aestatem autum- 10 
nus (sequitur), post acer hiemps it: nam inde est c alacer\ 

686. genis palpebris: Ennius de dormiente inprimitque genae 
genam. excidit ore quasi seni: quod circa Anchisen reservat ; 
ut <1I 658)> tantumque nefas patrio excidit ore. 

687. venisti tandem hoc ad adfectum pertinet desiderantis: 15 
alias oritur quaestio quod dicit <(69(T> c sic "equidem ducebam animo'. 

expectata probata ; ut <TIII 151)> et rebus spectata iuven- 
tus. hoc autem dicit: tua pietas mihi semper probata, nunc etiam 
c iter durum ? vicit ; scilicet inferorum. 

689. et notas avdire et reddere voces id est faniiliari- 20 
ter loqui. 

690.' rebarqve fvtvrvm arbitrabar ; ratiocinabar esse ventu- 
rum: per quod intellegimus fataliter Aenean ad inferos descendisse. 
non enim nisi fatalia deprehenduntur. 

691. nec me mea cvra fefellit nec decepit me dulcissimus 25 
filius: nam vocativus est c mea cura' ; id est tu. et dictum est sicut 
<(X 132y Veneris iustissima cura. 

692. QVAS EGO TE TERRAS ET QVANTA PER AEQVORA VECTVM 

patrie eius ingemit casibus. 

7 et sciendum e. q. s.] cf. [Sergii] expkn. in Don. p. 491, 26 K. || 10 Bn- 
nius] ann. v. 406 ap. Vahl. || 12 Ennius] tragoed. v. 397 ap. Ribb., v. 436 ap. 
Vahl. 



1 esse AS (corr. a) || 2 Xerxes] et xerses M exerses F xerses G || et exer- 
citu G || 3 sic H sicii C || 6 descendens F \\ 7 alacres F \\ antiquos] quos E || 
et alacris et acris et acer et alacer FC || 8 et acris et acer om. M || acris] 
ceteris H || de ante feminino om. MC \\ 10 et acer om. M numquam alacer 
exhibens || auttumn: H\\ 11 sequitur e Prisciano V 17 (I p. 153, 10 H.) addidi || 
hiems ASBH || it ASM: sit reliqui fit Fabricius \\ 12 inprimit M || genae] 
rene H genaeque M || 13 seruat A (reseruat a) || 15 ad om. H || pernet C || 
19 durum iter M || 21 loqui familiariter M || 22 rationabar AJR {corr. a) || ven- 
turum om. M || 23 per quod] et per hoc M || fatalittaer C || 25 decipit B (corr. r) 
|| 26 id est om. F || tu om. C || et dictum] edictum H ut dictum C || est om. F || 
28 te om. HC || vectvm pietatis magnitudo ostenditur (ostendit cod.)' quom 
pater e. q. s. JD || 29 patrie C: patriae ASBF patria H patriae nam M || 
ingemi F I) casus FC 



96 SERVII 

694. libyae tibi regna nocerent aut quia de Iunone ait 
Venus (I 672> haud tanto cessabit cardine rerum: aut ; "quod 
est nielius ; illud dicit: timui ne ; dum apud regna Oarthaginis volupta- 
tibus vacas, imperium fatale derelinqueres. 
5 695. tristis IMAGO severa, terribilis, ut supra <IV 353> et 

turbida terret imago. 

696. saepivs occvrrens kcctcc xb <jLG)7Cc6[ievov saepius ei dictum 
intellegimus: aut certe, egit me tua imago ad haec tendere limina ; 
quam saepe videre consuevi. 
10 697. stant sale tyrrheno classes adfectionis est filii etiam 

ea indicare ; de quibus non interrogatur. 

699. largo fletv nato ex gaudio. 

700. ter saepius: finitus pro infinito. 

703. interea videt aeneas hirmos est hoc loco ; id est unus 

15 sensus protentus per multos versus: in quo tractat de Platonis 

dogmate ; quod in Phaedone positum est Tteyl ipv%rjg, de quo in 

georgicis <(IV 219)> strictim ; hic latias loquitur. de qua re etiam 

Varro in primo divinarum plenissime tractavit. hoc autem continet: 

Aeneas dum per inferos pergeret ; respexit fluvium quendam loci 

20 remotioris ; ad quem innumera multitudo tendebat animarum. inter- 

rogavit patrem qui esset fluvius ; vel qua ratione ad eum pergerent 

animae. pater ait: Lethaeus est; pergunt autem, ut potent et obli- 

vionem patiantur ; ut incipiant iu corpora velle remeare. stupefactus 

Aeneas interrogat: dic pater ; et animae ; quae propter praeteritam 

25 vitam tot supplicia pertulerunt. ; possunt habere votum revertendi 



19 Aeneas . . . obscuritatem] exscr. mythogr. I 201 



1 ait] ut ait AS || 2 haut AH ///aut S aut FC \\ cessauit FC || 3 illut G || 
apud] ad O || 4 uacabas BM\\ fatare FG\\ derelinqueres] unde per transitum 
insinuat quod (quid cod.) intelligatur aeneam in africa (africam cod.) apud 
didonem diuertisse quom utrumque constet diuersis aetatibus fuisse add. D || 
5 et] te FC || 6 turbila M || 7 cata to siopomenon vel cata to siopumenon 
libri || ei om AS || 9 qnae B (quam r) || consueui om. G || filii] filio B, consueuit 
add. FG\\ 11 interrogatus II \\ 12 ex] et H \\ 13 finitum M finito G pro infi- 
nito omittens || infinitiuo F || infinito] est autem locus iste ex homero (Od. XI, 
204) £g scpax' . . . KtjQO&L ^allov add. JD || 14 unus] unus est S || 16 phedone 
AB fedone HMC (fedrone m) foedone F || ugpi ^pyxhc S a in lacuna ttgpy 
i»yxhc B upiyyxhc H ii€pyyxhc M peri psices FC\\ 18 plenissimo C || 19 perget 

i 

#11.20 animarum tendebat M || 21 qui AMF: que S quis BHC\\ tenderent 

u 

M (1. pergerent superscr. m) || 22 loethaeus B loetheus H laethaeus F lethes 

et 

C || potent et] potantes FC \\ 23 patiuntur F paciantur C || ut incipiant A 
(et superscr. a) et incipiant Stephanus et Daniel || in om. AS, supr. vers. add. a, 

ad sujperscr. s || 24 et A (si superscr. a). et om. exemplaria impressa. an ani- 
mae Gerh. Vossius \\ propter] pater H per vulgo || 25 supplitia F subplicia C || 
pertulerint M (corr. m) || possunt om. B, supr. vers. add. r. 



COMM. IN VERG. AEN. VI 694—708. 97 

in corpora? non est verisimile ? liberatas de corporis carcere acl 
eius nexum reverti. suscepta narratione haec Anchises exsequitur: 
primo debere fieri ut redeant ; deinde posse ; deinde velle. quae 
quoniam obscura sunt ? aliis subdivisionibus innotescunt. quid est 
, debere? cuncta animalia a deo originem ducunt. quae quia nasci 5 
cernimus ; revertuntur sine dubio: nam unde cuncta procreantur? 
deinde posse sic probat: quia inmortales sunt animae ; et sunt quae 
possunt reveffci. tertium est utrum velint: quod dicit fieri per Le- 
thaeum fluvium. et hoc est quod dicturus est ; sed incidentes quae- 
stiones faciunt obscuritatem. 10 

704. virgvlta sonantia silvae quae est iuxta praeripia 
fluminis. 

705. domos placidas campos Elysios. praenatat praeter- 
fluit. et contrarie dictum est: nam non natant aquae ; sed nos in 
ipsis natamus. Ennium igitur secutus est ; qui ait fluctusquel5 
natantes. sane de hoc fluvio quaeritur a prudentioribus, utrum 
de illis novem sit ? qui ambiunt inferos ? an praeter novem. et datur 
intellegi quod ab illis novem, qui ambiunt inferos ; separatus sit: 
namque voiunt eum esse imaginem senectutis. nam animae nostrae 
vigent et alacres sunt et plenae meraoria a pueritia usque ad viren- 20 
tem seneetam ? postea in nimia senectute omnis memoria labitur: 
qua lapsa mors intervenit ? et animae in aliud corpus revertuntur. 
unde fingunt poetae animas Lethaeo hausto in corpus redire. ergo 
Lethaeus est oblivio ; morti semper vicina. 

706. gentes popvliqve innumerarum gentium et populorum 25 
animae. 

708. floribvs insidvnt c insido illi rei' ; ut <I 719> insidat 
quantus miserae deus. c insisto' autem c illam rem ? ; ut <(563)> 
nulli fas casto sceleratum insistere limen. 



15 Ennium] ann. v. 584 ap. Vahl. || 16 sane de hoc fluvio e. q. s.] exscr. 
mythogr. I 201 et III 6, 7 



3 inde posse FC \\ demde uelle M (deinde add. m) dein uelle G ||quae] 
quaeque C || 4 cliuisionibus M subdefinitionibus FG [| innotescant M || quid est] 
quidem AS id est G \\ 5 animalia cuncta F || 6 nam unde SFCH nam inde 
jR M nam om. A et exemplaria impressa \\ 7 mortales M || et quae sunt G. Vossius 
|| 8 nossunt F \\ tertius F dertium C \\ loetheum B loethaeum H letheum M 
ledeum C || 11 praeripia ASBMC: praeripa F peria t pripita pia H praerupta 
exemplaria impressa praeter Lionianum. cf. Gronovii observ. I 20 p. 155 |J 
13 domvs C || pernatat S \\ propter fluit B (corr. r) || 14 contraria C || est om. C \\ 
sed nos ipsi natamus A sed nos in ipsi (ipsis r) natamus H || 15 flutusque C || 
17 sint S || 18 ab om. H\\ novem . . . inferos om. FG\\ sit] est M \[ 20 memo- 
riae H \\ ad om. H || 22 recurrunt M \\ 23 haustu F haustum C || 24 vicina] 
letheum autem aito zr\q lr\%r\q id est ab obliuione dici constat add. D || 27 ut 
om. a||insidat ASHMC: insidiat BF 

Servii comni. Vol. II. Fasc. I. 7 



98 SERVII 

709. cikcvm lilia fvndvntvr hoc est circumfunduntur circuni 
flores. *lilicf autem pro quibuslibet floribus, speciem pro genere posuit. 

711. flvmina eokro longe remota: et est Graecum adverbium. 
bene autem Aenean longe a Lethaeo faeit ; quia adnuc iuvenis est. 
5 712. agmine cursu, impetu: per quod ostendit cito iri ad se- 

nectam, quia tota celeritate usus labitur vitae. 

713. ANIMAE QVIBVS ALTERA FATO COEPORA DEBENTVR Scien- 

dum non omnes animas ad corpora reverti: aliquae enim propter 
vitae merita non redeunt; aliquae redeunt propter malam vitani, 
10 aliquae propter fati necessitatem. 

714. lethaei ad flvminis vndam si aninia aeterna est et 
summi spiritus pars, qua ratione in corpore non totuni videt ; nec 
est tantae prudentiae tantaeque vivacitatis ; ut omnia possit agnoscere? 
quia cum coeperit in corpus descendere ; potat stultitiam et oblivio- 

15 nem ; unde non potest implere vim numinis sui post naturae suae 
oblivionem. obliviscitur autem secundum poetas praeteritorum ; se- 
cundum philosophos futuri: unde medium tenuit dicendo c oblivia'. 
docent autem philosophi ; anima descendens quid per singulos cir- 
culos perdat: unde etiam mathematici fingunt ; quod singulorum 

20 numinuin potestatibus corpus et anima nostra conexa sunt ea ratione ; 
quia cum descendunt animae trahunt secum torporem Saturni ; Mar- 
tis iracundiam ; libidinem Veneris ; Mercurii lucri cupiditatem ; Iovis 
regni desiderium: quae res faciunt perturbationem animabus ; ne 
possint uti vigore suo et viribus propriis. 

25 715. SECVROS latices qui securos faciunt ; ut morbos pallidos 

dicimus, quod pallidos faciunt. 



7 sciendum . . . necessitatem] exscr. mythogr. III 6, 12 || 11 si anima 
viribus propriis] exscr. mythogr. III 6, 16 et 8 



1 circvm om. libri |( circum flores om. F || circum om. JRM || flores] floris 
ASBH flores sparguntur M. ceterum duo scholia parum apte conglutinata sunt. 
Servii sunt circum flores: speciem pro genere posuit, alterius interpretis haec 
hoc est circumfunduntur. °lilia' autem pro quibuslibet floribus. || 3 longo R \\ 
adverbium] scilicet 7z6qqg) add. Fabricius || 4 longe] longere G. fortasse longe 

i 

remotum || a] ad F || fatit C || 5 per om. JR || 8 alique C || enim om. B || 9 non 
redeant H || aliquae] aliqu in ras. a || redeunt . . . necessitatem] propter fati 
necessitatem aliquae propter malam uitam redeunt JB || 11 et om. C || 12 non 
totum] notum A (corr. a) || 13 tantae om-. AS (supr. vers. add. a) || prudentiae 
tantaeque hab. CM \\ vivacitatis] inuatitatis H || 14 putat HC || 15 vim] cum H 
culmen Masvicius || post] propter Masvicius et Burmannus || 18 anima ad ima 
descendens JD. ad ima edidit Stephanus || 19 unde etiam disputantes de ratione 
mathematici D || mahtiti C (mathematici superscr. man. rec.) || 20 nomenum H 
nimium Q || 21 tradunt F || 22 mercuri AC (mercurii a) || 23 perturbationem 
. . . propriis om. F || 24 possint] possunt B possim tibi H || uti vigore] ut a 
uigore S || 25 securi H || faciunt] id est sirie cura id est aq)Qovxlaxovg add. Fa- 
brichis || pallidos morbos M morbus pallidus F || 26 quod] qui M 



COMM. IN VERG. AEN. VI 709—724. 99 

717. iampridem ex quo ait (V 737> tunc genus omne tuuni 
et quae dentur moenia disees. 

719. o pater nova brevitas: nam dicendo e o pater' qui loqua- 
tur ostenditur. ad caelvm hinc ire pvtandvm est miscet phi- 
losophiae figmenta poetica et ostendit tam quod est vulgare, quam 5 
quod continet veritas et ratio naturalis. nam secundum poetas hoc 
dicit: credendum est animas ab inferis reverti posse ad corpora? 
ut c caelum ? superos intellegamus, id est nostram vitam. secundum 
philosophos vero hoc dicit: credendum est animas corporis conta- 
gione pollutas ad caelum reverti? . 10 

720. svblimes animas non omnes, sed sublimium. tarda 
reverti corpora animae comparatione, qua velocius nihil est: uno 
enim momento potest universa discurrere. 

721. qvae lvcis miseris tam dira cvpido ut id desiderent, 
propter quod se sciunt poenas dedisse, scilicet vitam. 15 

722. svspensvm sollicituin, incertum, ut <III 372> multo 
suspensum numine ducit. 

723. svscipit anchises atqve ordine singvla pandit hystero- 
proteron: post hunc enim versum sequi debuit c dicam equidem nec 

te suspensum, nate ; tenebo'. 20 

724. principio caelvm ac terras camposqve liqventes 
intorrogatus Anchises, quare animae velint reverti ad corpora, quasi 
aliucl dicit, tamen illuc recurrit. quod graece tb itav dicitur, id 
est omne quod est, quattuor sunt elementa, terra aqua aer aether, 

et deus. praeter haec nihil est aliud: et hoc mundum non possu- 25 
mus dicere, nam mundus non est totum. ergo deus est quidam 
spiritus divinus, qui per quattuor infusus elementa gignit universa. 
igitur si de elementis et deo nascuntur omnia, unam originem 
habent et par est natura omnium. sed videanius, quid in nobis est 
a deo et quid a quattuor elemeutis? quantum datur intellegi, ab 30 



16 sollicitum . . . ducit] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. III 107 || 23 quod 
Graece zb itav dicitur e. q. s.] exscr. mythogr. III 6, 10 sqq. 



1 ait om. F \\ tunc] tantum F || 3 scholia ad v. 719 et 720 in Floriacensi 
evanuerunt || O om. M || nova] nota M || o pater ' M: pater reliqui || loquatur] 
om. H, loquitur M || 5 et om. A S (supr. vers. add. a) || tam] tamen S || 8 nostra 
uita JEL || 10 pollutas] non pollutas JEL || 12 uno enim momento cuncta discurrit 
M || 15 se sciunt ASMFC: sentiunt BH se sentiunt vulgo || poenas] apud 
inferos dum purgantur add. Fabricius || uitae FC \\ 17 nomine H || 18 svspicit H 
|| 19 post om. E || uersus B \\ 20 suspensus H \\ 22 Ideo interrogatus H \\ uelint 
ex uelunt H uelunt F || ad corpora om. M , supr. vers. add. m \\ 23 illic C \ 
currit M (recurrit m) || topan AH \\ 24 aer aqua ASH || 25 deus pater M \ 
27 diuinus spiritus M || infusus] est add. B || 28 omnia] uniuersa B || 29 est 
sit M 



100 SERVII 

eleinentis habemus eorpus ; a deo aniuium: quod ideo probatur ; quia 
est in corpore terra ; umor ; anhelitus ; calor ; quae omnia videntur ; 
sicut etiam elementa ; animus invisibilis est ; sicut etiam deus, unde 
originem ducit. illa praeterea inrationabilia sunt ; sicut corpus: 
5 contra deus habet consilium, sicut etiam animus. deinde elementa 
(cum) mutantur ; quod est eorum proprium ; (pereunt) ; sicut etiam 
corpus ; quod inde originem ducit: contra deum non perire mani- 
festum est. ergo nec animus perit ; qui inde originem ducit: nam 
pars semper sequitur genus. huc igitur tetendit primam intentio- 

10 nem suam ; ut animos inmortales doceret. sed occurrit illud: si 
inmortales sunt et unum habent principium ; qua ratione non omnia 
animalia sentimus simiiiter? et dicit non esse in animis dissimili- 
tudinem ; sed in corporibus ; quae prout fuerint vel vivacia vel tor- 
pentia ; ita et animos faciunt. quod potest etiam in uno eodemque 

15 animalis corpore probari. in sano enim eorpore alia est vivacitas 
mentis ; in aegro pigrior ; in satis invalido etiam ratione carens ; ut 
in phreneticis cernimus: adeo cum ad corpus venerit ; non natura 
sua utitur ; sed ex eius qualitate mutatur. inde Afros versipelles ; 
Graecos leves ; Gallos pigrioris videmus ingenii: quod natura cli- 

20 matum facit ; sicut Ptolomaeus deprehendit ; qui dicit translatum ad 



1 animani F || quod ideo . . . omnia videntur post sicut etiam elementa 
hab. H || quia] quod H quia quod Stephanus et Daniel || 2 humor libri ||*quae 
etiam omnia uidentur sicnt elementa M (etiam delevit et post sicut supr. vers. 
adscripsit m) || 3 sicut etiam elementa om. AS \\ elementa . . . sicut etiam om. F 
|i anima C || 4 illa] et helem F et elementa G \\ 5 deinde elementa mutantur 
quod est eorum proprie ASBH, nisi quod propriae B propria H. deinde 
elementa mutantur quod est eorum proprie perire M (proprie del. m). deinde 
elementa mutari uidemus quorum perire mutari est FGG Stephanus Daniel 
Fabricius , nisi quod mutantur Fabricius. deinde elementa perire putantur, 
quod est eorum proprium mythographus. cum et pereunt { nS erui. cf. Seneca 
natur. quaest. III 10, 3 *omnium elementorum in altemitm recursus sunt. quic- 
quid alteri perit , in alterum transif e. q. s. et Isid. orig. XIII 3, 2 r nam sic ea 
(scil. elementa) inter se naturali quadam ratione iuncta dicuntur, modo origi- 
nem ab igni repetentes usque ad terram modo a terra usque ad ignem, ut ignis 
quidem in aera desinat, aer in aquam densetur, aqua in terram crassescat, 
rursusque terra diluatur in aquam, aqua rarescat in aera, aer in ignem exte- 
nuetur\ || 6 sicut] sic B \\ 8 nec anima FG || qui] quia FGG || nam semper pars 
genus sequitur M \ 10 animas M \\ dicerefc H et man. rec. in F || 12 sentiunt M 
|| 13 ut pro FG || uiuatia BF\\ 14 ita] tales FGG || eodem FG || 15 animalis 
omittunt exemplaria impressa praeter Gottingense || conprobari M || alia] expedita 
mythographus. sed haud scio an librorum memoria ita defendi possit ut Servium 
haec scribere voluisse dicamus in sano enim corpore alia est vivacitas mentis 
atque in aegro in quo est pigrior eumque ordinem ab ipso relictum esse. olim 
non alia i. e. sana, integra scribendum esse conieci \\ 16 prigior H pigriori C || 
in satis hrvalido etiam ASBHM mythographus: insanis inualitudo etiam FG 
in insanis inualitudo etiam C insanis invalida et vel etiam vel et etiam exem- 
plaria impressa \\ 17 adeo cum] ideo FG || 18 sua om. G || 19 pigriores H || 
videmus om. B || ingenii uidemus M \\ natura chmatum] nature damnatum FG 
|| 20 ptolomeus AHMFG ptholomeus B ptholemeus G e Sangallensi Hage- 
nus nihil er.otavit \\ ad] in FG 



COMM. 1N VERG. AEN. VI 724 101 

aliud clima lioiainem naturani ex parte mutare; cle toto enim non 
potest, quia in principio accepit sortem corporis sui. ergo anima 
pro qualitate est corporis. et qua ratione res melior est in pote- 
state cleterioris? atqui divinus animus debuit corpus habere in pote- 
state ; non mortale corpus naturam animi corrumpere. sed lioc ideo 5 
fit ; quia plus est quod continet, quam quod continetur. ut si leo- 
nem includas in caveam ; inpeditus vim suam non perdit, sed exer- 
cere non potest, ita animus non transit in vitia corporis, sed eius 
coniunctione inpeditur nec exercet vim suam. occurrit illud: omne 
quod corrumpitur aeternum non est. si animus insanit irascitur 10 
desiderat timet ; caret aeternitate, cui sunt ista contraria: nam pas- 
sio aeternitatem resolvit. quod ideo falsum esse dicimus, quia ani- 
mus per se nihil patitur, sed laborat ex corporis coniunctione, et 
aliud est per suam naturam corrumpi, aliud per contrarium rei 
alterius. videmus enim tale aliquid ; ut in lucerna, quae per se 15 
clara est et locum ; in quo est ; sine dubio inluminat ; sed si qtia re 
tecta fuerit et inclusa ; non perdit splendorem proprium ; qui in ea 
est — remoto namque inpedimento apparet — nec tamen quia in- 
peclitus est eius vigor ; ideo etiam corruptus. ita ergo' et animus 
quamdiu est in corpore ; patitur eius contagiones: simul atque depo- 20 
suerit corpus ; recipit suum vigorem et natura utitur propria. si 
ergo recipit naturam suam, quare poenas apud inferos patitur? ideo 
quia res ; quae simul diu fuit ; non potest deposita ipsa re, statim 
ad suum nitorem reverti. ut si speciem candidam missam in lutum 
polluas et eam statim auferas ; non idcirco sordibus caret, sed ablu- 25 
tionem requirit, ut in pristinum nitorem possit redire: sic anima 
ex eo quod datur corpori inquinata ; etiam si corpus deponat ; necesse 
habet purgari. si ergo purgantur et recipiunt naturam suam ; cur 



1 alium climma C || 3 sed qua ratione Gerh. Vossius || qua] antiqua qua S 
(antiqua del. s) || 4 atqui ASC: autqui B a//tqui H at////qui M (duae litterae 
deletae sunt) autqui F utqui G || 5 corpus mortale M, qui naturam . . . cor- 

i 

rumpere omittit || anima naturam B \\ hoc] haec FG \\ 6 fit] fait G || 7 inpeditusl 
impetum et FG || 8 sed ex eius BF \\ 9 coniunctionem B coniunctionem F 
iunctione G \\ impeditus B C inpeditus M peditus F perditur G \\ nec] non M 
|| 10 conrumpitur FC \\ 12 resoluet AS resolu///it H (resoluant fuisse videtur) \\ 
13 nihil per se MFG \\ et om. ASBH\\ 14 contrarium ASBH mythographus : 
contactum MFG contractum || 15 uidimus FG || ut om. G et mythographus, 
fortasse recte || ut . . . est] ut Incerna per se clara est M || 16 si qua re] qui 
recte H || 18 apparent FGC\\ 19 ita om. M || 20 in hoc corpore C \\ contagione 

^ cum 

SH coniugationem C || simul atque] at cum A mythographus simul atque S 
simul atquam FG \\ 21 recepit FGC \\ 22 recepit FGC\\ suam hab. C, edidit 
Stephanus || fort. ideo quia res non potest deposita ipsa re, quae simul diu 

t vigorem 

fuit, statim e. q. s. || 23 ipsa om. H || 24 ad suam originem M (t vigorem m) || 
reuerti mtorem B \\ speciem] margaritam mythographus 



102 SERVII 

volunt reverti? quia potant, inquit ; oblivia. etiani est illud anibi- 
guum: aut ut praeteritarum obliviscantur poenaruru ; aut certe ut 
ignarae futuri habeant desiderium redeundi in corpora ; quod sine 
passione non fit: nam animus Jn quo est passio ; meretur reverti. 
5 caelvm pro aere et aethere posuit, ut <(I 133> iam caelum ter- 
r^amque. camposqve liqventes id est maria. 

725. lvcentemqve globvm lvnae ideo*usus est partieipio, 
ut ostendat eam suum lumen non habere: nam ^lueens 9 est quod 
aliunde inluminatur ; lucibile 5 quod per se lucet ; ut c patulum ? quod 

10 seniper patet ; c patens' quod et aperitur et elauditur ; ut oculi ; os. 
c globum' autem ideo ; quia dicitur luna GycuQOSidrjg esse. tita- 
niaqve astra aut stellas dicit ; aut solem ; quem et supra <58(X> 
unum fuisse de Titanibus diximus. 

726. spikitvs divinus scilicet. et unum est sive mentem dicat ; 
15 sive animum ; sive spiritum. lsttvs alit vegetat et in aeternita- 

tem custodit ; quia mixtus est et nulla pars est elementi sine deo* 
pek, artvs per elementa ; quae membra sunt mundi: corporalia 
namque sunt ; quippe quae possunt videri. 

727. mens agitat molem magnitudinem mundi mens agitat. 
20 et si ; ut Cicero dicit in Tusculanis <I 23> ; aeternum est quicquid 

in aeterno motu est ; sine dubio etiam animus aeternus est: semper 
enim in motu est ; adeo nt ne nobis quidem quiescentibus conquie- 
scat. magno SE corpore miscet aut antiptosis est pro c corpori' ; 
ut <(X 361)> haeret pede pes densusque viro vir: quod potius 
25 credendum est: aut certe secundum eos locutus est ; qui dicunt deum 
corporalem esse et eum ita definiunt tcvq vosqov^ id est ignem 
sensualem. quod si verum est ; corpus est ; nec per antiptosin dixit ; 
sed per definitionem c magno corpore ? ; id est non communi. 

728. inde hominvm pecvdvmqve genvs de quattuor elemen- 
30 tis et deo. 



11 globum . . . 6yaiQ08L8ri$] cf. Non. p. 432, 15 



1 etiam illud est B \\ 2 aut ut] aut M \\ aut certe ignorare futuri ut habeant 
FGG || 3 redeundi desiderium ASBH || 4 nam] et M \\ 8 non om. B, supr. vers. 
add. r || 9 lucibile] lucidum Bentleius. cf. Edmundi Hedicke Varia p. 7 (progr. 
gymn. Quedlinh. a. 1879) || patulum] et patens patulum est add. BM\\ 10 et ante 
aperitur om. M\\ oculi os AS: oculus BH oculi M oculi s F occuli sunt G ' 
11 sferoides AFG speroides BM speroidest H || 13 de dictinibus diximus H 
15 aeternum B (1 'aeternitatem superscr. r) aeternitate G || 16 quia] qua M 
et nulla pars est om. H \\ 17 quae membra sunt mundi corporalia corpora 
namque sunt M || 18 quippe sunt quae possunt uideri S quippe quae sunt 
uideri F \\ 20 si ut ASH: sicut BMFG\\ aeternum est] aeterna (aeternum G) 
est aeternum enim est FG || quidquid FGG \\ 21 in om. ASM (supr. vers. 
add. a) \\ 22 in motu est . . . quidem om. FGG || ne nobis quiescentibus qni- 
dem B \\ 23 corpore S || 24 pedi FG \\ 25 secundum] sciendum F \\ 26 ho€pon B 
|| 27 dixit] ductum est F || 28 corpore ex corporis B 



COMM. IN VERG. AEN. VI 725-736. 103 

730. ET CAELESTIS ORIGO SEMINIBVS QVANTVM NON NOXIA 

CORPORA tardant quod supra <724> diximus, in tantum, inquit, 
in hominibus viget pars divinitatis, in quantuin sinit corporum 
qualitas. 

732. terreniqve hebetant artvs in quantum non hebetant. 5 
moribvndaqve membra morienti similia, hoc est semper morien- 

tia: numquam enim in eodem statu sunt, sed aut minuuntur aut 
crescunt. ergo animus idem est, sed uti viribus suis non potest 
propter corporis coniunctionem.- 

733. hinc metvvnt cvpivntqve dolent gavdentqve ex cor- io 
poris coniunctione et hebetudine. Varro et omnes philosophi dicunt 
quattuor esse passiones, duas a bonis opinatis et duas a malis opi- 
natis rebus: nam dolere et timere duae opiniones malae sunt, una 
praesentis, alia futuri: item gaudere et cupere opiniones bonae sunt ; 
una praesentis, altera futuri. haec ergo nascuntur ex ipsa con- 15 
iunctione, nam neque animi sunt neque corporis propria: pereunt 
enim facta segregatione. 

734. neqve avras respicivnt nam quia cohaerent corpori ; 
obliviscuntur naturae suae ; quam c auras' vocavit. clavsae tene- 
bris et carcere caeco definitiones sunt corporis. 2 <> 

735. QVIN ET SVPREMO CVM LVMINE VITA RELIQVIT quia, ut 

diximus <724> ; occurrit debere eas statim post corpus depositum 
redire in suum vigorem. et dicit non posse: quae enim diu con- 
iuneta sunt invicem se tenent et trahunt reliquias sordium anti- 
quarum. 

736. NON tamen omne malvm cedit ; sed non omne; nam re- 
manet quod ut purgetur necesse est. inde est quod dicit <655> 



25 



6 moribvnda . . . Hiorientia] cf. Gell. XI 15, Isid. or. X 181 || 10 ex corporis 
e. q. s.] cf. Don. ad Ter. Andr. V 4, 34 



3 in om. A, supr. vers. add. a || honiinibus ASC: omnibus EHM homi- 
nes F || corporis E\\ 5 hebetant] hebant F, artus add. EM\\ 10 corporum M \\ 
11 hebitudine AF haebitudine M || 12 et duas a malis opinatis om. G || 13 do- 
lore EHFG \\ duo H || 14 alia] altera M \\ item . . . futuri om. HF \\ opiniones 
. . . futuri] duae sunt opiniones bonae una praesentis temporis et altera futuri 
M || 16 sunt animi G || 17 segregatione facta M || facta animi a corpore segre- 
gatione quam mortem esse diffiniunt Ivoiv 6(6[iccTog %al ipv%r\q add. D || 18 
avres H || coerent G \ corporibus E corporis F || 19 quam] quas G || vocavit] 
scilicet coelestem et diuinam add. Fabricius || 20 definitionesur ^ sunt F |! cor- 
poris] nam graeci dsficcg quasi ds6{i6v corpus uocant quasi uinculum animi 
quod est ligo add. D || 21 becessit C \\ 22 corporis H \\ 23 redire . . . vigorem] 
in suum uigorem reuerti M || et dicit om. H || 24 sordidum H || 26 cedit] con- 
dit H cedit quidem exemplaria impressa praeter Fabricianum || 27 ut quod S || 

u 

ut om. M || porgentur F purgentur C || inde est] unde est et M 



104 SERYII 

eaclem sequitur tellure repostos. bene autem c iniseris' ? quae 
etiam post corpus habeant corporis sorcles: unde est c nec funditus 
omnes corporeae excedunt pestes 9 . 

738. Div CONCRETA c concreta' coniuncta et eonglutinata: 

5 inolescere concrescere, ut udoque docent inolescere libro. 

739. ergo exercentvr poenis quia deposito corpore sordes 
supersunt. poenas autem non perferunt animae, sed illius coniun- 
ctionis reliquiae, quae fuit inter animam et corpus: nam licet ista 
duo per se poenas perferre non possint, homo tamen perfert, qui 

10 de his duobus est factus. 

740. svpplicia expendvnt ideo agunt supplicia, non ut ani- 
mas puniant, sed ut eas peccatis exuant pristinis. 

741. aliae pandvntvr inanes svspensae ad ventos loquitur 
quidem poetice de purgatione animarum, tangit tamen quod et 

15 philosophi dicunt. nam triplex est omnis purgatio. aut enim in 
terra purgantur quae nimis oppressae sordibus fuerint, deditae sci- 
licet corporalibus blandimentis , id est transeunt in corpora terrena: 
et hae igni dicuntur purgari; ignis enim ex terra est quo exuruntur 
omnia, nam caelestis nihil perurit: aut in aqua ; id est transeunt 

20 in corpora marina ? si paulo melius vixerint: aut certe in aere ? 
transeundo scilicet in aeria corpora ; si satis bene vixerint. quod 
in Statio legimus, ubi de auguriis tractat. unde etiam in sacris 
omnibus tres sunt istae purgationes: nam aut taeda purgant et 
sulphure, aut aqua abluunt ? aut aere ventilant ? quod erat in sacris 

25 Liberi: hoc est enim tibique oscilla ex alta suspendunt mollia 
pinu; nam geiius erat purgationis. et in ipsis purgationibus bonum 



5 inolescerb concrescere] cf. Isid. diff. verb. 24 || udoque] georg. II 77 || 
13 loquitur quidem e. q. s.] exscr. mythogr. III 6, 18. cf. comm. Luc, IX 9 || 
25 tibique] georg. II 388 

1 quae] que H qui M || 2 eordes] damna FG \\ 3 corporis B (t corporeae 
supr. vers. r) corpos H \\ 4 concreta] contra H, om. MFG\\ 5 inholescebe G \\ 
crescere vulgo || 7 non] minime Stephanus et Daniel || 8 relique F || sunt M 
(fuit ead. man. in rnarg.) || 11 ideo] id MG id SFG || 14 tangit autem M 
(autem del. et tamen supra ser. m) || 15 enim om. FG \\ 16 nimis] enim his F 
eni iis C. fortasse nimiis || fuernnt M || 18 uruntur S \\ 19 peruri F || 20 si paulo 
• v . in aere om. H\\ aera B aerem FG\\ 21 scilicet om. FG\\ quod et in sta- 
tio MFG || 22 tractat] tractauit B. seu quia mutatae nostraque ab origine 
uersis corporibus subiere notos (Theb. III 485) add. D || in sacris legimus omni- 
bus AS in sacris Liberi omnibus Masvicius primus || 23 tres istae purgationes 
sunt M || purgant BHFG mythographi cod. Begin.i purgantur ASM || et 
BFC: aut ASM ut H || 24 sulpure C || abluunt BFC mythogr. cod. Begin. 
ablunt H: abluuntur ASM \\ uentilant mythogr. cod. Begin.: uentilantur D et 
ceteri mythographi codices et exemplaria impressa. ventilant om. ASBHMFC 
|| 25 hoc enim est in secundo georgicorum D hoc est enim quod dicit in se- 
cundo Georg. Stephanus || ibique F ibi C || 26 purgationis] id autem et apud 
Iuvenalem (sal II 156) tangitur c quotiens hinc talis ad illos umbra uenit cupe- 



COMM. IN VERG. AEN. VI 738-747. 105 

meritorum secutus est ordinem, ut ante aeriam, inde aquae, post 
ignis diceret purgationem. 

743. qvisqve svos patimvr manes supplicia quae sunt apud 
manes, ut si quis dicat c iudicium patimur' et significet ea quae in 
iudicio continentur. est et aliud verius. nam cum nascimur, duos 5 
genios sortimur: unus est qui hortatur ad bona, alter qui depravat 
ad mala. quibus adsistentibus post mortem aut adserimur in melio- 
rem vitam, aut condemnamur in deteriorem: per quos aut vacatio- 
nem meremur, aut reditum in corpora. ergo c manes' genios dicit ; 
quos cum vita sortimur. exinde una pars orationis est ; et ter- 10 
tia a fine accentum habet ; licet paenultima longa sit: quod ideo 
factum est ; ut ostenderetur una pars esse orationis ; ne praepositio 
iungeretur adverbio ; quod vitiosum esse non dubium est. 

744. pavci laeta aeva TENEMVS non omnes: qui enim minus 
purgantur statim redeunt ad corpora. 15 

745. DONEC LONGA DIES PERFECTO TEMPORIS ORBE quia etiam 

post purgationem opus est tempore ; ut perseveret in purgatione et 
sic redeat. et quaeritur utrum animae per apotheosin ; de quibus 
ait c pauci laeta arva tenemus' ; possint mereri perpetuam vacationem. 
quod non potest fieri: merentur enim temporis multi ; non perpetui- 20 
•tatis, et quae male vixerunt statim redeunt ; quae melius ; tardius, 
quae optime ; diutissimo tempore sunt cum numinibus. paucae tamen 
sunt ; quae et ipsae exigente ratione ; licet tarde ; coguntur reverti. 
perfecto temporis orbe finito legitimo tempore. 

746. concretam adfixam et inhaerentem. 25 

747. aetherivm sensvm id est TtvQ vobqov, ignem sensualem ; 
id est cleum: per quod quid sit anima ostendit. avrai simplicis 



3 supplicia e. q. s.] exscr. mythogr. III 6, 18 



rent lustrari si qua darentur sulphura cum taedis aut si forte humida laurus 
add. D || bono H || 1 ordinem] uitae add. FC || ut ante] mutantae F. om. C || 
3 supplicia uaria D et mythographus || 4 dicit O || in iudicio] iudiciis M || 5 et 
om. FC || duoss genios sortimur . . . donec (v. 745) om. H \\ 6 quo hortamur M || 
7 mala] nec incongrue dicuntur genii, quia cum unusquisque genitus fuerit, ei 
statim obsdruatores deputaptur add. D et mythographus || 8 aut] ad S (aut s) || 
uacationem ASFC: uagationem BM uagationem id est ascensionem ad su- 
perna mythographus. cf. Serv. ad v. 673 || 9 ergo mane genos dicit F || 10 in 
tertia vulgo || 11 ad fine FC \\ 12 orationis esse B || ne] nec FC \\ 16 qui ASC 
(quia s) \\ 17 opus est . . . purgatione et om. H || perseueret ut FGG. malim 
perseuerent et redeant || 19 possint] possit A (corr. a) post S || uacationem 
ASFG: uocationem C uagationem RH purgationem M || 20 meretur ASHM 
(merentur a) || 22 diutissime B || cum numinibus om. B || 23 exigente ratione] 
ex ignoratione B (corr. r) etingente ratione H || 26 sidereum tcvq vosqov Fa- 
hricius || o^€pon C \\ 27 quod] quem M || animaus H || ostenditur BMFC || avkaf, 

AS || SIMPLICES B 



106 SERVIi 

ignem non urentis. c simplicis ? autem nostri conparatione ; qui 
constat de ligno et aere: ille enim per se pleniis est et aeternus ; 
quia simplex. omnia enim Gvv&sta, id est composita ; exitum sor- 
tiuntur ; unde et atomos perpetuas dicunt ; quia simplices sunt nec 
5 recipiunt sectionem. 

748. HAS omnes ac si diceret c etiam has omnes'; nam supra 
<713> non omnes dixit ; sed c animae ; quibus altera fato corpora 
debentur'. kotam volvere per annos exegerunt statutum tem- 
pus per annorum volubilitatem. est autem sermo Ennii. 

10 749. devs evocat non dicit quis ; sicut supra <(264> di ; qui- 

bus imperium est animarum. sed alii Mercurium volunt propter 
hoc <IV 242> hac animas ille evocat orco pallentes, alias 
sub Tartara tristia mittit. et est ratio: nam vovg dicitur ; id 
est sensus, quo philosophiam ; quae haec indicat ; intellegimus, quia 

15 ipse etiam invenit litteras. agmine MAGNO impetu. et dictum est 
imperative ; uTtsiArjTixcjg: non enim blanditiis inductae redeunt ; sed 
necessitate quadam coguntur ut potantes velint reverti. 
750. inmemores vel praeteritorum ; vel futurorum. 
752. dixerat anchises ante dicta de reversione animarum 

20 probatio huc tetendit ; ut celebret Rbmanos et praecipue Augustum: 
nam qui bene considerant ; inveniunt omnem Romanam historiam 
ab Aeneae adventu usque ad sua tempora summatim celebrasse 
Vergilium. quod ideo latet ; quia confusus est ordo: nam eversio 
Ilii et Aeneae errores ; adventus bellumque manifesta sunt: Albanos 

25 reges ; Romanos etiam consulesque ; Brutum ; Catonem ; 0aesarem ; 



4 unde . . . sectionem] cf. Isid. or. XIII 2, 1 || 9 Ennii] cf. ann. v. 548 
ap. Vahl. 



1 ignem om. G || non urentis] ignis non urentis F i. e. ignis non urentis G. 
fort. non urentem || simplicis] fort. f simplicis aurai 5 || autem om. B \\ qui] quia 

F || 2 confiat H || ligno] igne G \\ ille enim ^sintheta B ille enim sintheta H 
ille enim semper M ille enim aavv&szog Fabricius || et aeternus om. B \\ 3 syn- 
theta A8FG sintheta BHM || composita] ex anima et corpore add. M \\ exitu 
AS (corr. a) \\ 4 et om. FG || athomos B atthomos H atomo F animas G \\ 
5 repiunt G || sentionem H scetionem M sectione F || 8 statum F || per] super 
B || 9 enni G || 10 qui ASC (quis a) qui sed F\\ sicut] et ut M\\ di] de AS 
(corr. a) || 12 hoc] hanc S (hoc s) haec M illud F, om. G\\ hac om. ASBM \\ 
iile om. M\\ uocat HMF\\ 13 tristitia FG\\ uoyc AH noy€ B noas M || 14 
sensum F \\ quia] quam FG\\ 15 litteras om. G\ impetum .F || 16 imperative] 
imperatiuo B, litteras add. FG || AniAHTiKioce AS niAHTiKwce B ttiantikujce H 
duiaHTiKu-ce M dTTiAHTiKwc C || 17 quadam] quia clam M (t quidam superscr. m) 
20 tendit Fabricius \\ 21 inuenimus G || 22 summam H || 23 uergilium C || 24 et 
om. M || erroris FG || aduentum F \\ albanus F \\ 25 consulesque] consulesque 
commemoratus AS consulesque commemorat FG, unde consules quos comme- 
morat Lion, consules BHM || brutum Ma: brutus ASF brutos BHC. cf. 
v. 819 



COMM. IN VERG. AEN. VI 748-760. 107 

Augustuni et multa ad historiam pertinentia hic indicat locus, cetera, 
quae hic intermissa sunt ? in ccGTadoTCoita commemorat. unde etiam 
in antiquis invenimus ; opus hoc appellatum esse non Aeneidem, 
sed gesta populi Romani: quod ideo mutatum est, quia nomen non 
a parte, sed a toto debet dari. 5 

753. tvrbamqve sonantem aut quae tunc propter festinatio- 
nem sonabat: aut turbae perpetuum est epitheton. 

754. longo ordine non quo nati sunt ; sed quo apud inferos 
stabant: non enim eo quo regnarunt, dicturus est ordine. 

755. adversos legeee considerare, relegere. 10 

756. dardaniam prolem Albanos reges, qui tredecim fuerunt 
de Aeneae et Laviniae genere: unde ait c Itala de gente'. 

758. inlvstres hoc nomen notitiae fuit, non meriti: unde 
etiam iii meretricibus invenitur, nam et nobiles et inlustres vosan- 
tur. in nomen itvras in gentem, ut <XII 515> nomen Echio- 15 
nium matrisque genus Peridiae. 

760. ILLE VIDES" PVRA IVVENIS QVI NITITVR HASTA Aeneas, ut 

Cato dicit, simul ac venit ad Italiam ? Laviniam accepit uxorem. 
propter quod Turnus iratus, tam in Latinum, quam in Aenean bella 
suscepit a Mezentio impetratis auxiliis: quod et ipse ostendit dicens 20 
<(VII 470> se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque. 
sed ; ut supra <(IV 62(T> diximus, primo bello periit Latinus, secundo 
pariter Turnus et Aeneas ; postea Mezentium interemit Ascanius et 
Laurolavinium tenuit. cuius Lavinia timens insidias ; gravida con- 
fugit ad silvas et latuit in casa pastoris Tyrrhi: ad quod adludens 25 
ait <(VII 485)> Tyrrhusque pater ; cui regia parent armenta: 
et illic enixa est Silvium. sed cum Ascanius flagraret invidia, evo- 
cavit novercam et ei concessit Laurolavinium ; sibi vero Albam con- 
stituit. qui quoniam sine liberis periit ; Silvio ; qui et ipse Ascanius 
dictus est ; suum reliquit imperium: unde apud Livium est error ; 30 

13 hoc . . . fuit] exscr. Isid. or. X 126 || 18 Cato] or. I 11 ap. Pet. cf. Iord. 
adnot. ad or. I 11 || Aeneas ut Cato dicit e. q. s.] exscr. mythogr. I 202. cf. 
schol. Veron. ad Aen. VII 485 et Aur. Vict. or. g. R. 16 sq. 

1 historiam Romanam D \\ 2 hic om. ASFG (supr. vers. add. a) \\ aspidopoeia 
ASr aspidopoeta B aspidopoeit H aspidotyria M (in libro de armis regum 
superscr. m) aspidopeia C aspidospia F || 3 aeneiden M || 7 aut quod turbae S \\ 
9 stabunt H || regnauerunt G \\ 10 relegere considerare M || legere AS (relegere 
a) || 12 laumiae H || 13 noticiae A || 15 ut] ut ipse in .xii. M ut statius FG \\ 
echienium B ichionium M || 16 matresque FC \\ 18 simul ut B \\ ad Italiam 
BM: italiam ASH in italiam FC\\ 20 et ipse poeta F \\ 22 perit FG (periit 
c) || secunda FG || 24 laurolauiam F laurolabiniam G \\ 25 tyrri ASHMFG 
thyrri B || 26 tyrrusque ASFCm thyrrusque B tirrusque H tyrusque M || 
27 sillium H silinum M || deflagrasset i^||inuidie H || uocauit HFC\\ 28 lau- 
rolauiniam F 



108 SEEVII 

qui Ascanius Albani condiderit. postea Albani oranes reges Silvii 
dicti sunt ab huius nomine, sicut liodieque Romani imperatores 
Augusti vocantur, Aegyptii Ptolomaei, Persae Arsacidae, Latini 
Murrani, ut (XII 529)> Murranum liic atavos et avorum anti- 
5 qua sonantem nomina per regesque actum genus omne 
Latinos. pvra ivvenis qvi nititvr hasta id est sine ferro: 
nam hoc fuit praemium apud maiores eius qui tunc primum vicisset 
in proelio ; sicut ait Varro in libris de gente populi Romani. 
, 763. silvivs albanvm nomen quia omnes Silvii dicti sunt. 

10 tva postvma proles postumus est post huniationeni parentis crea- 
tus. per hoc autem Aenean cito ostendit esse perituruni, et statim 
infert consolationem dicens c quem tibi longaevo ? ; id est deo: aevum 
enim proprie aeternitas est 7 quae non nisi in deos venit: Eunius 
Romulus in caelo cum clis genitalibus aevum degit. male 

15 autem vindicavit usus ? per quem dixit (Y 715^> longaevosque 
senes. 

766. vnde a quo ; ut <(I 6)> genus unde-Latinum: nam po- 
steri eius fuerunt qui postea apud Albanam regnavere civitatem. 

767. proximvs ille procas standi ordine, non nascendi: nam 
20 sextus est rex Albanorum. item Numitor tertius decimus fuit. 

770. si vmqvam regnandam acceperit albam Aeneas scilicet 

Silvius. et hic ostendit omnes Albanos reges Silvios dictos. c acce- 

perit' autem a tutore^qui eius invasit imperium: quod ei vix anno 

quinquagesimo tertio restituit. et rem plenam historiae per tran- 

25 situm tetigit. 

772. civili tempora qvercv c civica' debuit dicere, sed muta- 
vit ? ut e contra Horatius motum ex Metello consule civicum, 
pro c civilem'. querceam autem coronam accipiebant qui in bello 



8 Varro] cf. Kettner Varron. Stud. p. 78 || 10 postumus . . . creatus] cf. 
Isid. or. IX 5, 22 || postumus . . . in deos venit] cf. Gell. II 16 || 13 Ennius] 
ann. v. 119 ap. Vahl. || 27 Horatius] carm. II 1, 1 || 28 querceam . . . vesceban- 
tur] cf. Gell. V 6, 11 sq. 



1 quis ASFG || condiderat F \\ silui SF || 2 ab] ad F \\ huius] bunius 11 || 
3 Augusti om. H \\ aegypti FC\\ ptolomei A ptolomaei MF ptholomei SBa 
ptholemei HC || 6 latinos C: latinum reliqui || 7 eius om. M || 8 sicut ait uarro 
BM: sicut ait reliqui || 10 posthvma jH" || posthumus B || umationem M (huma- 
tionem m) || 11 esse om. FC\ 13 proprie om. FC\\ aeternitatis S et aeternita- 
tis M || 14 diis BFC\\ euum B || 15 uendicauit mc. fortasse aliud vindicavit || 
17 id est a quo F || 18 albam FC || regnauerunt B || 19 standi non nascendi 
ordine M standi ordinem non ascendit FG || nascendij ascende H || nam sextus 
est] nam duodecimus fuit et capys sextus est D || 22 acceperit Ma: receperit 
ABH recepit S refert FC || 23 ad tutorem F ad tatore C || anno lii. C \\ 
27 ut MFC: at reliqui \\ consulem H civicum pro civilem omittens \\ 28 ciuili 
AS ciuile MC || quercum F 



COMM. IN VERG. AEN. VI 763—775. 109 

civein liberassent, icleo quia ante eausa vitae in hae arbore homini- 
bus fuit ; qui glandibus vescebantur. aliae enim erant murales ; aliae 
agonales ; id est lemniscatae. muralis dabatur ei qui prior murum 
ascendisset. 

773. hi tibi nomentvm hae civitates sunt priscorum Latinorum 5 
ab Albanis regibus constitutae: quamquam Collatiam Tarquinius 
constituisse dicatur ; qui 7 ut erat superbus, eam ex coliata pecunia 
constituit, unde et Collatia dicta est. potest tamen fieri ; ut ab 
Albanis fundata sit, aucta a Tarquinio, sicut supra <III 551> de 
Tarento dixinms ; quod Taras fecit ; auxit Phalantos. Romam etiam 10 
Romulus fecisse dicitur ; quam ante Euander condidit ; ut <VIII 313> 
tunc pater Euandrus Romanae conditor arcis. vrbemqve 
fidenam c Pidenae ? dieuntur ; ut c Thebae ? ; sed dixit ut Iuvenalis (XV 
6y atque vetus Thebe centum iacet obruta portis: nam va- 
rietati studet. unde etiam ait <776> Tometios' ; cum dicatur numero 15 
singulari Pometia. 

775. castevmqve invi una est in Italia civitas ; quae castrum 
novum dicitur: de hac autem ait c castrum Inui^ id est Panos ; qui 
illic colitur. Inuus autem latme appellatur ; graece Tlav : item 'EcpiuX- 
trjg graece ; latine Incubo: idem Faunus ; idem Fatuus, Fatuclus. 20 
dicitur autem Inuus ab ineundo passim cum omnibus animalibus ; 
unde et Incubo dicitur. c castrum ? autem civitas est; nam castra 

19 Inuus autem . . . Fatnclus] cf. Cledon. p. 35, 22 K. || 22 dicitur autem 
. . . dicitur] exscr. Isid. or. VIII 11, 103 



1 ciuilem FC (ciuem c) || liberassent] seruassent M || 2 vescebantur] unde 
ouidius in metam. (I 106) f et quae deciderant patula iouis arbore glandes', 
unde iouis arbor dicitur quasi per quam iuppiter suos alebat populos add. T> || 
enim] autem F || erat H || muralis G || murales . . . ascendisset] murales mura- 
lis autem dabatur qui prior murum ascendisset aliae . . . lemniscatae M || 
3 lemniscatae] quae collum tenebant supra ser. m || 5 hi cibi G || hae SM: baec 
reliqui || 6 ab om. B || conlatiam FC || 7 erat] est FG || conlata FG\ 8 consti- 
tuit] ostendit H || ab om. MC (supr. vers. add. m) || 9 albanus C || Tarquinio] 
sit add. F\\ 10 tharas JR || phalatos 8 palantus BM falanthus F falantus C \\ 
12 tunc] tum FC \\ 13 dixit] singulariter. add. M || iuvenalis ut FC, ut Iuvena- 
lis Stephanus || 14 uetusta B || thebae AMC || obrupta portus B || 15 studet 
uarietati M |j uarietatem B (1 uarietati superscr. r) || pometios ait M ait pome- 
tius F\ dicitur B \\ 16 pometiam H prometia F \\ 17 una ASBHFGi q. una 
M. (Lion qui Burmanni codices ita exhibere testatur , Burmanni adnotatio- 
nem male interpretatus est.) lnua coni. Heinsius Inuum Masvicius. ceterum erra- 
vit Servius cum unam esse in Italia civitatem dixit, quae Castrum novum dice- 
retur. cf. Blin. nat. hist. III § 44 et 51, Gluverius Ital. ant. lib. II p. 488 et II f 
p. 978 || in Italia] italiae M || quae Ba: quod M, om. reliqui || 18 hac] hanc H 
hanc C. c de hac* i. e. de ea quam Vergilius commemoravit , quae a Castro novo 
diversa est || autem om. ASMF \ ait om. C || 19 pan AC paN B || efialtes libri \\ 
20 latine] ab incumbendo add. B \\ incubus AS (t incubo superscr. a) || idem] 
idem et A idem ex id est B id est H || Faunus idem om. F \ idem] idem ex 
id est B id est H \\ Fatuus] fatulus S fatus BH (fatuus r) || fatuclus AS: 
fatudus B fatuelus HM fatuclis F fatuculus C \\ 21 rassim H 



110 SERVII 

nuniero plurali dicinius ; licet legerinius in Plauto castruni Poe- 
noruni: quod etiam diminutio ostendit; nam c castellum ? dicimus. 

776. nvnc svnt sine nomine terrae atqui in catalogo hinc 
est dicturus aliquas civitates; sed ex persona sua praeoccupat. 

5 777. QVIN ET AVO COMITEM SESE MAVORTIVS ADDET ROMVLVS 

Amulius et Numitor fratres fuerunt. sed Numitorem regno Amulius 
pepulit et Iliam ; eius filiam, sacerdotem Vestae fecit. de hac et 
Marte nati sunt Renius et Romulus. qui cum adolevissent ; occiso 
Amulio avum Numitorem in regna revocaverunt et cum eo uno 

10 anno regnaverunt. postea propter angustias imperii Romam capta- 
tis auguriis condiderunt. ergo c avo se addet comitem' aut avito se 
iunget imperio ; aut certe ; secundum Ennium, referetur inter deos 
cum Aenea: dicit namque Iliam fuisse.filiam Aeneae. quod si est ; 
Aeneas avus est Romuli. unde etiam addidit c Assaraci quem san- 

15 guinis': nam hoc epitheton non sine causa est introductuni ; quod 
est proprium Aeneae; nam Assaracus pater est Capyos, Capys An- 
ehisae ; Anchises Aeneae. 

779. viden *den 5 naturaliter longa est ; brevem tamen eam 
v posuit ; seeutus Ennium: et adeo eius est inmutata natura ; ut iam 

20 ubique brevis inveniatur. geminae stant vertice cristae 

omnino in omnibus hoc egit Romulus ; ut cum fratre regnare vide- 
retur ; ne se reum parricidii iudicaret: unde omnia duplicia habuit ; 
quasi cum fratre communia. etenim ad captanda auguria montem 
Palatinum Romulus tenuit ; Aventinum Remus. qui prior sex vul- 

25 tures vidit ; post Romulus duodecim. et cum ille tempore ; ille 
numero de condenda urbe certarent ; orta contentione de urbis no- 
mine inter exercitum ; a Romuli militibus Remus occisus est. fabu- 
losum enim est quod a fratre propter muros dicitur interemptus. 



1 castrum . . . castellum dicimus] cf. Isid. or. XV 2, 13 || 11 ergo . . . Eo- 
muli] cf. Ennii ann. I fragm. XXXIII ap. Vahl. || 18 viden . . . inveniatur] cf. 
Luct. Plac. ad Stat. Theb. X 808 



1 poenorum r: poenarum reliqui || 2 deminutio FC (diminutio c) \\ 3 aut- 
qui H || 4 sed] et S \\ prooccupat H || 6 amulius regno F || regno om. C j| 7 Iliam] 
l 

aliam C illiam G \\ et om. FG \\ 8 renus H \\ 9 auium F || reuocarunt FC || 
10 angustus H angustia FG \\ imperiis FG \\ captis AS \\ 11 addit ASF addi- 
dit G || 12 iungit ASFCG || refertur ASFCG || 14 auius FG || est om. FGC \\ 
etiam] iam AS || addit FG \\ assarici A {corr. a) asaraci M ' || 16 proprium est 
M || asaracus M || Capyos] capys BFCG capios M (capis m) || 17 et anchises 
RH \\ 18 den] de BH\\ eam om. M, supr. vers. add. m\\ 19 adeo] deo H ad 
FG || 20 stent I$HM || christae B Zfe H || 21 omnibus om. FC || ^2 patri- 
cidii H || 24 platinum C || primus M || uultores H \\ 26 contentione] contentio A 
(corr. a) certatione FC [[ 27 milibus F || 28 eriimj autem M || propter muros] 
transcensus add. F 



COMM. IN VERG. AEN. VI 776-788. 111 

780. ET PATER IPSE SVO SVPERVM IAM SIGNAT HONOKE llierito 

virtutis Mars Romulum deum esse significat: ^superum' enim aceu- 
sativus est singularis ab eo quod est c superus ; superi'. 

781. illa quam tibi saepe fata promiserunt. inclita grae- 
cum est: nam %kvr6v gloriosum dicunt. 5 

782. imperivm terris hoc est in quantum tenditur terra. 
animos aeqvabit olympo magnanimitate aequabitur caelo. de hoc 
autem loco et Trogus et Probus quaerunt. 

783. septemqve vna sibi mvro circvmdabit arces bene urbem 
Eomam dicit septem inclusisse montes. et medium tenuit: nam 10 
grandis est inde dubitatio. et alii dicunt breves septem colliculos 

a Romulo inclusos, qui tamen aliis nominibus appellabantur. alii 
volunt hos ipsos, qui nunc sunt ; a Romulo inclusos, id est Pala- 
tinuin, Quirinalem, Aventinum, Caelium, Viminalem ? Esquilinum ? 
Ianicularem. alii vero volunt lios quidem fuisse ; aliis tamen nomi- 15 
nibus appellatos: quae mutata sunt postea, ut de multis locis et 
fluminibus legimus, ut <(VIII 32£T> saepius et nomen posuit 
Saturnia tellus. 

784. prole virvm virorum fortium. qvalis berecyntia 
mater Phrygia: nam Berecyntos castellam est Phrygiae iuxta San- 20 
garium fluviuni, ubi mater deum colitur. per hanc autem compara- 
tionem nihil aliud ostendit ; nisi Romanos duces inter deos esse 
referendos. 

785. tvrrita quia ipsa est terra, quae urbes sustinet. 

788. HVC GEMINAS NVNC FLECTE ACIES totum visum tuum 25 

huc dirige et hunc specialiter intuere. sic Asper. 



4 inclita . . . dicunt] exscr. Isid. or. X 126 || 24 quia . . . sustinet] cf. Isid. 
or. VIII 11, 64 



3 superus]"hic superius F || 4 inclita ASHM: inclyta roma inclita B 
inclyta FC\\ 5 kIvtov] incliton ASH inclyton B cliton MF clyton C || 6 in 
quartum F || 7 magnaanimitate F magnaRnimitate C \\ de hac autem re M || 

et 

8 probus et rogus M (et add. m). cf. JRibbecJcius prol. p. 145, Gutschmidius 
ann. pJiilol. supplem. II p. 192, Steupius de Probis p. 108. ceterum haud scio an 
Servius cum Trogum et JProbum de hoc loco quaesivisse diceret magis ad illa 
quae sunt *imperium terris aequabiV quam ad ea quae sequuntur spectaverit. || 
10 roma FG || montesed C (montes sed c) || 11 et om. C \\ 12 tamen] tem H || 
14 Viminalem om. M, ita tamen ut spatium relictum sit || 15 tamen om. MC 
(supr. vers. add. m) || 16 quae] qm (i. e. ^quoniairf) F || ut ... legimus] ut de 
omnibus rebus iegimus fieri ut (ut fieri H) de multis locis et de fluminibus 
legimus (legimus om. JR) JRHL \\ et de fluminibus AS \\ 19 bekecynthia ASMF 
berechintia 2% berecinthia Hc verecinthia C \\ 20 berecyndos AS berechin- 
thos JR , benecyntus H uerecynthus F uerecinthos C \\ sangurium AS \\ 21 ibi 
H || 24 quia] uel quia FG || 25 tuum om. M || 26 hunc BHa: huc reliqui || 
sic Asper om. JRHL. non puto ab ipso Servio Asprum Jioc Joco commemoratum 
esse || sic] hic M 



112 SERVII 

789. HIC CAESAR ET OMNIS IVLI PROGENIES ut <I 288> Iulius 

a ruagno deinissum noruen Iulo. 

790. caeli ventvra svb axem nam eum Augustus patri Cae- 
sari ludos funebres exhiberet, stella per diem apparuit, quam per- 

5 suasione Augusti Caesaris esse populus credidit. hinc est ecce 
Dionaei processit Caesaris astrum. c sub axem' ergo ; id est 
ad divinos honores. 

791. hic vir hic est V littera pro duplici non nisi in mono- 
syllabis habetur ; ut <(II 664)> hoc erat alma parens, per eorum 

10 scilicet privilegium. unde falsum est quod Terentianus dicit ; eam 
pro metri ratione vel duplicem haberi vel simplicem. nam si hoc 
esset ; etiam in disyllabis pro duabus haberi debuerat ; quod nusquam 
invenimus. litterae enim naturam servari et in polysyllabis convenit. 

792. divi GENVS Caesaris, qui factus est deus. c genus' autem 
15 dicit non solum iure adoptionis ; sed etiam consanguinitatis: nam 

Atiae fuit filius ; quae erat soror Caesaris. hic autem Augustus 
Caesar hoc nomen accepit a patre adoptivo: nam ante Octavianus 
dictus est a patre Oetavio ; Atiae marito. 

793. saecvla qvi rvrsvs latio sub Saturno dicit aurea sae- 
20 cula fuisse in orbe terrarum ; sub Augusto tautum in Italia. 

794. GARAMANTAS populi inter Libyam et Africam ; iuxta ks- 
xaviLevrjv. INDOS populi orientis extremi. 

795. iacet extra sidera tellvs nulla terra est, quae non 
subiaceat sideribus: unde perite addidit c extra anni solisque vias' ; 

25 ut ostenderet xil. signa ; in quibus est circulus solis. significat 
autem Maurorum Aethiopiam ; ubi est Atlas: de qua Lucanus <(III 
253)> Aethiopumque solum ; quod non premeretur ab ulla 



5 ecce] buc. IX 47 || 10 Terentianus] v. 1657 sqq. gramm. lat. VI p. 374 K. 



2 demissum R M dimissum reliqui || 4 exiberet HC \\ persuasionem A suas- 
sionem R [| 5 populos HC (corr. c) || 8 V littera e. q. s.] cf. Keilius gramm. 
lat. VI p. 321 sq. || 10 terrentianus MH M \\ 11 mtreri A (metri a) || rationem H || 
vel simplicem . . . haberi om. H \\ 14 id est caesaris C \\ genus om. BHML || 
15 dicit autem BML (genus supr. vers. add. I) dicit aut H \\ iure . . . consan- 
guiuitatis] per adoptionem sed et uere M \\ etiam om. FC \\ consanguitatis S || 
uam om. H \\ 16 atiae AS: acciae B accie H actiae Ma octauiae FC \\ filius 
. . . CaesarisJ sororis caesaris filius M || filius] quae filia Iuliae add. Masvicius. 
fortasse Atiae fuit filius, quae erat sororis Caesaris filia || soror] socer F || autem] 
non solum iure add. H || 17 ante enim M \\ autauianus H \\ 18 octauo H \\ atiae 
marito AS: actiae marito Mla octauiae mariti FC post augustus (augustis B) 
caesar BLH post augustus a caesare m in marg. || 20 orbem B || sub . . . Italia 
om. F || italiam A (corr. a) \\ 21 cecaumenen libri || 22 indvos F || populi] poli 
H || 24 addidit] ait B || 25 ut om. F \\ 26 atlans A (atlas a) athlas B adlans H 
athlans F adas C \\ de qua ait Lucanus vulgo \\ 27 ethiophumque II 



COMM. IN VERG. AEN. VI 789-806. 113 

signiferi regione poli ; nisi poplite lapso ultima curvati 
procederet ungula tauri. 

797. torqvet sustinet. aptvm vieinum, ut diximus supra 
<IV 482>. 

798. iam nvnc ET caspia regna fines Assyrioruni, in quibus 5 
sunt Ttvlai Caspiae. quod autem dicit verum est: nam et Sueto- 
nius ait in vita Caesarum <(II 94)>, responsa esse data per totum 
orbem, nasci invictum imperatorem. 

799. maeotia tellvs Scythia, cuius palus est Maeotis. 

800. tvrbant turbantur. septemgemini autem septemflui. 10 

802. fixerit aeripedem cervam pro c aeripedem ? . vicit autem 
Cerynitin cervam, dictam a loco. c fixerit' autem statuerit, delassa- 
verit. erymanthi pacarit nemora mons Arcadiae ; ubi aper 
ferocissimus fuit. 

803. lernam tremefecerit arcv pro hydra paludem ipsam 15 
posuit. et intellegamus ante eam sagittis fuisse confixam ; post 
exseetarn et adustam. 

805. nysae de vertice mons est Indiae ; de quo loquitur. 
ceterum est et Nysa civitas ; in qua Liber colitur ; unde Nysaeus 
dictus est. 20 

806. et dvbitamvs pro c dubitas': miscuit personam suam. 
est autem sensus: cum tibi sit tanta ex Bomanis et praecipue ex 
A^igusto praeparata posteritas, dubitas virtutem factis extendere, id 
est gloriam? aut est aliquis timor ; qui te a regnis Italiae revocet? 

10 tvrbant turbantur] cf. Don. ad Ter. hec. IV 4, 12 || 18 mons est . . . 
dictus est] exscr. Isid. or. VIII 11, 44 

1 poli nisi] poligni si H || polite H || lapso] flexo B labso C || curbati G || 
2 procedere et B (procederet r) || 5 iam nvnc et om. AC || assiriorum AHMFC 
|| 6 nraai A ttiai B niAAi ar || soetonius F sitonius C \\ 7 ait] dicit B || vita] 
utta C || caesaris B, Stephanus et Daniel || data esse M || 9 scithica B schitia 
H scythica M \\ cuias F || est palus C || maeotis est F || 10 disturbantur F || 
autem om. F || septemflai ASM: septemfluuii BFC septem fluuiis H^ 11 scho- 
lium ad fixekit a. c. om. C || aeripidem A || pro aeripedem om. H || aeripidem M 
|| aeripedem] lniGvvaloitpr\ add. Fabricius || 12 cerynitim AS cerinitin BH 
cerinytin M cerynytim F || loco] re uera ceruam ipse cursu superauit, quae 
itidebatur aereos pedes habere, un^e ille c non ceruam aeripedes (sicl) eripuisse' 
add. Fabricius \\ delassaveritj dilassauerit ASBHMD, om. F. uel quia se 
(leg. si) telo fixisset non ita esset laudabile add. D || 13 nons C || archadiae AB 
acradiae est C || 15 tremefecerat MF (corr. m) || idra H ydra FG || 16 anteam 
C || 17 exectam Bm execatam M exsestam G\ adiustam H\\ 18 nisae ABHC\\ 
19 et om. F || nisa BH nisae M || civitas . . . dictus est] ut feri cides (leg. 
Pherecydes) ait in boetia (Jeg. Boeotia) in qua colitur liber pater unde nysa ea 
dictus est F \\ civitas] om. C, in monte parnasso add. D || Liber om. G || unde 
et M || nyseus A niseus H nisaeus M nisaeius C || 23 posteritus H || exten- 
dere] ostendere B || 24 gloriam] ab eo quod praecedit ad id quod sequitur nam 
e uirtute gloria nascitur add. D \\ aut est] aut certe est G || a om. BFC. in 
editis exemplaribus aut est aliquis . . . revocet ab eis quae praecedunt avt metvs 
verbis pro lemmate interpositis separata sunt 

Seryii comm. Vol. II. Fasc. I. 8 



114 SEEYII 

808. QVIS procvl ille avtem nunc redit ad Ronianos reges, 
qui septem fuerunt: Ronmius, Numa Pompilrus, Tullus Hostilius, 
Aneus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius, Tarquinius 
Superbus. mira autem utitur phantasia, ut quasi ostendat se non 
5 agnoscere eum, qui de gente Romana non fuerat. Romulo enim 
mortuo cum uno anno senatus per quinque dierum interregnum regnas- 
set per decurias ? taediosum visum est omnibus et quaesitus est rex. 
sed cum in urbe nullus idoneus esset inventus, orta est bona Pom- 
pilii fama ; quod esset apud Oures ; civitatem Sabinorum. rogatus 

10 itaque per legatos accepit iniperium. qui ferociam populi a bellis 
ad sacra contulit: unde etiam Nurna dictus est ajtb tSv vo^icov^ ab 
inventione et constitutione legis, nam proprium nomen Pompilius habuit 
hic etiam canus fuit a prima aetate ; ad quod adludens dicit c inca- 
naque menta 9 : item propter sacerdotium c ramis insignis olivae'. 

15 813. OTIA qvi rvmpet de hoc Livius <I 22 ; 1> inde Tullum, 

qui ferox et Romulo ; quam Numae similis. resides pigros, 
otiosos ; nimium sedentes. 

814. desveta trivmphis a consuetudine triumphandi desci- 
scentia. 

20 815. iactantiob ancvs id est amaiis populi favorem. hic 

Ostiam fecit. Ancus autem dictus &7t6 tov dy%mvog y id est a cu- 
bito ; quem incurvum habuisse dicitur. 

816. avris favoribus: unde et aurarii dicuntur favisores. 

817. VIS ET TARQVINIOS REGES ANIMAMQVE SVPERBAM unus 

25 enim de Tarquiniis fuit superbus. 

818. VLTORIS BRVTI FASCESQVE VIDERE RECEPTOS vis videre 



2 tullius BLa tullu jff'|| hostiliis H || 3 marcius JRFi marcus 
seruus H\\ tullius BLi tullus reliqui \\ 5 fuerit FG || 6 uno annos G anno^uno 
Ml || regnasset senatus B || regnasse AS || 7 clecurias] decuriam FGG- 7 quod 
tempus interregnum cjictum est add. D || 8 idoneus om. FGG \\ inventus . . . 
quod esset om. FGG \\ 9 apud om. H (| Cures] aeares B (cures r) et res H 
curios^F^ curos G \\ Sabinorum] sedmorum M \ 11 dnw ton nomujn B ano tlon 
nomolon JEZ" arro ton nomon' ~M ano toy iunmon FG ano toy iunmujn C || ab in* 
ventione . . . habuit Jiab. C 7 edidit Stephanus || 12 legum Masvicius || pompbilios 
F popmlios G || 13 aetate] dicitur add. FG \\ ludens H [| 14 ramis] ranu II* 
itanum 'G ramu G \\ 15 rvmpit C \\ Tullum] gallum F \\ 16 ferox libri ferocior 
vulgo || Romulo] romnllo F, fuit additur vulgo || similis] singulis B || 17 otiosiis 
H || 18 desciscentia C: desuescentia A (sed esc in ras. d) 'M descis scientia S 
desuentia B (1. desciscentia supr. scr. r) des eius, scientiam H discentia F || 
20 hic] hic autem B \\ 21 hostiam SB hostium 'F ostium C || aKtuNoc AFC 
aNKtuNoc ,B ankanoc H aNKUJNLuc M || cubitu F || 22 habuisse dicitur] habebat 
M || 23 et om. B || curarii H aurari FC || fauisores S: fautores a in ras. BM 
fauis sores H fauitoris F t fauitores C. cf. Hildebrandus ad Apul. apol. 93 
(II 'jj. 619) || 24 animamqve] atqvi S || svperbi SHC || 25 tarquinis HC tarquinus 
F || 26 vltoris . . . receptos] Vltoris bruti appendisset ciuitati nomen dedit 
nam aurum dicitur quod illi aurum fasces receptos C. cf. adv. 825 |) vis . . . 
receptos om. BC 



COMM. m VERG. AEN. VI 808—822. 115 

etiam ultoris Bruti fasces receptos? historia autem hoc habet. Tar- 
quinius ob multa quidem superbus est dictus, praecipue tamen 
propter hanc causam. mandavit aliquando cuidam satelliti ut cuius- 
dam oppidi omnes principes interimeret. profectus ille grandem 
multitudinem repperit. quod cum ei renuntiasset deambulanti cum 5 
virga in hortis, detrectans ille responsionem capita decussit papa- 
verum 7 ut satelles quid fieri vellet, agnosceret. huius filius vitiavit 
nobilissimam matronam Lucretiam ; quod illa dolens se interemit. 
tunc eius avunculus Brutus ; rapto ex eius corpore gladio, processit 
ad populum et de hac re contionatus est. quo facto omnibus pla- 10 
cuit ne reciperetur rex ; qui tunc Ardeam expugnabat. propter quod 
se Tarquinius cum liberis ad Porsennam regem Tusciae contulit et 
bellum gessit gravissimum contra populum Romanum. tunc duo 
creati sunt consules, Brutus et Tricipitinus, pater Lueretiae, qui et 
Tarquinius dicebatur: ob quod solum est urbe depulsus, et in eius 15 
locum subrogatus est Valerius Publicola, quo mortuo item alter est 
factus, et alter similiter. quod cernens taediosum esse Vergilius 
Brutum solum posuit, qui annum solus implevit. sed Bruti filii 
amici erant filiis Tarquinii: cum quibus cum inissent consilium, ut 
eos per noctem intromitterent, proditi sunt a servo Vindicio et a 20 
patre interempti. ideo ergo c ultoris' ; scilicet libertatis publicae et 
Lucretiae pudoris. 

819. saevasqve secvres quae saevierunt etiam contra liberos. 

821. pvlchra pro libertate ingenti arte loquitur conside- 
ratione personarum: factum enim laudat dicens c pulchra pro liber- 25 
tate' ; personam vituperat. 

822. vtcvmqve ferent ea facta minores etiamsi lauderis a 
posteris: extorquere debet naturae vim amor patriae. 



1 autein om. ASC \\ 3 mandavit aliquando . . . agnosceret] pro his quae 
Fdbricius Masvicius Burmannus ediderunt e Livii libro primo (cap. 53 et 54) 
exscripta sunt \\ autem B (i aliquando supra scr. r) \\ 4 grande miraeulum LH 
(corr. I) || 6 ortis HM || detractans BHC detraectans M (detrectans rm) || 7 sa- 
tellis H satellit C || quod C || huius] item huius M \\ 8 quod illa om. H, illa 
om. (7 || 10 quo facto] tunc M \\ 11 Ardeam expugnabat] ardeame fascesque 
uide receptos uis uidere etiam ultoris brutis fasces pugnabat C. Ardeam ob- 
pugnabat coni. Burmannus \\ propter quod] propter cos H quo facto M || 12 
tarquinius se M || 13 populum Romanum] pr um A (p rorh a) prutum 8 (bru- 
tum s), om. (7 || tunc] honc C (hunc c) || 14 consules om. C || tripicus S tricipti- 
nus B (corr. sr) || qui] iste M |) 15 ob] ut AS (corr. man. rec. in A) \\ 16 publi- 
cula (7 || quod motuo C || 17 factus est M || uergilius taediosum esse F(7||uer- 
gilius AS (uirgilius a) || 18 annum solum S || 19 cum inissent] comminissent H 
iniit C || 20 notem C || uinditio L || 21 scilicet et M || libertatis publicae] libera- 
toris reipublicae FC\\ 23 secvrvs B secvris FC\\ etiam om. FC || 24 pvlcra 
AH plvcka L || 25 personarum omnium FC || enim factum F || 27 lauderis] 
laudes FC || extorquere ASHLC: non enim extorquere Bl enim non extor- 
quere M non extorquere F. cf, guae ad Vergilii verba adnotavit Bibbeckius, 



116 SERVIT 

824 QVIN DECIOS quin immo Decios respice. hi duo fuerunt, 
qui Mures dicti sunt ; pater et filius. horum alter se bello Gallico ; 
alter Samnitico vovit pro republica ; cum Terra et Manes universum 
bello vellent exercitum perdere. drvsosqve procvl et hi duo 
5 fuerunt. horum prior vicit Hasdrubalem ; alter est filius Liviae, 
uxoris Augusti. saevvmqve secvri aspice torqvatvm hic Gal- 
lum quendam in ponte Anienis singulari certamine superavit et eius 
sibi torquem inposuit, unde nomen accepit. hic ad urbem pergens, 
praecepit filio, ut tantum castra tueretur. ille provocatus ab Jiostibus, 
10 nacta occasione, victoriam consecutus est. reversus postea pater 
laudavit fortunam populi Romani ; sed filium ; ut dicit Livius ; fustua- 
rio supplicio necavit. ergo c saevum securi' saevum iure occidendi ; 
non ferri genere: nam securi non animadvertit in filium. 

825. referentem signa camillvm Brenno duce Galli apud 
15 Alliam fluvium deletis legionibus everterunt urbem Romam absque 

Capitolio ; pro quo inmensam pecuniam acceperunt. tunc Camillus 
absens dictator est faetus ; cum diu esset apud Ardeam in exilio 
propter Veientanam praedam non aequo iure divisam ; et Gallos iam 
abeuntes secutus est: quibus interemptis aurum omne recepit et 
20 signa. quod cum illic appendisset ; civitati nomen dedit: nam Pi- 
saurum dicitur ; quod illic aurum pensatum est. post hoc tamen 
factum rediit in exilium, unde rogatus reversus est. 

826. fvlgere ab eo ; , quod est c fulgo fulgis'. 



6 hic Grallum . . . in filium] exscr. mythogr. I 220 || 11 LiviasJ cf. VIII, 7 
14 Brenno . . . reversus est] exscr. mythogr. 1 221 



qui liaec Augustini (de civ. dei III 16) verba laudavit: r quomodolibet, inquit, ea 
facta posteri ferant, id est praeferant et extollant , qui filios occidit, infelix est. 
et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: vincit amor patriae laudumque 
inmensa cupido'. fortasse nam extorquere || 2 dicti sunt] qui (fort. quia) par- 
tem oris strictam habebant add. M || 3 uocauit F || manes libri praeter M, qui 
mari exhibet, quod vulgo editur. cf. Liv. VIII 6, 9 Hbi inquiete utrique consuli 
eadem dicitur visa species viri maioris quam pro humano habitu augustiorisque, 
dicentis, ex una acie imperatorem, ex altera exercitum deis Manibus matrique 
Terrae deberi? ceterum Burmannus devovit pro re publica se terrae et mani-** 
bus ne universum vellent exercitum perdere coniecit. || 4 bello om. ASFC [| 
exercitum uellent F || 5 hastrubalem A asdrubalem BMF asdrupalem H \\ 
liuiae ASh iuliae JRHLMFG\\ 6 uxoris ASLH: sororis BMFG\\ 7 Anienis 
Daniel: amoenis F [| 8 unde et Fabricius || 9 tueretur] meteretur FC et Daniel, 
qui metaretur edere debuit. tutaretur Masvicius \\ ille om. H || hostibus Daniel: 
ostilibus F || 10 nancta F || 11 filium] fidelium H || fustuario] fortuario 8 (fostua- 
rio s) frastuario H i. e. per fustem supra scr. m || 12 securis H \\ saevum om. 
MLHM || 13 ferri] ferre H, om. FG || securim M \\ anfaduertit B animadeuertit 
O || 14 Brenno . . . Alliam om. G \\ 15 euertunt M || 17 diu om. ASFC\\ apud 
ardeam in exilio esset M || apud om. C || exsilio H || 18 uehientanam A uenienr 
Nam H uegentanam M ueientianam ' F || praedam] rapinam F || iam] iam pene 
F\ 20 Pisaurum] pinsaurum M aurum C || 21 dicitur] aurum add. H \\ 23 fvl- 
gere autem ab eo F || fulgis] accentum habet in prima add. Fabricius 



COMM. IN VERG. AEN. VI 824-839. 117 

827. dvm nocte premvntvr bene adlusit: nam coneordiam in 
humilitate tenuerunt ; cum nobilitate vero in bella venerunt. 

830. aggeribvs SOCER alpinis a munimentis Alpium; haec 
enim Italiae murorum exhibent vicem. c socer' vero ; quia Pompeius 
habuit Iuliam ; filiam Caesaris ; quae in partu periit. unde etiam 5 
isti facile inter se dimicare potuerunt. atqve arce monoeci de 
Liguria ; ubi est portus Monoeci flerculis. dictus autem Monoecus 
vel quod pulsis omnibus illic solus habitavit ; vel quod in eius templo 
numquam aliquis deorum simul colitur ; sicut in Iovis Minerva et 
Iuno ; in Veneris Cupido. 10 

831. adversis instrvctvs eois orientis enim auxiliis usus est. 

832. adsvescite bella mire dictum: ab ipsis enim quasi con- 
suetudinem fecit populus Romanus bellorum civilium. septies enim 
gesta sunt: ter a Caesare, contra Pompeium in Thessalia, contra 
eius filium Magnum in Hispania, item contra Iubam et Catonem in 15 
Africa: mortuo Caesare ab Augusto contra Cassium et Brutum in 
Philippis ; civitate Thessaliae; Lucium Antonium in Perusia ; Tusciae 
civitate; Sextum Pompeium in Sicilia; Antonium et Cleopatram in 
Epiro. 

834. tvqve prior tv parce Caesari dicit ; quem clementem 20 
circa Pompeianos legimus: cui vult tunc db Anchise hoc esse man- 
datum. 

836. ille trivmphata capitolia ad alta corintho Mum- 
mium significat. 

839. ipsvmqve aeaciden necesse est ut c ille' subaudiamus: 25 
Pyrrhum enim ; quem Aeaciden dicit ; Curius et Pabricius vicerunt 



7 dictus . . . coiitur] cf. comm. Luc. I 405 || 12 ab ipsis . . . in Epiro] 
exscr. inythogr. I 222 || 25 necesse est e. q. s.] cf. Gell. X 16," 14 sqq. 



1 adluxit H || nani] dum pauperes fuerunt concordes manserunt et add. D || 
2 humilitatem H \\ uererunt G \\ 3 hae Mal || 4 exibent H exiben G \\ 5 habet 
B || perit FG || 6 facile om. M || potuerunt] potuerant ikf, m quo haec sequuntur 
facile in bella uenerunt, quae alia manus deleuit || inter . . . potuerunt] in bella 
uenerunt. hinc Lucanus (I 119) c morte tua discussa fides bellumque mouere 
permissum est ducibus'. D || 6 MONOEcm^Li? menoechi H monechi M || 7 monoechi 
AHH monechi M monoici FC \\ monoechus AJR monechus HM monoeciis 
F || 8 illic solus] iili sonus S, om. F || 9 simul colitur] in his verois desinit 
Cassellanus codex || in ante Iovis om. F || Minerva] inmineruae F || 12 scholium 
ad v. 832 om. F§ 13 sempties H || 14 ter a] terra JEZ" || 17 philippicis AS (phi- 
lippis a) philipicis H || tessalice H \\ 18 ciuitate tusciae M || Antonium] marcum 
antonium M || 20 caesar s |j 21 mandatum] licet Lucanus dicat (II 439) c Caesar 
in arma furens nullas nisi sanguine fuso gaudet habere uias' item (III 82) 
c gaudet tamen esse timori tam niagno populis (populus cod.) et se non mallet 
amari add. D || 23 mommium H mummum F Magnum Stephanus || 25 ipsvmqve 
aeaciden] Ipsumque iile trua ceaciden H || ille] eruat ille tertio F \\ 26 phyr- 
rhum JR pyrrum MF || aeacidem B aeeacciden H || dici F 



118 SERVII 

ferentein Tarentinis auxiliuni. hic postea fugit in Graeciam et illic 
est occisus in templo. Argos vero et Mycenas alii vicerunt. 

840, vltvs avos aut hic distinguendum, ut sit c Troiae Mi- 
nervae' pro Troianae, principale pro derivativo: aut certe c avos 

5 Troiae', non quos Troia habuit avos, sed qui de Troia fuerunt, id 
est avos Troianorum. templa temeeata minervae per stuprum 
Cassandrae. 

841. magne cato Censorium dicit, qui scripsit historias, multa 
etiam bella confecit: nam Vticensem praesente Augusto, contra quem 

10 pater eius Caesar et dimicavit et Anticatones scripsit, laudare non 
poterat. te cosse relinqvat Cossus tribunus militaris consulari 
potestate fuit. hic regem Tuscorum Lartem Tolumnium ? a loco dictum ; 
occidit et secunda post Bomulum opima spolia revocavit. erit autem 
nominativus c hic Lars ; huius Lartis*. 

15 842. qvis gracchi genvs Gracehos seditiosos constat fuisse ; 

nobiles tamen genere: namque per Corneliam nepotes Scipionis 
Africani fuerunt, unde luvenalis ad eam <VI 170> tolle tuum 
precor Hannibalem victumque Syphacem. ergo Scipiones dicit 
per c Gracchi genus'. duo autem fueruiit: maior Africanus ; Aemilia- 

20 nus minor ; qui ohsidione Carthaginis ab Italia revocavit Hannibalem. 

843. scipiadas hi gemini fratres fuerunt. qui cum fortissime 
dimicarent in Hispania apud Carthaginem novam ; quae Spartaria 
dicitur ; insidiis interempti sunt. cladem libyae Scipiones. 

844. fabricivm paupertate gloriosum. hic est qui respondit 
25 legatis Samnitum aurum sibi offerentibus ; Romanos non aurum 

habere velle, sed aurum habentibus imperare. serrane serentem 

22 Carttaginem . . . dicitur] cf. Isid. or. XV 1, 66 



% in templo occisus est M \\ templo] templum F. nam cum Argos obside- 
ret ictu tegulae periit add. Fabricius || vicerunt] Quint. Metellus et Mummius 
add. Fabricius \\ 3 hic] noc F || 4 diriuatiuo ABF deriuatio M || 5 avos om. 
A BF || . 6 schol. ad templa t. m. om. HL F et exemplaria impressa iin marg. 
suppl T) || 7 casandrae B cassandrae dicit l || 8 nunc censorium s || 9 praesen- 
tem F || 10 et ante dimicavit om. MF || anticatonem M \\ 11 poterat] supra 
autem Mineruae templa (templi B) temerata (temarata L) per stuprum (teme- 
rata per stuprum spatio novem fere litterarum relicto om. B) Cassandrae (casan- 
drae BL) dicit add. BL et exemplaria impressa || militum F\ 12 a loco dictum] 
fort. ab equo deiectum vel loco deiectum. cf. Liv. IV 19, 4 || 13 spolia opima 
M || revocavit] reportavit Fabricius renovavit JDempsterus retulit G. Vossius \\ 
autem om. 8 || 14 lar s || 15 gkai A aREcm H gkachi Ma || grescos AH gra- 
chos M a || 16 Scipionis om. H || 17 unde Iuvenalis . . . duo autem fuerunt om. H 
|| tuumque AS (que del a) || 18 annibalem M \\ 19 grai A grachi M a || AemiHanus 
minor post Hannibalem collocavit Masvicius, cui ita adsentitur Burmannus, ut 
post minor quaedam intercidisse dicat, veluti qui urbem evertit vel delevit. || 20 
annibalem M || 22 lspalia H ispania M \\ 23 sunt] quorum alter pater, alter pa- 
truus scipionis africani maioris add. L> || Scipiones] africanos duos, maiorem et 
minorem, quorum alter uicit carthaginem, alter deleuit add. JD || 26 serane H 



COMM. IN VERG. AEN. VI 840-855. 119 

Atilius quidani seuator fuit, qui cum agrum suum coleret, evocatus 
propter virtutem meruit dictaturaiii. Serranus autem a serendo 
dictus est. 

845. qvo fessvm rapitis fabii cur me ; o Fabii, fessum ad 
vestram trahitis narrationem? aut certe c fessum ? tristem — ut <(VIII 5 
232)> ter fessus valle resedit — scilicet propter eorum mortem: 
nam trecenti sex fuerunt de una familia. qui cum coniurati cum 
servis et clientibus suis contra Veientes dimicarent, insidiis apud 
Cremeram fluvium interempti sunt. unus tantum superfuit, Fabius 
Maximus, qui propter teneram adhuc pueritiam in civitate reman- 10 
serat. hic postea cum Hannibalis impetum ferre non posset, mora 
eum elusit — nam oportuna loca praeoccupans a vastatione Italiae 
compescuit — et ad Campaniam traxit ; ubi deliciis eius virtus obtor- 
puit. ille est, de quo ait Ennius unus qui nobisi cunctando 
restituit rem. sciens enim Vergilius quasi pro exemplo hunc ver- 15 
sum posuit. ille] * notandum est de secunda persona dictum * 

847. excvdent alii cudendo efficient: et est rhetoricus locus. 
SPIRANTIA animata. Horatius et molles imitabitur aere ca- 

pillos. 

848. vivos vvltvs hoc est quod dixit c spirantia\ et per aes 20 
Corinthios indicat, per marmor Parios, per actionem causarum 
Athenienses, per astronomiam Aegyptios et Chaldaeos. 

852. pacis moeem leges pacis. 

855. spoliis marcellvs opimis hic Gallos et Poenos equestri 
certamine superavit. Viridomarum etiam, Gallorum ducem ; manu 25 



1 Atilius . . . dictus est] exscr. mythogr. I 223 || 7 nam trecenti . . . posuit] 
exscr. rnythogr. I 224 || 14 Ennius] ann. v. 313 ap. Vahl. cf. Macrob. Sat. VI 
1, 23 || 18 Horatius] a. p. 33 || 24 hic . . . Tolumnio] exscr. mythogr. I 225 



1 ad illius H atillius F || suum agrum M || 2 dictaturium SH || autem 
om. JR || 4 fauii F || 6 residit F || 7 nam om. F || qui coniurati cum cum seruis 
F || 8 Veientes] uihientes A uehientes Sa uientes B uegentes M uenentes F, 
om. H || dimicarent] prospere sepe dimicassent F || 9 tantum] tamen F || 10 ma- 
ximus fabius B M fauius maximus F scilicet Fabius Maximus Fabricius || pue- 
ritiam] iam add. A || remanserat] a quo per temporis successionem longioris 
fabius ille maximus creatus est add. D || 11 annibalis MF\\ inpetum F \\ 13 de- 
litiis H || eius uirtus HMLa: eius uirtutis AS uirtus eius B carthaginien- 
sium uirtus F \\ obstopuit H \\ 14 ille est] hic est Fabricius hic autem est 
Masvicius et JBurmannus ille autem est Lion \\ cuncdando ex cunctando H || 
15 restituit rem BLH: restituis rem ASM constituissem F \\ enim om. F || 
uergilius F || 16 notandum . . . dictum post obtorpuit praebet F [| est et locus 
om. AS (supr. vers. add. a) || 18 animantia F || ut horatius F || moles FG \\ 
capillos] columbas FG || 20 quod diximus spirantia B quod spirantia dixit M \\ 
21 chorinthios BFa chorintios H || parthos M || 22 per astrologiam G || chal- 
deos ABM aldeos H || 23'pacis . . . pacis] paciqve inponere morem id est pacis 
morem quod est leges pacis F || 24 poenas F \\ 25 uiridomorum ASH 



120 SEEVII 

propria interemit et opima retulit spolia ; quae dux detraxerat duci ; 
sicut Cossus Larti Tolumnio. 

856. svpereminet omnes virtutis scilicet genere. 

857. rem romanam statum reipublicae. tvrbante tvmvltv 
5 ideo c tumultu ? , quia res in Italia adversus Gfallos geritur. 

858. sistet confirmabit ; corroborabit. 

859. TERTIAQVE ARMA PATRI SVSPENDET CAPTA QVIRINO et 

tertia opima spolia suspendet patri ; id est Iovi, c capta Quirino', 
qualia et Quirinus ceperat, id est Romulus ; de Acrone ; rege Cae- 

10 ninensium ; et ea Iovi Feretrio suspenderat. possumus et ; qupd est 
melius ; secundum legem Numae hunc locum accipere ; qui praecepit 
prima opima spolia Iovi Feretrio debere suspendi ; quod iam Ro- 
mulus fecerat; secunda Marti ; quod Cossus fecit; tertia Quirino ; 
quod fecit Marcellus. Quirinus autem est Mars ; qui praeest paci 

15 et intra civitatem colitur: nam belli Mars extra civitatem templum 
habuit. ergo aut c suspendet patri' ; id est Iovi: aut c suspendet patri 
Quirino'. varie de hoc loco tractant commentatores , Numae legis 
inmemores ; cuius facit mentionem et Livius. 

861. EGREGIVM FORMA IVVENEM ET FVLGENTIBVS ARMIS tria 

20 sunt secundum Carminium: pulchritudo ; aetas ; virtus. significat 
autem Marcellum ; filium Octaviae ; sororis Augusti ; quem sibi Augu- 
stus adoptavit. hic sexto decimo anno incidit in valetudinem et 
periit octavo decimo in Baiano ; cum aedilitatem gereret. huius 
mortem vehementer civitas doluit: nam et adfabilis fuit et Augusti 

25 filius. ad funeris huius honorem Augustus sescentos lectos intra 



19 tria sunt . . . ei dicit] exscr. mythogr. I 226 



1 interimit H || dux om. H || distraxerat F || dici H \\ 2 sicut om. F || Larti 
om. ASF \\ eolumnio SH toluminio B || 3 omnis MF || scilicet] scilicet et B, 
om. ASH\\ 5 ideo] uel bene ideo H bene M'\\ in italia res M || 6 confirmauit 
AF (corr. a) || conroborauit AF (corr. a) corroborauit L || 7 et] hic B hec L 
|| 8 opima tertia M || capta Quirino] capta autem quirino M capta autem qui- 
rino id est F \\ 9 coeperat AB (corr. a) || ceniensium ASBL cecinensium H \\ 
11 legem om. AS (supr. vers. add. a) || munae L numare H cf. Festus s. v. 
Opima spolia || recipere F || 12 feretro H || 13 fecit cossus F || 14 marcellus fecit 
F || id est mars F \\ qui praeest . . . nam belli om. ASH (qui praeest paci et 
intra supra vers. add. a ita ut extra deleret) \\ 16 ergo ut B || aut . . . Quirino] 
aut patri id est marti quirino M|| patri om. S || 17 varie] et varie F || 18 et 
Livius om. M (in marg. suppl. m) || liuias H libius F. in libris qui hodie extant 
eam legem non commemorat Livius \\ 20 corminium H \\ pulcritudo F || 21 macel- 
lum F || 22 adobtauit F ||gincipit FG || ualetudine A ualitudine SH ualitu- 
dinem BG ualetudinem MFa in valetudinem vulgo || 23 periit] perit in FG || 
X et YIII H || Baiano] baiona Ba (corr. r) baionu H libriano M || cum] et 
cum ASH (et del. a) || gereretur jff|| 24 ciuitatis H || 25 filius] per adoptionem 
add. F || sescentos lectos] bc lectos A (sed c in ras. a) delectos B dcleal H 
quingentos electos mythographus || intra ciuitatem ire BHa: intra ciuitatem AS 
ire intra ciuitatem M intrare ciuitatem FG 



COMM. IN VERG. AEN. VI 856—875. 121 

civitatem ire iussit: lioe enim apud maiores gloriosum fuerat et 
dabatur pro qualitate fortunae; nam Sulla sex milia habuit. igitur 
cum ingenti pompa adlatus et in campo Martio est sepultus. ergo 
modo in Augusti adulationem quasi epitaphion ei dicit. et constat 
hunc librum tanta pronuntiatione Augusto et Octaviae esse recita- 5 
tum ; ut fletu nimio imperarent silentium, nisi Vergilius finem esse 
dixisset. qui pro hoc aere gravi donatus est ; id est massis: nam sic 
et Livius argentum grave dicit, id est massas. 

862. sed frons laeta parvm oinen est mortis futurae. ex 
contrario alibi incipe parve puer risu cognoscere matrem. 10 

863. virvm qvi sic comitatvr Marcellurn, cui similis est. 
865. qvi strepitvs propter aedilitatem. instar similitudo. 

et est nomen, quod non recipit praepositionem: c ad instar' enim 
non dicimus. quod Probus declarat. 

869. ostendent terris hvnc tantvm fata parum inlucescet ; 15 
quia mox peribit. 

871. visa potens SVPERI cum indignatione dicit: invidistis et 
gloriae Romanae et vestris muneribus: nam f felicitas vestra sunt 
munera. propria perpetua ; ut <(I 73> propriamque dicabo. 

872. mavortis campvs in quo est sepultus. 20 

874. fvnera propter sescentos lectulos. 

875. (nec pver iliaca qvisqvam de gente latinos) in tan- 
tvm spe tollet avos erigit generis antiquitatem. et rhetorice 
spem laudat in puero ; quia facta non invenit. est autem Ciceronis 

in dialogo Fannio causa difficilis laudare puerum: non enim 25 



8 Livius] fragm. incert. libr. IV p. 234 H. cf. Isid. or. IX 2, 63 et XVI 
18, 13 || 10 alibi] buc. IV 60 || 19 propria perpetua] cf. Non. p. 361, 26 



1 etiam dabatur vulgo || 2 sylla libri || nam Sulla sex milia habuit] cf. Mar- 
guardt Privatl. d. Boem. I p. 343 || 3 cum ingenti gloria et pompa I) || adlatus 
HFG: allatus ABM (sed prius 1 in ras. a) atlatus S relatus vulgo || 4 modo] 
magno H, om. AS || adolatione FG || eptapniton H epitasione G || ei dicit . . . 
pronuntiatione om. G || diceret F || et om. F || 6 flectu B || nimium G || impera- 
rent BM: imperaret ASHFG, fortasse recte \\ uergilius S \\ esse dixisset] eei 
disisset S (disisset m dedisset mutavit s} \\ 7 sic et] et sic SB, sic om, FG || 
8 libius FG || dixit FG || 9 omen est om. H || ex contrario] contra F || 12 qvis 
AS || 13 recepit H || 14 declarat BLM declarato H declinat ASF. recepi 
declarat, etsi dubito an ex iis quae Servius ad Aen. II 15 adnotavit nescio quis 
adscripserit quod Probus declinat: cum quod ad *ad instar' referendum esse 
videretur, deciinat potest ab alio in declarat mutatum esse || 15 inlucescit FG || 
17 invidistis] indidistis H inuidistis enim G \\ 18 felicites M felicitates m feli- 
citatis l. fortasse nam deliciae nostrae vel deliciae civitatis (i. e. ei quos cives 
maxime amant) vestra sunt munera || 21 propter] preter M pro G || sescentos] 
bc libri quingentos supr. vers. a || lectos FG || 23 tollit A (corr. a) || erigit 
AFG: eriget reliqui || 24 in ciceronis dialogo AS || 25 fannio libri praeter H 
qui phannio exhibet. Fanni exemplaria impressa. inter librorum de re. publ. 
incert. fragmenta verba illa exhibet Halmius IV p. 853, 14. cf. Quintil. IX 3, 75 



122 SERVII 

res laudanda, sed spes est. nec romvla qvondam pro c Ro- 
mulea^ ut <TV 37> quos Africa terra triumphis dives alit. ' 
c quondaro/ autem potest et praeteriti esse et futuri. 

881. foderet calcaribvs armos species pro genere: equi 
5 c armos ? pro equo posuit; non enim possunt armi calcaribus fodi. 

882. pata aspera evmpas posse aliqua ratione fata disrumpi 
per transitum docet. 

883. tv marcellvs eris talis ; qualis est Marcellus. 

884. pvrpvreos plores ut saepe <V 79> diximus, propter 
10 sanguinis similitudinem, quia aut anima est, aut animae sedes. 

nepotis posteri: non enim re vera nepos fuit. 

885. inani mvnere secundum Epicureos, non profuturo. 

886. sic ista noscentes. 

887. aeris in campis conlisionem fecit. locutus autem est 
15 secundum eos ? qui putant Elysium lunarem esse circulum. 

889. incenditqve animvm nam supra ait <806)> et dubita- 
mus adhuc virtutem extendere factis? 

890. exin deinde. confert autem in conpendium narrationis 
prolixitatem : sic Terentius propter longum actum ait intus despon- 

20 debitur, intus transigetur, si quid est quod restat. 

893. svnt geminae somni portae pro somniorum. est autem 
in hoc loco Homerum secutus ? hoc tantuin_differt ; quod ille per 
utramque portam somnia exire dicit, hic umbras veras per corneam, 
per quas umbras somnia indicat vera. et poetice apertus est sensus : 

25 vult autem intellegi falsa esse omnia quae dixit. physiologia vero 
hoc habet: per portam corneam oculi significantur, qui et cornei 



9 ut . . . sedes] cf. Isid. or. XI 1, 123 || 19 Terentius] Andr. V 6, 17 || 
22 Homerum] Od. XIX 560 || 25 physiologia vero e. q. s.] exscr. mythogr. I 
228 et III 6, 24 

2 ut} aut AS (corr. a) || triumphos BLH\\ 3 ad v. 878 hoc scholium edidit 
Fahricius prisc^ fides quia fidelitas non requirit iuuenes ? sed senes: unde Lu- 
canus (VIII 282) c quippe fides robustos exigit annos'. || 5 foderi F \\ 7 per tran- 
situ F || docet] et aut uacat qua ut sit si fata aut subaudiendum est si qua 
ratione add. M || 8 talis] hoc est talis G, om. ASM \\ est] fuit FG || Marcellus] 
ille uir amplissimus superius dictus add. D || 10 qui MFG || aut anima est 
om. FG || animae est sedis FG || 11 fuit] sunt F \\ 13 sic] sic tota S || ista] 
ista scilicet E ista tota M, om. S, in ras. scrips. a || 14 aeriis H \\ 15 lunare 
JEZ" || 18 exinde S || deinde] bera de F, om. AS (supr. vers. add. a) || impendium 
S (corr. s) || 19 terrentius ABH\\ dispondebitur F \\ 20 transietur B transsietur 
H transigitur F \\ si] sic H || quid est ex quidem B || 21 pro] per H\\ 22 quod 
ille om. AS (supr. vers. add. a) |J per utrum quae portant H \\ 23 exire somnia 
AS || exire] ire se ex FG || dixit F J| liic . . . vera] non mutavi ea quae FG 
praebent, quamquam haec, ni fallor, praestant hic per corneam (vel per alteram) 
umbras veras, per quas somnia indicat vera || 24 vera om. AS || 25 omnia] somnia 
FG || phisiologia A phisologia B phisiclegia H fisiologia M fisologia G || 
26 corneam . . . emittitur portam om. H 



COMM. IN VERG. AEN. VI 881—900. 123 

sunt coloris et duriores^ceteris membris: nam frigus non sentiunt, 
sicut et Cicero dicit in libris de deorum natura. per eburneam vero 
portam os significatur a dentibus. et scimus quia quae loquimur 
falsa esse possunt, ea vero quae videmus sine dubio vera sunt. 
ideo Aeneas per eburneam emittitur portam. est et alter sensus: 5 
Somnum novimus cum cornu pingi. et qui de somniis scripserunt 
dicunt ea quae secundum fortunam et personae possibilitatem viden- 
tur habere effectum. et haec vicina sunt cornu: unde cornea vera 
fingitur porta. ea vero quae supra fortunam sunt et habent nimium 
ornatum vanamque iactantiam dicunt falsa esse: unde eburnea, 10 
quasi ornatior porta, fingitur falsa. 
.896. insomnia id est somnia. 

899. secat tenet: unde et sectas dicimus ab eo quod propo- 
situm tenent. 

900. ad caietae portvm a persona poetae prolepsis: nam 15 
Caieta nondum dicebatur. 



2 et] etiam vulgo, om. S \\ in libris de deorum natura] cf. II 57, ubi quae 
de auribus Cicero dicit Servius per errorem ad oculos transtulisse videtur || 5 per 
eburneam aeneas FG || 6 somnium BHGa (somnum h) || cum cornu nouimus 
M || scripserunt de somniis M || 8 et haec . . . cornu om. M || cornea ex cornia A 
cornua S || uero FG || 10 cornatum H|| dicuntur H || 11 cornatior J2"|| 13 tenet] 
adtinet F || quae B (quod r) || 14 tenent] non tenent F, quod a christiano ho- 
mine videtur profectum esse || 15 prolemsis ABH prolempsis Fa \\ 16 caietae 
AHM caitae B caiete S \\ explicit liber Vi. incipit liber septimvs A explicit 

EXPOSITIO LIBRI SEXTI INCIPIT EXPLANATIO IN SEPTIMVM S EXILICIT LIB. VI. INCIP. 
LIB. VII. M 



SERVII GRAMMATICI 

IN VBRGILII ABNEIDOS LIBEVM SEPTIMVM 
COMMBNTAEIVS. 

1. Vt et in principio diximus, in duas partes Jioc opus divi- 
sum est: nam primi sex ad imaginem Odyssiae dicti sunt ; quos 
personarum et adlocutionum varietate constat esse graviores ; bi 
autem sex qui sequuntur ad imaginem Iliados dicti sunt ; qui in 
5 negotiis validiores sunt: nam et ipse hoc dicit <(45> maius opus 
moveo. et re vera tragicum opus est ; ubi tantum bella tractan- 
tur. tv qvoqve sicut Misenus ; Palinurus etiam. nostris hoc 
est Italicis ; ut non eadem arboribus pendet vindemia nostris ; 
non ; ut Donatus ait ; in comparationem oceani navigabilibus. aeneia 
10 nvtrix hanc alii Aeneae ; alii Creusae ; alii Ascanii nutricem volunt. 
lectum tamen est in philologis in hoc loco classem Troianorum 
casu concrematam, unde Caieta dicta est ; aitb rov %aieiv. 

3. servat tenet ; possidet ; ut servantem ripas alta non 
vidit in herba. hesperia in magna c magna^ propter Hispaniae 

15 discretionem. 

4. si qva est ea gloria secundum Epicureos. bene autem 
interest funeri postquam ab inferis rediit ; sicut interfuit antequam 
descenderet ; ut medium actum ostenderet. 

6. qviervnt Hebrus c quierant' legit. 



8 non eadem] georg. II 89 || 9 Donatus] cf. Don. ad Ter. eun. II 3, 22 || 
11 lectum . . . uccisLv] cf. Aur. Vict. or. g. R. 10 || 13 servantem] georg. IV 459 

1 hoc opus in duas partes B \\ opus] corpus V Burmanni || 2 odissiae 
BFHM odisiae L || 4 ad imitationem iliados F \\ iliadis BHM\\ 6 tragicum] 
triacum H || 8 non om. AS || 9 non ut . . . navigabilibus om. BLH (in marg. 
add. V) || non ut om. M || nauigalibus M ]| 11 lectum est tamen F || phylologis L 
(i. e. in libris naturalium sententiarum superscr. T) || classem . . . concrematam] 
casu classem incensam esse troianam M || 12 casu] ibi add. F || concrematum 
S || caiea H || auoidykaigin A arroToy kgein F auo toy Keen M (id est accre- 
matione superscr. m) || 13 rip B (ripas r) || alte BH (alta r) || 16 Epicureos] qui 
dicunt deos non curare mortalia add. Ml, cum ea res nibil ad mortuorum 
voluptatem attineat sentiendam add. Fahricius || 18 actum om. L (supr. vers. 
add. I) || 19 hebrus ASFLHM: bebrius B, cuius in marg. Jiaec a Petro Daniele 



COMM. IN VERG. AEN. VII 1-10. 125 

. 7. tendit itee, velis quia prout vela extensa fuerint, ita 
etiarn cursus extenditur, in quo navis est iter. multi dicunt inpro- 
prie dictum quod ait c tendit iter velis^ multi nimium proprie. con- 
stat tamen secandum illud dictum quod ait supra <(V 28)> flecte 
viam velis. aliud est velis iter tendere, aliud per vela iter. quod 5 
si dicimus, bene procedit et c tende viam velis ? ? ut in ipsis velis 
ratio sit viae. 

8. adspirant avrae in noctem quia, ut diximus <III 568>, 
temporum mutatione ventus vel minuitur vel augetur. c in noctem* 
autem circa noctem. et quotiens tempus exprimitur, accusativum 10 
regit ista praepositio. 

9. lvna negat litotes figura\ nam dicit c large praestat 5 , ut 
<(261> munera nec sperno. tremvlo svb lvmine ita enim 
mobilitas aquae facit videri. 

10. CIRCAEAE RADVNTVR LITORA TERRAE ut diximus Supra 15 

<(III 386> ? raons iste antehac insula fuit; paludibus enim a eonti- 
nenti segregabatur ; quas exclusit limus de Albanis montibus per 



scripta sunt e Henr. Steph. Jegit Acron Helenius\ Helenius coni. Parrhasius 
epist. qu. IV 5. cf Bibbeckii prol. p. 174 sqq. et Hageni schol. JBern. p. 731 sq. 
Beginensis memoria Bernensis scholiastae novem locis Mbrii exemplar commemo- 
rantis testimoniis magnopere commendatur. ceterum Hebrus expositor in marg. a, 
s. commentator supr. vers. I || 1 prout] uti F ut pro G || 2 multi dicunt . . . 
ratio sit viae M, nisi quod lin. 4 pro quod ait supra exhibet nam supra ait 
et lin. 7 nam ait supra flecte uiam uelis post ratio sit viae addit: tenditur 
(tendit iter a) multi dicunt inproprie dictum quod ait flecte uiam uelis. aliud 
est iter uelis tendere aliud per uela iter quo (quod a) si dicimus . . . ratio sit 
uiae A tenditur multi dicunt inproprie dictum quod ait flecte uiam uelis aliud 
est iter uelis tendere (aliud . . . tendere post deleta sunt) multi nimium proprie 
constat tamen secundum illud dictum nam ait supra flecte uiam uelis. aliud 
iter uelis tendere aliud per uela iter quo si dicimus . . . ratio sit uiae S ten- 
ditur (om. B) multi dicunt inproprie (inpropria H ) dictum quod ait flecte uiam 
(tendit iter supr. flecte uiam /) uelis multi nimium proprie (propriae B pro- 
pria H). constat (constant H) tamen secundum illud dictum (dictum om. H) 
nam ait supra (supra ait B) flecte uiam uelis (ut in ipsis uelis add. L). aliud 
est iter uelis tendere (ueHs tendere X, uelis iter tendere l item uellis tendere 
H) aliud peruela iter. quod si dicimus . . . ratio sit uiae BLH nam ut (sic) 
supra flecte uiam uelis. et aliud est iter uelis tendere aliud per uela iter ten- 
dere. et multi dicunt inproprie dictum (quod ait flecte uiam uelis prima, ut 
videtur, manus supr. vers. add. in F) multi nimium proprie. constat tamen 
secundum ^ illud dictum quod ait flecte uiam uelis (ut in ipsis uelis add. G). 
quod si dicimus bene procedis (sic) . . . ratio sit uiae FG. Servius ipse Hen- 
dit iter velis' inproprie dictum esse censet, ut ( velis' ablativus sit, eamque sen- 
tentiam simili quinti libri versu prolato defendit. aliis illa nimium proprie dicta 
esse videri commemorat, ut *velis' > dativus sit. ordo scholii olim ea re turbatus 
est quod librarii alicuius oculi a priore c dictum quod ait* ad alterum aberrave- 
runt. || 8 asspirant B aspirant LHM || 9 tempore AS (temporum a temporis s) 
tempora H \\ immutatione S || vel ante minuitur] ut A (corr. a) ur S || 10 circa 
noctem et om. F || 11 regitj casum add.- F || 12 namj autem S (corr. s) non 
FG || 15 circeae ABL, om. H || rodvntvr A (corr. a) || 16 anteae H ante F || 
17 segregabantur F || excluxit H excludit M || Albanis] Circaeis coni. Bur- 
mannus 



126 SERVIl 

paludes Fomptinas fluens. et dicebatur Aeaeus ab horrore trans- 
euntium ; quod homines mutabantur in feras. in hoe summo oppi- 
dum fuit ; quod et Circeium dictum est et Circei; nam utrumque 
Livius dicit. 
5 11. dives non addidit cuius rei ; cum soleat ; ut <(IX 26> dives 

equum, dives pictai vestis et auri. inaccessos inaccessibiles ; 
inaccedendos ; non ad quos nullus accessit; nam Vlixes illuc venit. 
ergo c inaccessos' ad quos nullus debeat accedere ; ut aut inlaudati 
nescit Busiridis aras ; hoc est inlaudabilis ; nam ab Isocrate con- 
10 stat esse laudatum. 

12. resonat cantv resonare facit. svperbis aut altis, aut 
nobilibus propter antiquam oppidi magnitudinem. 

13. odoeatam pro c odoriferam\ hoc autem ideo ; quia usus 
olei apud maiores non fuit ; praecipue in Italia. 

15 14. argvto pectine garrulo ; stridulo ; sonanti ; ut forte sub 

arguta consederat ilice Daphnis. percvrrens pectine te- 
las aut manu percurrens; aut ictu pectinis ; ut videmus; aut quia 
apud maiores stantes texebant, ut hodie linteones videmus. est 
autem Homeri ; qui ait iGtbv E7toi%o[isvri. 

20 15. gemitvs iraeqve gemitus irascentium leonum ; sv dia Svotv. 



4 Livius] fragm. 61 ap. Hertz. IV p. 234. cf. Hertzii ind. p. 275 sq. II 8 aut] 
georg. III 5 || 15 forte] buc. VII 1 || 19 Homeri] Od. V 62 



1 aeaeus .Fs: aeusa A aeaeusa S etheus BH aetheus LM || errore F \\ 
2 quod] quia B quam H quo StepJianus, Daniel, Lion || 3 circeium A: cir- 
///eum S circetum BH circeum LM circaeum F || dictum est] a circe add. D 
|| circei ABH: circaei SLF circeium M circes a circaeium Z || 4 libius J? \\ 
5 addit LM || cum soleat] ut solet B || 6 equum] opum M || picta HF || uester 
B || inacensos L || inaccessibiles et inaccedendos B || 7 inaccendendos H || inac- 
cedendos . . . debeat accedere F: inaccedendos non ad quos nullus debeat 
accedere accessit nam ulixes illuc uenit ergo inaccessos . . . debeat accedere 
AS (debeat et accessit del. a, ad debeat in marg. 1 ualeat adscribens; debeat 
accedere del. s) inaccedendos nam ulixes illuc uenit ergo inaccessos . . . debeat 
accedere BLH (ad inaceedeudos in marg. non ad quos nullus accessit add. I, 
idem sed pro ergo posuit) inaccedendos nam ulixes illuc uenit ergo inaccessi- 
biles (sic) non ad quos nullus accessit sed ad quos nullus debeat accedere M 
(nam ulixes illuc uenit post accedere collocanda videri signis adpositis signifi- 
cavit m) || 9 basiridis H bosiridis a \\ ipsocrate B (corr. r) ab socrate La ab 
isocreate H ab hisocrate M || constat esse laudatum] constat eum esse lauda- 
tum B laudatus est M || 11 facit] hoc ex homero (Od. X 210 sqy.) svqov . . . 
sdconsv (221 saq.) KiQwqs . . . itslovxai add. D (sSgmsv et paulo post Klqktjq 
e. q. s. Fabricius) || 12 oppidi om. B \\ 13 hoc autem F: haec autem AS et 
hoc B et H et hoc autem M || 15 stridulo om. B || 16 arguto L (corr. T) || 
17 aut ictu pectinis ut videmus om. M, homo Ubrario fere aequalis, ut videtur, 
in marg. supplevit ita, ut pro aut ictu scriberet tactu || aut hictu B: fort. et ictu 
|| 18 lintheones L || ridemus H\\ 19 icto nectof. xomenh A icton cctoyxomenni B 
iCTonet. toyxomenh L , icton et tOYxoMENN H icton enYxoMGNii M icton enoio- 
menhn F || 20 -iraeqve gemitus om. F || gemitus . . . sv Sta Svotv^ endiadin 
gemitus irascentum leonum M \\ endiadyin A eNdiadiYN B en dia in L (en dia 
diin l) endiain H 



COMM. IN VERG. AEK VII 11—26. 127 

16. sera svb nocte quasi eo tempore, quo naturali libextate 
uti consueveruut. c sub sera nocte' per noctern seram. rvdentvm 
naturaliter c ru ? longa est: Persius <III 9> findor ut Arcadiae 
pecuaria rudere dicas. systolen ergo fecit. ruditus auteni pro- 
prie est clamor asinorum, sicut grunnitus porcorurn, ranarum coax: 5 
quae nomina a sono vocis constat esse composita. 

17. praesepibvs caveis ; ubi aluntur: non enim re vera prae- 
sepia nabent. 

19. dea saeva aut per se ; aut herbis potentibus saeva. Circe 
autem ideo Solis fingitur fllia ; quia clarissima meretrix fuit ; et nihil 10 
est sole clarius. riaec libidine sua et blandimentis honiines in feri- 
nam vitam ab humana deducebat ; ut libidini et voluptatibus operam 
darent: unde datus est locus fabulae. aperte Horatius sub domina 
meretrice fuisset turpis et excors. 

20. in vvltvs AC terga ferarvm corruiripebatur enim in 15 
illis sensus: animus nanique idem manebat. 

21. pii paterentvr troes ergo impii qui pertulerunt: impii 
auteni propter occisa Solis armenta. 

23. NEPTVNVS VENTIS IMPEEVIT VELA SECVNDIS physice loCU- 

tus est: motu enim aquae ventus creatur ; ut videmus in bombis 20 
organorum. 

24. praeter vada FERVIDA periculosa navigantibus. et est 
tmesis. 

26. in roseis fvlgebat lvtea bigis ? lutea' est crocei coloris ? 



9 Circe autem . . . locus fabulae] exscr. mythogr. II 212 || 13 Horatius] ep. 
I 2, 25 || 24 lutea est crocei coloris] cf. Non. p. 549, 20 M. Isid. . or. XIX 28, 8 



2 consuerunt BHM || pro per noctem seram M pro noctem seram l || 
3 ru naturaliter M || fidor H \\ archadiae AJRL || 4 petuaria L || facit M || 5 ut 

M || , grunitus t L grannitus H \\ 6 quae nomina] que A (noa a) quoniam S 
que noam H quae omnia M || 9 circae HM \\ 10 deo J./S Y< (ideo a) || solo A 
(corr. a) soli// S || qui F \\ et om. AS \\ 11 clarius] et hoc ex homero (Od. X 
135 sqq.) alair\v d' ig vrjaov . . . zr\v 'Slneavbg xsns TtaZda add. D || in ferinam 
(feriam G) a uitali humana FG in ferinam a vita humana coni. Hagenus \\ 
12 deducebat] conuertebat B \\ 13 locus est M \\ fabule JR fabaie H \\ apertae 
ASF^ fabulae apertae Stephanus, Daniel, Lion || dominam A || 14 fuisse BHF 
(corr. r) || 15 in vvltvs om. H \\ 16 sensus] sensus in uultus H sensus et vultus 
vulgo || manebat] homerus (Od. X 239 sq.) ol dh av&v . . . oog xb nccQog tcsq add. 
D || 17 protulerunt S || impii autem . . . armenta] scilicet occidendo impii autem 
propter occisa solis armenta M (impii . . . occisa post deleta sunt) \\ 18 acisa B 
(occisa r) \\ 19 physice autem vulgo || lautus B (locutus r) \\ 20 bombis B: bonis 
AS HF bomis L bolmis M. ad bomis supr. vers. id est bullis aquarum ad- 
scripsit Lipsiensis corrector. idem in margine haec adiecit nota motu aquae 
uentum creari quod uel in bomis i. e. in bullis uel uesicis uidemus. || 21 orga- 
norum edidit Stephanus || 22 et pkaeteb vada f. v. M \\ 23 mesis AS themesis 
BLM temesis Fa thesis H\\ 24 fvlgebat om. A B L H \\ lvtia L 



128 SERVIT 

ut croceo inutabit vellera luto: unde multi iungunt c inroseis' ; 
id est non roseis^, qtiasi non rubicundis, ne sit eontrarium. tamen 
secundum Homerum dictum est ? qui interdum QododccKrvXov, id est 
rosei coloris digitos habenteru, interdum XQOxortSTtkov dicit Auroram, 
5 id est crocei coloris veste circumdatam. 

27. CVM venti posvere cum ortu diei quievere: c posuere 9 enim 
quievere est, sicut contra c ferre 5 flare dicimus, ut <(III 473)> fieret 
vento mora nequa ferenti, id est flanti. omnisqve repente 
resedit flatvs c onmis' ; id est et qui ripae est flatus, et qui pelagi, 

10 qui altanus vocatur. 

28. tonsae remi dicti a decutiendis fluctibus ? sicut tonsores 
a tondendis et decutiendis capillis. 

29. lvcvm PROSPICIT in quo erat fluminis numen : diximus enim 
<T 441> numquam sine religione esse lucum a Vergilio positum. 

15 30. hvnc inter per hunc: Terentius dum rus eo ; coepi ego- 

met mecum inter vias. est autem crebra Prontonis elocutio. 
amoeno umbroso, silvis circumdato. 

31. flavvs arena epitheton proprium. et sciendum exitum 
Tiberini fluminis naturalem non esse nisi circa Ostiam, ubi prima 

20 Aeneas castra constituit: nam aliter non procedit quod ait <IX 466> 
murorum in parte sinistra opposuere aciem: nam dextera 
cingitur amni. postea enim in Laurolavinio castra fecit ingentia ; 
quorum vestigia adhuc videntur. 

33. adsvetae ripis volvcres bono compendio usus est. 

25 34. aethera MVLCEBANT ohlecttibant, lenibant. corporalia enim 

sunt elementa ; ut diximus supra <VI 724>; non enim mulcetur nisi 
quod corporale est. supra ait <VI 726> totamque infusa per 
artus. 



. 1 croceo] buc. IV 44 || 6 posuere enim quievere est] cf. Non. p. 368, 11 M. 
|| 9 et qui . . . vocatur] cf. Isid. or. XIII 11, 18 || 11 tonsae . . . capillis] exscr. 
Isid. or. XIX 2, 6 || 15 Terentius] eun. IV 2, 1 



1 mutauit ELHF\\ 2 ne] nec 8 \\ 3 est om. H\\ poaoaaKTYdN A poaoaak- 
tytiaon B poAOAaKTiAON H rodadactylon M PoaoaAaKTYAON F || 4 KPOKonerraoN 
A KPOKOpenAON B kpokoneneaon H cocropeplam M KPONonerraojj F \\ dicit 
Auroram ow. F \\ Auroram om. B || 6 vento B (corr. r) || diei] dicit s || 7 est 
quieuere M || ferre flare] flantes ferentes M \\ 8 flantis H\\ 12 decuendis capil- 
lis L | 13 nam ut diximus enim M (enim post deletum) || 14 uergilio AS || 
15 terrentius ABLH || rus eo] roseo AF ros eo BH (corr. r) || 16 mecum 
om. B || elecutio A eloquutio F || 19 hostiam MLa: hostia ASBl ostia HFm, 
sed inubi pro ubi H, ut in archetypo ostiam fuisse uideatur. ceterum cf. Charis. 
p. 35, 8 et 98, 14 K. \\ 21 apposuere L || 22 nam postea M || laurolauino BH || 
23 adhuc uestigia F || 25 lenibant] deliniebant FG || 26 elementa sunt F \\ 
27 supra enim vulgo 



COMM, IN VERG. AEN. YII 27-47. 129 

37. nvnc ace liinc est sequentis operis initium: ante dicta 
enim ex superioribus pendent. , sane erato vel pro Calliope, vel 
pro gualicumque mtisa posuit. tempora rervm quia 7 ut diximus 
supra <(III 587)> ? secundum Lucretium tempora nisi ex rebus colli- 
gantur, per se nulla sunt. 5 

38. latio antiqvo quia duo sunt ? vetus et novurn, sicut et 
in iure lectum est. 

40. exordia pvgnae- id est cervi interitum. 

42. actos aut collectos, aut re vera compulsos: quod est veri 
simile propter illud <46> c longa placidas in pace regebat\ 10 

43. totamqve svb arma coactam collectam, ut Tityre coge 
pecus. c totam ? autem vn;e()(5o2,iKc5g dixit. 

47. HVNC FAVNO ET NYMPHA GENITVM LAVRENTE MARICA qui- 

dam deus est Fatuclus. huius uxor est Patua. idem Faunus et 
eadem Fauna, dicti autem sunt Faunus et Fauna a vaticinando, id 15 
est fando, unde et fatuos dicimus inconsiderate loquentes. ergo 
Faunae et Fatuae nomen quasi asperum fugit poeta, et Maricam 
dixit fuisse uxorem Fauni. est autem Marica dea litoris Mintur- 
nensium iuxta Lirin fluvium: Horatius et innantem Maricaelito- 
ribus tenuisse Lirin. quod si voluerimus accipere uxorem Fauni 20 
Maricam, non procedit: dii enini topici ; id est locales, ad alias 
regiones non transeunt. sed potest dictum esse per poeticam licen- 
tiam ^Laurente Marica' ; cum sit Minturnensis. dieunt alii per Ma- 
ricam Venerem intellegi debere ; cuius fuit sacellum iuxta Maricam ; 
in quo erat scriptum nONTlH A&POJITH. sane Hesiodus Latinum 25 



11 Tityre] buc. III 20 || 15 dicti autem sunt . . . loquentes] cf. Don. ad 
Ter. eun. V 8, 49 || 18 est autem Marica . . . fluvium] cf. comm. Luc. II 424 || 
19 Horatius] carm. III 17, 7 || 25 Hesiodus] theog. 1011 sqq. 



1 liic A S (hine a) et hinc F || principium M || 2 sane] om. F \\ sane erato 
autem M || 3 possint E || 6 sicut] ut M \\ et om. M || 8 exordivm A || 14 fatu- 
clus ASRMF: fatudus L fatuelus H \\ idem . . . Fauna] idem sunt faunus 
et fauna M || 15 eadem om. L || dicti . . . Fauna om. L, supr. vers. add. I || 
dicti ex dicta F || sunt autem B || Faunus et Fauna om. M || a om. S || 16 etj 
uel jP 7 || 18 est autem Marica] quae est M || litoris BLHM: litora uel A (lito- 
rum a) litoras uel S (litoris s) litoralis FG, fortasse recte \\ myntirnensium AS 
mintirnensium B myntyrnensium L myrtirnensium H mintyrnensium F || 19 
librin S lirim B || minantem B (corr. r) inantem L innante M || 20 iibrin S 
lyrin H || 21 non procedit . . . Laurente Marica om. L, in marg. add. 1 1| mari- 
cam fuisse uxorem fauni M ]| enim] autem l || topici ex topaci M topyci l || 
id est om. M, supr. vers. add. m || 22 non] numquam Ml || sed dictum est M 1 1| 
23 cum mirtinensis sit M || mintyrnensium AH myntirnensium S mintynen- 

n 

sium B myntyrnensis L miriErnensiL F (iu in ras. man. sec.) || aliqui B || 
25 ttontih a(j)poaith F: noNTi^a ^poaiTH A (noNTiNa w, ras. a) Nontma(j)PoaiTH S 

nONTlNAc|)PAriN B HONTINA C|)P0AITH L TTONTlH A(j)POAlTH H TrONUNaPOanH M 
Servii coinm. Yol. II. Fasc. I. 9 



130 SERVII 

Circes et Vlixis filiura dicit ; quod et Vergilius tangit dicendo <(XII 
164)> Solis avi speciinen. sed quia temporuni ratio non procedit, 
illud accipienduni est Hygini, qui ait Latinos plures fuisse, ut intel- 
legamus poetam abuti, ut solet ; nominum similitudine. 
5 48. ACCIPIMVS propter varias opiniones hoc adiecit, ut Sallu- 

stius urbem Romam ? sicuti ego accepi ? condidere atque 
habuere initio Troiani. 

49. vltimvs avctor primus, ut c supremuni' summum dicimus: 
pro supreme Iuppiter. 

10 51. primaqve oriens erepta iyvENTA est per transitum tan- 

git historiam. Amata enim duos filios, voluntate patris Aeneae 
spondentes Laviniam sororem, factione interemit: unde et c erepta' 
dixit, quasi per vim. hos alii caecatos a matre tradunt, postquam 
amisso Turno Lavinia Aeneae iuncta est c fato ? autem dicit volun- 

15 tate: nam dii id fantur quod sentiunt, non ut hornines, de quibus 
lectum est aliud clausum in pectore ; aliud in lingua prom- 
ptum habere. 

53. iam matvra viro iam plenis nvbilis annis non est ite- 
ratum ; sed secundum ius dictum, in quo 4 et ex annorum ratione et 

20 ex habitu corporis aetas comprobatur. primum ergo ad habitum ; 
secundum ad annos pertinet. 

54. latio Latium pars est Ausoniae: unde dixit primo quod 
minus est, sic intulit c totaque Ausonia'. 

56. petIt ante alios pvlcherrimvs aut c ante alios petit' ; 
25 aut c pulcherrimus ante alios'. 

57. miro amore nova intemperantia. 

58. sed variis propter apes ; incendium ; oracalum Fauni. 
portenta signa quae sunt media ; a portendende: nam et bona et 
niala sunt portenta. 



5 gallustius] Cat. 6, 1 || 8 vltimvs primus] cf. Non„ p. 41 7 ? 25 M. || 9 pro] 
Ter. ad. II 1, 42. cf. Don. ad hunc vers. et Luct. Plac. ad Stat. Theb. III 310 || 
14 fato . . . voluntate] cf. Non. p. 303, 33 et p. 455, 29 M. || 16 aliud] Sall. 
Cat. 10, 5 



1 circae AL circe S circis BH circis ex circes F \\ et om, M -|| uergilius 
AS || tangit uirgilius M || 3 ygini libri || qui] quod F || 4 nominis M \\ similitu- 
dinem ASH (corr. a) similitude L || 5 salustius AL/HMr saluster JR || 6 orbem 
AH (corr. a) \\ 7 in initio vulgo || % et AS (ut a) || 9 ut pro l || 10 EST.om. ALM 
|| 12 et om. M, supr. vers. add. m || 15 oms L (homines T) || 16 promtum HF || 
18 iteratio M \\ 19 dictum] locutus est M \\ et ante ex annorum om. MM, supr. 
vers. add, m || ratione] cpmparatione B \\ et ante ex habitu om. JR, supr. vers. 
add. r |) 20 babitudinem F || 22 e latio M || Latium om. M \\ Ausoniae] italiae F || 
24 pvlcherrimvs om. LHM || 25 aut] aut certe M D \\ pulcherrimus ASM: pul- 
cher BLHF\\ 26 miro p. amoke M \\ nova] mira M \\ 27 et incendium et ora- 
culum D || 28 a portendendo edidit ^Stephanus || 29 portenta om. M 



COMM. IN VEE " VII 48—73. 131 

59. lavrvs erat Latinus post ° atris Lavini cum 
Lavinum aniplificaret, ab inventa lauro Lt^ ium id appella- 
vit. ijst penetralibvs penetrale est omnis in^ ior pars domus, 
licet sit intecta: unde laurum in penetralibus fuisse non mirum est. 

60. metv religione, quae nascitur per timorem. 5 

61. primas cvm conderet arces c primas' circa laurum scili- 
cet: nam iam civitas fuerat. 

65. trans aethera aetherem pro aere posuit. 

66. obsedere apicem verbum oppugnationis est c obsedere' ; 
quo usus est signate propter bellum futurum. per mvtva invi- 10 
cem: et est absolutum. Melissus qui de apibus scripsit, ait duo- 
bus pedibus se tenent et duobus alias sustinent. 

68. vates divinus: per quam autem artem non dixit, nec nomen 
eius; sed datur intellegi coniecturis eum quibusdam futura dixisse. 

69. partes petere agmen easdem intellegimus ab infero 15 
mari apes venisse, unde et Troiani. c partes' autem c easdem' sum- 
mitates rerum petere dicit, sicut apes apicem lauri, per quam ad- 
venarum victoria enuntiatur. 

71. castis piis. et sciendum Latinum sacrificasse iuxta stante 
Lavinia. 20 

73. nefas absoluta parenthesis. et est hypallage c comprendere 
crinibus ignem 5 ? cum ignis crines comprehendat. 



5 metv religione] cf. Non. p. 349, 17 M. 



1 post fratris lauini mortem M || Lavini] laui S \\ 2 lavinium BF lauinum 
uvbem L || aedificaret AS (amplificaret a) || inuento ASBHF (inuenta r) \\ 
laurolauinium ASBFl: lauinium LM lauinum H || id om. AM , supra vers. 
add. a. appellauit id L || 3 m. SB (corr. a) \\ benetrabilibvs ASH (corr. a) || 
penetrale BLHFa: penetral ASM || 4 intecta sit M \\ in penetrabilibus ALH.M 
(corr. a) impenetrabilibus B || non est mirum LHM || 5 nascitur] nata est M || 
6 pkimvs B (corr. r) |[ scilicet] supple JDaniel || 9 verbum . . . futurum] uerbum 
obpugnationis (oppugnationis M) futurae ASM |j verbum] autem add. FG || 
obpugnationis HFG \ 10 significante FG \ 11 mellissus B melisus F melli- 
sus a || et duobus alias sustinent BFa: et duobus alii sustinent AS et duobus 
aliis continent L et duobus aliis sustinent Hl et duobus aliis se sustinent M' 
et duabus alis se sustinent Stephanus || 13 per quam] per quandam A per que 
quandam S \\ 14 coniecturis BLMa: coniectorus A coniecturus SHF || 15 eas- 
dem] p. ex. i. add. M || infero LMFa: inferiore B inferiori ASH \ 16 maria 
peruenisse A (corr. a) mari aperuenire S (mari aperuenisse s) \\ unde et Troiani 
om. M\ eiusdem B (corr. r) || summitatem AS. fort. summitatem eos || petere 
. . . advenarum om. AS y supr. vers. add. a || 17 dixit B || quem L || 18 enun- 
tiatur] praenuntiatur F. quod autem in lauro sederunt ostenditur aduenarum 
futura uictoria add. M,\l 19 sciendum] intellegimus M || 20 lauina LH (laui- 
nia T) || ad adolet in Turonensi is interpres qui Tironianis notis usus est haec 
adscripsit Adolet pro sacrificat uel incendtt. adolere . . est crescere sed hic 
%axa eupbismon. est id est inpropria dictio cauebant enim ne in sacris aliquid 
uerbum proferrent quod posset in malam partem poni et malum omen nabere 
ideo adolet pro incendit dixit (pro notis puncta posui). cf. Serv. ad Aen. I 704 || 
21 absolute B (corr. r) || parantasis B || et est] est autem F || comprehendere AHM 

9* 



132 SERVII . 

76.*fvmida in fumo est causa lacrimaruni et belli. 
77. vvlcanvm spargere incendium belli significat. his autem 
duobus hoc ab augurio distat Ascanii ; fumo et aspersione flammaruin. 

81. FAVNI Faunus aito rrjg cp&wfjg dictus, quod voce, non signis 
5 ostendit futura. 

82. lvcosqve pro in lucis. 

83. svb albvnea in Albunea. alta quia est in Tiburtinis 
altissimis montibus. et Albunea dicta est ab aquae qualitate, quae 
in illo fonte est: unde etiam nonnulli ipsam Leucotheam volunt. 

10 sciendum sane unum nomen esse fontis et silvae. 

84. sacro fonte nullus enim fons non sacer. mephitin 
niephitis proprie est terrae putor ; qui de aquis nascitur sulphurfttis, 
et est ih nemoribus gravior ex densitate silvarum. alii Mephitin 
deum volunt Leucotheae conexum, sicut est Veneri Adonis, Dianae 

15 Virbius. alii Mephitin Iunonem volunt, quam aerem esse constat. 
novimus autem- putorem non nisi ex corruptione aeris nasci ; sicut 
etiam bonum odorem de aere incorrupto, ut sit Mephitis dea odoris 
gravissimi, id est grave olentis. 

85. hinc italae gentes commendatio oraculi ipsius. oeno- 
20 tria tellvs proprie Sabinorum tractus. 

87. svb nocte silenti per noctem silentem. 

88. incvbvit incubare dicuntur ^proprie hi qui dormiunt ad 
accipienda responsa: unde est ille incubat lovi, id est dormit in 
Capitolio ; ut responsa possit accipere. 

25 90. vaeias avdit voces scilicet propter multa simulacra. 

FRVITVR pascitur: quod de rebus tantum bonis dieimus. 



23 ille] Plaut. Curc. II 2, 16 ^namque incubare satius te fuerat lovi' 



, 1 fumo] quo M. autem add. F || 2 belli] bellicum B bellium H belis F \\ 
autem] enim M \\ 3 boc om. A || fumos F || et om. M |j 4 ano tlun A (cctzo 
trjg cpoovrjg man. rec.) arro thc 4)lun B (hc add. Petrus Daniel) drro t ^lon hic H 
anoiNiuNT M ano thc 4>on€C F ano thc 4>onhc in ras. I || 5 futura ostendit M II 
7 Albunea] unea in ras. a albulnea S. iutura futura add. F, quae post deleta 
sunt. Albunea futura Stephanus \\ 8 albulnea S\\ dicta est] dict&AS \\ 9 leucbo- 
team AB (corr. a) leucatbeam LIIF leucotbean M || 10 uno B (corr. r) || 
esse nomen M\\ 11 enim om. AS \\ sacer] propter attributos illis deos qui fon- 
tibus praeesse dicuntur add. D \\ mefitin ASJRH mc^yohm L || 12 mefitbis A \\ 
propria L || nascitur uel F || sulpboratis H sulpuratis M (sulpburatis m) sul- 
poratis F || 13 mefitim AL || 14 leucboteae M leucatbeae LH leucbotbeae F || 
ueneri adonis in ras. a \\ 15 uiruius AS (corr. a) uiruirus H|| Mepbitin] mefi- 
tim A, om. F \\ iunonest B (iunonem r) \\ 16 correptione A (corr. a) \\ 20 tractus] 
ab Oenotrio rege add. D || 21 schdlium ad v. 87 post scholium ad incvbvit prae- 
bent libri || silentem] id est per noctis silentium cum omnes tacent add. D || 
23 unde est plautus in curculione D || unde . . . Iovi] unde incubauit AS (in 
marg. inf. schol. ad incvbvit plene scrips. a) \\ incubit H |j dormiuit S || 24 pos- 
sunt B (corr. r) || 25 simulacra] petentibus oracula apparentia add. Fabricius 



COMM. IN VERG. AEK VII 76-111. 133 

91. acheronta adfatve avernis potestates quae sunt in 
Aeheronte, ad quem per Avernum venitur. hoc autem ideo, quia 
Faunus infernus dicitur deus: et congrue; nam nihil est terra infe- 
rius ; in qua habitat. hinc est quod eum Horatius inducit nocen- 
tem ; dicens lenis incedas abeasque parvis aequus alumnis. 5 

92. pater ipse aut honoris est ; aut pater Laviniae. 

93. centvm aut pro qualitate fortunae, unde et c rite ? dixit: 
aut finitum pro infinito posuit.. 

94. tergo pro tergoribus, id est coriis. 

97. thalamis nev ckede paratis propter Turnum. 10 

98. venient melius c veniunt' ; ut iam eos venire significet. 
GENERI plurali usus est pro singulari. 

99. a stirpe stirpem cum de genere et prosapie diciinus, tan- 
tum femininum est ; cum de arbore ; et masculini generis et feminini 
invenitur ; ut <(XII 770> sed stirpem Teucri nullo discrimine 15 
sacrum ; contra Horatius stirpesque raptas et pecus et domos. 

100. svb pedibvs sub imperio suo ac potestate. 

102. monitvsqve alibi monita dixit, ut <TIII 336)> Carmen- 
tis nyinphae monita et deus auctor Apollo. 

103. non ipse svo premit ore latinvs quo a se repelleret 20 
generos. 

104. sed circvm late volitans tmesis est c circum' c volitans'. 

109. adorea liba ador proprie est genus farris ; liba autem 
sunt placentae de farre ; melle et oleo, sacris aptae. 

110. svbicivnt epvlis subponunt in epularum locum. ille 25 
qui per harpyiam vaticinatus est ; ut <(III 251)> quae Phoebo pater 
omnipotens. 

111. et cereale solvm solum dicitur omne quod aliquid 
sustinet ; unde de mari supfa ait <V 199> subtrahiturque solum. 



4 Horatius] carm. III 18, 3 || 6 Pater . . honoris est] cf. Isid. diff. verb. 274 
|| 16 Horatius] carm. III 29, 37 || 23 ador . . . sacris aptae] cf. Non. p. 52, 25 M. 
et Isid. or. XX 2, 17 || 28 solum . . . solum] exscr. Isid. or. XIV 8, 24. cf. or. 
XI 1, 115 



4 habitat] faunus add. B || 5 levis vulgo || incedar J^ (corr. r) || abeasque 
Frm: absque ASM abesque BH ab///sque L \\ aequis ASBl equis BL 
6 aut pater Laviniae] aut re uera propter lauiniam M D [| liuiniae A (corr. a) 
8 aut certe finitum F \\ aut . . . posuit] aut certe finitus sit pro infinito M 
12 pro] per H || 13 a stirpe] om. AS } ab stirpe M || stirps ASB. ceterum cf. 
Neue Formenl. I 2 p. 668 || prosapiae F || 16 contra Horatius] et feminini ut 
horatius M contra horatius hae LH || stirpisque M || domus ASL \\ 18 car- 
mentes F \\ 20 quo] id est quo F \\ a om. AS (a se s) \\ 22 temesis vel theme- 
sis libri || 23 est om. M || 24 et melle A ex melle H || apta F || 25 supponunt 
B || iixe ASBJSM: ipse LF \\ 26 arpian ASR arpiam BM arpyiam L ar- 
pyam F \ 28 dicitur] est M || omne dicitur F || 29 solnm] et ouidius primo 



134 * SERVII 

sic nunc panicias inensas ? id est epularuru sustentaculuni ? solum 
vocavit. 

112. FOETE aliis abundat c forte\ 

115. fatalis crvsti ad negotium respexit Aeneae ? cui hic 
5 erat finis laborum. c crustum' autem et c crusta\ neutraliter dicimus 
de his quae comedi possunt: Horatius ut pueris olim dant cru- 
stula blandi doctores ? Iuvenalis <IX 5)> nos colaphum incu- 
timus lambenti crustula servo. feminino autem geriere frag- 
menta dicimus ; quae comesse non possuruus ? ut concrescunt 
10 subitae currenti in flumine crustae. qvadeis aut mensis: 
et est antonomasia ? nam supra c orbem ? dixit: aut c quadris' frag- 
mentis accipimus/ ut luvenalis (V 2) ut bona summa putes 
aliena vivere quadra. 

117. adlvdens aut vacat c ad' ? et ludentem significat: aut 
15 certe c adludens ? ad responsi fidem verba componens. laboevm 

finem scilicet maritimorum: nam in terra multa passurus est ? ut 
ait sibylla <(VI 84)- sed terrae graviora manent. 

118. prbiamqve loqventis ab oee eeipvit patee hoc est ? 
adhuc loquente Ascanio primus pater intellexit famem ? quani fata 

20 praedixerant. 

119. nvmine peessit id est oraculi fide ab Heleno et Anchisa 
praedicti. c pressit' autem vocem Ascanii ? quo posset ipse numina 
deprecari. 

120. ,fatis mihi debita bona periphrasis est ? ne c fatalis' 
25 diceret ? quod est medium: et in precibus nihil esse ambiguum debet. 

121. O fidi Aeneae scilicet ? non Troiae ? quam nequivere servare. 

122. Hie DOMVS aut familia ? ut <III 85> da propriam Thym- 
braee domum: aut ordo est ? hic est patria, hic domus; ante enim 
patria est ? sic domus. 



6 Horatius] sat. I 1, 25 || 9 concrescunt] georg. III 360 



metaniorphoseon (73) dixit c neu regio foret ulla suis animalibus orba astra 
tenent coeleste solum' add. D || 1 panitias L || solum om. H \\ 5 laboris M || 
fort. autem est et || neutro M || 6 comedi possunt] esui sunt F || dant crustii jP || 
8 labenti L || 9 dicimiis] dicuntur M || quae comesse non possumus] quae non 
sunt esui ASM (esuis a) || concrescunt A, sed unt in ras. a, concrescit 8 || 
10 qvadbag-is R\ 11 an A 8 (aut as) a L (aut l) || quadragis H \\ 12 accipiamus 
F || potes B potest HF \\ 16 passuros E \\ est -,om. SBH\\ 17 terre B \\ 20 pra- 
dixerat H \\ 21 fidem F\\ eleno A \\ anchis§ F \\ 22 praedicti] presenti B uel 
praesentati superscr. r \\ vocem om. H \\ possit AS \\ ipse] om. H, esse M || 
24 medita B (mihi debita r) || bona peripnrasi usus est .F|| frasis 8 (perifrasis s) 
|| 25 et om, F || nihil om. H \\ ambiguum esse debet H esse debet ambiguum 

n 

M || 26 scilicet] scilicet et AL intehegatur F || nequiuerat F \\ 27 hac H 
da] a H\\ propria B || timbree ABH tymbreae L tymbree M tymbraee F 
28 est post ordo om. H \\ est post hic om: M || 29 est post patria om. Jj || sic" 



COMM. IN VERGL AEN. VII 112—139. 135 

125. accisis undique consumptis. et hoe est apud nos c ac', 
quod apud Graecos ap. hinc est <(565^> amsancti valles, id est 
undique sancti. 

128. haec erat illa fames ac si diceret: hoc fuerat iimen- 
dum periculum, quod pericula determinat. 5 

.131. * habeant habitent; hoc enim frequentativum est ab eo 
quod est habeo. vbi moenia gentis Laurolavinium significat. 

133. nvnc pateras libate iovi ab eo quod continet id quod 
continetur. 

134. anchisen genitorem bene Iovem et Anehisen, qui causa 10 
oraculi fuerunt. eeponite mensis aut timore verborum Ascanii 
interrupta renovate: aut c reponite' frequenter ponite, id est crebro 
bibite. 

135. tempora ramo implicat diebus enim festis ita epulaban- 
tur ; id est coronati. 15 

136. genivmqve loci Apollinem vult intellegi: in tutela enim 
eius tota fuerat regio, ut <(61)> quam pater inventam primas 
cum conderet arces, ipse ferebatur Phoebo sacrasse Lati- 
nus. aliter iniquum est si, cum omnes invocet, Apollinem praeter- 
mittat ; praesertim cum Helenus dixerit <(III 395)> aderitque vo- 20 
catus Apollo. primamqve deorvm quia ipsa est mater deorum. 

.137. NYMPHASQVE ET ADHVC IGNOTA PRECATVR FLVMINA bonum 

ordinem sequitur: sic alibi <(VIII 71)> nymphae, Laurentes nym- 
phae ? genus amnibus unde est. 

138. noctem noctisqve orientia SIGNA quae noctem sequun- 25 
tur, ut nymphas flumina:* invocat enim sibi coniuncta. 

139. phrygiamqve ex ordine matrem aut c contigue', quia 
Idaeum dixerat Iovem: aut certe c rite' ? id est more sollemni. 



6 habeant habitent] cf. Non. p. 318, 3 M. 



sit H et sic M ante enim patria est quam sit donras D \ ad vers. 123 nvno 
repeto anchises etc. nnsquam legimus quod Anchises praedixerat fame in Italia 
laboraturos Troianos Masvicius, quae in libris non inveniuntur \\ 1 acctssis 8 
(corr. s) || undique conscisis (sic) vel consumptis Daniel || ac libri am Masvicius, 
fortasse recte [| 2 an AS: am reliqui apcpi Btephanus, fortasse recte. et hoc ac- 
cisi ualde undique caesi id est aybcpiv.oitoi add. D ' || hinc est MFl: hoc est 
ASLH ut JR || amcisi LH (amsancti l) || id est om. L, id om. H ,|| 3 scissi L 
(sancti l) sanctis HF \\ 5 quae B (quod r) || 6 habitant 8 || 7 est post quod om. 
AL \supr. vers. add. I) || significat] dicit M F || 10 bene iouem et anehisen 
iungit G || 12 frequenter ponite om. L, supr. vers. add. I || crebo AH (corr. a) || 
13 bibite] libate LDFabricius libate bibite Daniel primus \\ 14 enim hab. M\\ 
18 artes L \\ Latinus] laurentisque ab ea nomen posuisse colonis add. M || 19 
si . . . invocet] fieri omnes non uocet H || 25 quae noctem recte sequuntur M || 
secuntur H || 27 ad idaevmqve iovem in Turonensi haec adscripta sunt Iouis pro 
locorum diuersitatibus uariis appellatur nominibus. dicitur stator quia exer- 
citum romuli fugientem de bello ab ipso romulo inuocatus stare fecit. uocatur 



136 SERVII 

140. dvplices duos. caelo autem Venerein ; eeebo Anchisen. 

141. CAELO claevs ab alto in serenitate ; *quod est augurii; 
nam in nubibus causa est. 

142. radiis et aveo radiis aureis. aedentem nvbem alii 
5 fulmen nubem ardentem dicunt ; ut Lucanus <(X 503)> atque ardens 

aere solo ; quos hoc loco secutus est. alii fulnien dicunt aeris 
scissione ardentem rimam ; quos alibi sequitur dicens <VIII 392)> 
ignea rima micans percurrit lumine nimbos. 

146. ceetatim instaveant epvlas hoc est <134> c et vina 
10 reponite mensis'.- , 

147. vina coeonant pro *pateras 9 . magno autem omine 
caelesti dicit: alibi (ITL 374)> nam te maioribus ire per altum 
auspiciis manifesta fides. 

150. HAiic fontis stagna jstvmici ista iaro. ab incolis discun- 
15 tur. quod autem ait c stagna 5 verum est: nam Numicus " ingens ante 

fluvius fuit ; in quo repertum est cadaver Aeneae et consecratum. 

post paulatim decrescens in fontem redactus est ; qui et ipse sicca- 

tus est sacris interceptus; Vestae enim libari non nisi de hoc fluvio 

licebat. 
20 152. oedine AB omni ex omni qualitate dignitatum: quod apud 

Romanos in legatione mittenda hodieque servatur. 

153. avgvsta AD moenia augurio consecrata. hinc paulo post 

<(170)> illud est c tectum augustum ; ingens 9 . et nisi in augusto loco 

consilium senatus habere non poterat: unde templum Vestae non 
25 fuit augurio consecratum ; ne illuc conveniret senatus ; ubi erant 



4 alii . . . rimam] exscr. comm. Luc. X 503. cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. 
III 320 



herceus id est diuisus quia ara illius a ceteris deorum aris diuisa erat et cultus 
specialis illi debebatur. uocatur feretrius a ferendo auxilium quia saepe roma- 
nis in bello positis et se inuocantibus auxiiium uincendi dedit. ex alio scholio 
ad verba illa adseripto Hageno haec digna visa sunt quae~exscriberentur fere- 
trius a ferendo quia simulacrum eius in uexillis romanorum ferebatur. || matrem 
om. HM || aut om. AS (supr. vers. add. a) || contigue BFa: contiguere AS 
contingue LM conticue H continue m || quod AS || 135, 28 rite] ex ordine Ml 
|| solempni M sollempni H solemni L || 1 caelo ereboqve caelo autem M || 

V V 

2 serenitatem H || 3 nam . .*. causa est] nam si caelo nubilo fuerit causa est F 
nam si caelum nubilum fuerit causa est G nam in nubibus fulminis causa est 
D || 6 arris B \\ 7 scisione AS || 9 hoc est M: id est ASHF, om. B, ut est 
L || et]~ut B || 11 pateras ASF: pateris BLHMa. ut alibi (III 525) f niagnum 
cratera corona induit' add. D || 14 discunt AS dicuntur B || 15 ait fontis stagna 
Masvicius || stanga M || 16 consecratus M\\ 18 interceptus Mr: interceptis reli- 
gui || non del. m \\ 20 ex omni om. A S || dignitate S (corr. s) || 24 non ante fuit 
om. B, supr. vers. add. r 



COMM. IN YERG. AEN. VII 140-1*62. 137 

virgines; nam haec fuerat regia Numae Pompilii: ad atrium autem 
Vestae conveniebat, quod a templo remotum fuerat. 

157. FOSSA sulco. et sunt ista reciproca; nam et sulcum ponit 
pro fossa ; ut ausim vel tenui vitem committere sulco, id 
est fossa. 5 

158. molitvrqve locvm praeparat. primasqve in litoee 
sedes ideo c primas 5 ; quia imperium Lavinium translaturus est. et 
sciendum civitateni, quam primo fecit Aeneas, Troiam dictam se- 
cundum Catonem et Liviuni: quod et ipse dicit <(IX 641> nec te 
Troia capit. 10 

159. castrorvm in morem breveni scilicet. pinnis atqve 
aggere rnuro, in quo pinnae sunt. et est synecdoche. c aggere 5 
autem fossa. 

160. iamqve iter emensi tvrres et. t. L. hypermetrus versus'. 

161. mvroqve svbibant alibi per accusativuin, ut (X 798> 15 
Aeneae subiit mucronem ipsumque morantem sustinuit. et 
hoc secundum naturam est ? nam c it sub mucroneni' dicimus: per 
dativum enim figuratum est. 

162. pveri et primaevo flore ivventvs bene Romanae mi- 
litiae exprimit morem; nam post pubertatem armis exercebantur et 20 
sexto decimo anno militabant, quo etiam solo sub custodibus' age- 
bant. nec est contrarium <(46)> longa populos in pace regebat: 
nam licet in pace essent, exercitium tamen vigebat armorum. 



4 ausini] georg. II 289 || 7 et sciendum e. q. s.J cf. Serv. ad Aen. I 5 
20 nam post . . . agebant] exscr. Isid. or. IX 3, 37 



1 pompili H || alium A, atrium supr. vers. ipse, ut videtur, librarius || autem] 
sane F || 2 conveniebat . . . fuerat] seneca conueniebat quod a tempore motum 
fuerat AS || conveniebatur Stephanus || quod . . . fuerat] quod fuerat a templo 
remotum F \\ tempo B (corr. r) || fortasse nam . . . Pompilii post fuerat collo- 
canda sunt [) 3 nam . . . fossa om. BLHM {in marg. suppl. I) || 4 sulco com- 
mittere uitem ASF || id est fossa om. LR (supr. vers. add. I). expectatur id 
est fossae || 6 praeparat] parat LH (corr. I). alias fabricat, ut (Aen. III 6) c et 
phrygiae molimur montibus idae 5 add. D \\ 7 ideo primas om. MLH (supr. vers. 
add. I) || translaturus est lauinium AS || 8 Aeneas] om.BLM (supr. vers. add. I) 
e. H || troia L | 9 et ante ipse om. BLHM || 11 castrorvm . . . scilicet om. B || 
brevem scilicet] hoc est breuem LH lioc est breuem scilicet M. fort. breves 
(*. e. sedes) scilicet || 13 autem om. BLH (add. T) || fossa] ex fossa Burmannus. 
fort. c agger' enim terra effossa. cf. Serv. ad Aen. X 24. possis et autem fossa 
seclusis et est synecdoche c aggere'. || 14 ypermetros AS (ypermetrus a) || 
16 subit ASBHM (corr. a) \\ morando Vergilius || 17 it] om. AS (supr. vers. 
add. oC), id H || mucromen L || nam per datiuum LF nam per damtin H nam 
per datiuum enim M (enim del. m) || 18 figura est L fuguratum est H || 20 
exercebantur armis AS || excebantur H || 21 quo . . . agebant om. B \\ quod M || 
quo etiam solo] quousque Burmannus. sed cf. Serv. ad Aen. Y 546 || degebant A 
(agebant a) dicebant S || 22 populos] placidas Vergilius \\ regebant ASL (corr. 
at) || 23 essent F: esset reliqui \\ exercitio BL (exercitium l) exercitatio exer- 
citium M (exercitatio del. m) 



138 SERVII 

163. domitantqve in pvlveke cvrrvs equos sub curribus 
domitant. 

164. ACRES arcvs fortes. et est Katd%Qr\6t,$: uaru acrimonia 
raentis est. lenta mollia. ictv iaculatione. 

5 167. ingentes ex stupore nuntii laus ostenditur Troianorum. 

et bene noyitatis ostendit opinionem: ingentes enim esse quos pri- 
mum videmus opinamur. repoetat aut c re 5 vaeat, aut c re' pro 
c ad' posuit, ut sit c adportafcV 

168. intra tecta vocari dissentit hoc loco a Romana con- 
10 suetudine. nam legati si quando incogniti venire nuntiarentur, primo 

quid vellent ab exploratoribus requirebatur, post ad eos egredieban- 
tur magistratus minores, et tunc demum senatus ab eis extra urbem 
postulata noscebat, et ita si visum fuisset, in urbem admittebantur. 
sed hoc Vergilius non sine ratione praetermisit: Latinum namque 
15 memorem vult esse responsi et avidum satis ad externos. videndos, 
per quos ei promittebatur felicitas. 

169. solio medivs consedit ut supra <T 506> diximus, solium 
est veluti armarium de uno ligno factuni ad regum tutelam 7 secun- 
dum alios a soliditate dictum ; secundum Asprum per antistichon, 

20 [quod solum id est unum capit] quasi sodium a sedendo : nam et sella 
quasi sedda dicta est. 

170. tectvm avgvstvm incens domura, quam in Palatio dixi- 
mus <(IV 410> ab Augusto factam ; per transitum laudat: quam 
quasi in Laurolavinio vult fuisse. 



17 solium e. q. s.] exscr. Isid. or. XX 11, 10 et 16, 4. cf. diflf. verb. 524 



1 curribus] regibus Lion || ad vers. 163 in mar^f. Romana iuuentus tem- 
pore pacis bellico ludo exercebatur in campo marcio currendo uidelicet ad 
palum et ibi cum magno impetu ictus mittendo uel etiam ultra equum ligneum 
saliendo. ideo hoc faciebant ne cum necessitas euenisset essent expertes artis 
militiae T || 3 %cc%a%Qri6i$] catacresis cuos A (is in ras. a) cata crestiquos S 
catacresis JRLF catacretis H catacrisis M || 4 est] non autem inanimatarum 
rerum ut arcuum add. D || 5 nuncii A || 6 et bene . . . opinamur om. LH. (in 
marg. add. T) || opiniones M || 7 optimamur B \\ uaccat H uocat M \\ aut . . . 
sit om. L, supr. vers. add. I, ita tamen ut re omrttat || re . . . sit pm. H \\ 9 a 
consuetudine romana ASB || 10 nunciarentur A nuntiautur L \\ 11 ingredieban- 
tur L (corr. I) (| 12 extra urbem] extra pomeria AS || 13 noscebat om. H II 

14 hoc om. F || uirgilius . . . praetermisit ASEFl: prudenter fecit LHM || 

15 fatis HM || videndos om, E [[ 16,per quos . . . felicitas om. LH (in marg. 
add. Z) || ei om. E \\ 17 solium est ut (sicutvi^ 7 ) diximus supra ASF || 18 ad 
regum tutelam factum LHM || 19 antistochen E antisticon L antisyscom H 
antistycon M || 20 quod solum unum capit edidit Stephanus || sodium] sedium E 
solium H || 21 quasi sedda dicta est] et subsellia quasi subseddia add. Isidorusi 
quae Kettnerus (Varr. Stud. p. 31) Servio tribuit || 22 domum . . . vult fuisse] 
domum in palatio quam supra quasi in laurolauinio uult fuisse LH \\ quam] 
quam supra E || in om. AS \\ 24 uult fuisse M: fuisse commemorat ASFl fuis- 
set commemorat E 



COMM. IN VERG. AEN. VII 163-179. 139 

172. horeendvm venerandum ; non quod horrori sit. 

173. hic sceptra accipeee hoe in Palatio fiebat. 

174. cvria templvm quia ; ut diximus <153)> ; curia non erat 
nisi in augurato loco. 

175. ariete caeso hoe sacrificium in ianua Palatii fiebat festis 5 
diebus. 

176. perpetvis mensis longis ; ad ordinem exaequatis seden- 
tum: maiores enim nostri sedentes epulabantur. quem morem a 
Laconibus habuerunt et Cretensibus, ut Varro docet in libris de 
gente populi Romani, in quibus dicit quid a quaque traxerint gente 10 
per imitationem. 

177. EX ORDINE prout sibi successerant. [sane intellegendum 
est ; ita ut nati fuerant ; sic eorum imagines fuisse compositas.] 

178. E CEDRO quod lignum non facile vetustate consumitur. 
[hoc genus. ligni tineam nescit corruptionemque ex antiquitate non 15 
sentit.] unde est cedria ; quae chartam reservat: hinc est illud et 
cedro digna locuti. [aut cedria perunctae, quoniam ligna custodit 
ac conservat.] 

179. vitisator non inventor vitis, sed qui vitis genus demon- 
stravit Italis populis. svb imagine FALCEM*aut statuae exprimit 20 
gestum ; ut dicat: ita tenebat falcem, ut eam sub vultu haberet: aut 
c sub imagine 5 sub theca dicit ; quae similis falcis est. 



7 perpetvis longis] cf. comm. Luc. III 485 || 8 maiores enim e. q. s.] cf. 
Isid. or. XX 11, 9 et diff. verb. 524 || 14 quod lignum e. q. s.] cf. Isid. or. 
XVII 7, 33 || 16 et cedro] Persius I 42 || 21 ita tenebat . . . similis falcis est] 
cf. Non. p. 388, 1 et p. 329, 11 M. 



1* venerandum] uerendum scilicet F || horroris LF || 2 hinc BLHM || 
3 ut diximus supra BF || 4 nisi in augurato non erat loco LHM \\ erat] est 
F || 5 sacrifitium L || palacii L || 7 exsecutis A (exaequatis a) exsgquatis S || 
sedentum exaequatis F || 8 quem morem habuerunt (■" abuerant L) a laconibus 
et cretensibus BLHM. ceterum in Monacensi habuerunt . . . in quibus dicit 
quid, quae librarius omisit, homo ei aequdlis in marg. sup. addidit || 9 et] uel 
FG || ut] et L || 10 quid a quaque gente transtulerit per imitationem AS quid 
a quaque traxerint gente II LH quid a quaque traxerunt per imitationem 
gente M quid a quaque per imitationem traxerint gente l quid a qua gente 
trans//i//erit (transierit G) per imitationem FG. cf. H. Kettneri Stud. Varr. 
p. 30 sq. et 60 sq. || 12 sane . . . compositas, quae Tiberii Honati sunt, om. AF 
(in Floriacensi homo inferioris aetatis adiecit) || intellegendus J3" || 13 inmagines 
L || conpositas LM \\ 14 consumitur uetustate BLHM || 15 hoc genus . . . non 
sentit, quae Tiberii JDonati sunt, om. AF (add. f.) || tinea BH tinae M tineae 
m || corruptionem quam M || 16 unde est . . . locuti om. JRLHM (post conser- 
vat in marg. add. Im) || quae] qui l || cahrctam A cacetam l cartam m || 17 
locutus Persius || aut cedria . . . conservat, quae Tiberii JDonati sunt, om. ASF 
(add. f) || aut] aut certe cedro dicit M || custodit ac conservat Donatus: custo- 
dita conseruat BLHf custodita conseruant M || 19 vitis om. ASF\\ genus uitis 
LHM || 21 ut eam . . . satvrnvsqve senex om. M (in marg. inf. add. m) || 
22 sub imaginem F || sub teca Ar subtae haecta B sub ecca L (sub ecca id 
est falce prataria quae similis est falci in marg. I) sub haecta H sub heccam 



140 SEffcVU 

180. satVB-nvsqve senex antiqui reges noniina sibi plerumque 
vindicabant deoruni. ergo Saturnus rex fuit Italiae: nam et supra 
ait ^yeterum effigies ex ordine avorum' et infert c aliique ab origine 
reges'. hinc est quod apud Cretam esse dicitur lovis sepulcrum. 

5 Gabalus etiam ? Romanus imperator 7 Solem se dici voluit: nam He- 
liogabalus dictus est. 

181. ab origine pro c Aboriginum reges ? ; sed est metro pro- 
. hibitus. 

182. pvgnando vvlnera passi pugnando scilicet quasi reges. 
10 183. sacris in postibvs ubi spolia consecrabantur. 

184. captivi pro c captivorum ? : nota figura est. 

185. cristae hoc est galeae: a parte totum posuit. 

186. ereptaqve rostra carinis bene de omni genere proe- 
liorum spolia illic fuisse demonstrat. 

15 187. qvirinali litvo lituus est incurvum augurum baculuin, 

quo utebantur ad designanda caeli spatia, nam manu non licebat. 
Quirinalem autem ex persona sua dixit, qualem postea Quirinus 
habuit: . nam tunc adhuc non fuerat Romulus. [vel lituum id est 
regium baculum, in quo potestas esset dirimendarum litium.] 

20 188. svccinctvs trabea toga est augurum de cocco et pur- 

pura. ancile scutum breve. regnante Numa caelo huius modi 
scutum lapsum est ; et data responsa sunt ? illic fore summani im- 
perii ; ubi illud esset. quod ne aliquando hostis agnosceret ; per 
Mamurium fabrum multa similia fecerunt: cui et diem consecrarunt, 

25 quo pellem virgis feriunt ad artis similitudinem. dicimus autem 

15 litmis . . . baculum] cf. Macrob. Sat. VI 8, 1 sqq. mythogr. III 11, 11 || 
20 toga . . . purpura] cf. Isid. or. XIX 24, 8 || 21 scutum breve e. q. s.] cf. 
Serv. ad Aen. YIII 664 



M (id est falcem pratariam superscr. m) \\ falcis similis F \\ falci L \\ falcisest] 
Quare sub imagine falcem? cum imagine enim pictus est Saturnus. Solvitur: 
aut c sub' pro c in 5 posuit, aut ipsius quoque falcis non ueritas, sed imago, 
uagina quaedam faicis putatur add. Fabricius \\ 3 et infert] iterum infert F || 
ab origine F: ex ordine reliqui || 4 iouis dicitur esse sepulcrum B || 5 gaballus 
BLH (gabalus T) || imperatorem H ||. 6 eliogabalus AFMl eli//iogaballus B 
eliogaballus LH\\ 7 ad B \\ originum S \\ 9 pvgnando . . . reges posi litvo (lin. 
15) hab. L || pvgnando om. A || pugnando om. BLHM || 14 demonstrat fuisse 
HM || 15 litus L || est om. LH || incuruus et baculus l || 16 spacia LM\\ 18 vel 
. . . litium, qiiae Tiberii Honati sunt, om. F (add. f.) || 19 litium ex^ lituum -M || 
21 breve] om. A> breuem H\ Numa] muma B || numae caelo A numa e caelo 
F || 23 quod ne aliquando hostis agnosceret BLH: quod ne possit (posset F) 
auferri uel (aut F) ab hoste cognosci A'SF quod ne uel posset auferri ali- 
quando hoste cognosci M (post hoste supr. vers. nel add. m). cf. Serv. ad Aen. 
VIII 664 || 24 mamusium AS maurium M (corr. m) || multa romani similia F\\ 
fecerunt] facta sunt supr. vers. m || cui] qui H\\ consecrabant BLH\\ 25 pellem 
libri praeter B, qui peltam exhibet (t. pellem supr. vers. r). cf. Preller Boem. 
Mythol. p. 317 adnot. 4 et Marquardt Boem. Staatsverw. III p. 416 adnot. 8 || 
virgis om. BLH (supr. vers. add. I) quo peltam feriunt videtur Servius scripsisse 



COMM. m VERG. AEN. VII 180—195. 141 

c hoc ancile' et c haec ancilia^ c aneilioruni 5 vero usurpavit Horatius 
dicens ancilioruni et nominis et togae oblitus. septem fuerunt 
pignora, quae imperium Bomanum tenent: f aius matris deum, quadriga 
fictilis Veientanorum ; cineres Orestis, sceptrum Priami 7 velum llionae, 
palladium, ancilia. 5 

190. avrea conivnx nam aliter versus non stat. et c aurea' 
per ironiam dixit ; ut <VI 523)> egregia interea coniunx: c con- 
iunx' vero non quae erat ; sed quae esse cupiebat ; ut <TV 536> 
quos ego sim totiens iam dedignata maritos. fabula autem 
talis est. Picum amavit Poniona, pomorum dea ; et eius volentis 10 
est sortita coniugium. postea Circe, cum eum amaret et spernere- 
tur ; irata eum in avem ; picum Martium ; convertit: nam altera est 
pica. hoc autem ideo fingitur ; quia augur fuit et domi habuit picum ; 
per quem futura noscebat: qtitod pontificales indicant libri. bene 
autem supra ei lituum dedit ; quod est augurum proprium: nam 15 
ancile et trabea communia sunt cum Diali vel Martiali sacerdote. 

194. placido prior edidit ore bene c placido'; legatorum 
enim fuerat ut ipsi ante loquerentur: sic in secundo <(279> ultro 
flens ipse videbar. 

195. dicite dardanidae aut ex veste eos Troifcnos esse cogno- 20 
scit, quae erat propria gentium singularum; aut %ara tb accoTtci^svov 
intellegimus famam ; quae eos venire nuntiaverat ; eandem etiam 
Troianos esse dixisse: unde infert c auditique advertitis aequore cur- 
sum/. c Dardanidae* autem ? ac si diceret c o cognati*. 



1 Horatius] carm. III 5, 10 || 10 Picum amavit . . . quod est augurum 
proprium] exscr. mythogr. I 182, II 213, III 11, 11. cf. Isid. or. XII 7, 47 



2 dicens om. L H (supr. vers. add. I) antiliorum L || et ante nominis om. F 
|) togice H || septem . . . ancilia quae edidit Stephanus, cum e meis libris unus 
Floriacensis habeat, non puto scripiuris, quas Lurmannus hoc loco tamquam e 
suis libris enotatas commemoravit, fidem habendam esse. || 3 pignora quae Preller 
Moem. MythoL p. 544 adnot. 5: paria quae F per quae LBBurmanni et Ste- 
phanus \\ Romani Stephanus || tenent F et Vos. Burmanni, tenerent vulgo || aius 
F, acus vulgo. cestus Lobeck Aglaoph. p. 304 lapis Breller l. I. || 4 Veientano- 
rum scripsi: uenientorum F Veientorum Vos. Burmanni et-Stephanus Veiorum 
Masvicius || orestes F \\ priamive Ilione Vos. Burmanni et Stephanus || 6 conivnx] 
scilicet add. AS || uersus constat A (corr. a) non stat uersus LHM \\ et aurea] 
aurea uero B et auream uero F \\ 7 yroniam BH yroneam L hironiam M 
yromam F || coniunx uero] coniunx autem B sane hic coniunx F || 8 sed] sed 
dixit F \\ 9 quos . . . iam om. LHM\\ fabula . . . est om. LH, supr. vers. add. I \\ 
10 uoluntatis a || 12 artiuUi H || nam altera est pica i. e. nam pica a pico di- 
uersa est || 13 qui S || augurus B (corr. r) || 15 huic supra F || 16 Diali uel] dia- 
iium AS (corr. d) diali uel et L dialia uel F || mareiali BL \\ sacerdotibus 
ASF || 17 placito H || placito LH placico F || 18 ante ipsi F \\ 19 uidebatur F 
|| 20 agnoscit esse B || 21 cata to siopomenon vel cata to siopumenon libri || 
22 fama quae BHM quae famam FG || uenisse FG || nunciauerat A nuntia- 
ret L (corr. I) || eadem BLH || 23 esse] eos B || aequora F 



142 SERVII 

197. (qvid petitis . . .) SIVE eerore viae sev tempestatibvs 
ACTI duo quaerit: si voluntate venistis ; quid petitis? si necessitate ; 
tempestas vos an error advexit? 

198. vada caervla caerulum est viride cum nigro ; ut est mare. 
5 200. qvalia mvlta ad duo respexit, errorem et necessitatem. 

201. portvqve sedetis ante enim pro portu erat illic exitus 
fluminis. 

202. ne fvgite id est ne fugiatis ; ne ignoretis. 

203. satvrni gentem laus generis. 

10 204. SPONTE SVA VETERISQVE DEI SE MORE TENENTEM Xeno- 

cratis est hoc: qui cum primus philosophiae scolam aperuisset ; cum 
antea in porticibus de philosophia tractaretur ; et interrogatus esset ; 
quid praestare posset discipulis suis ; respondit ; ut id voluntate fa- 
ciant qiiod alii iure coguntur. veteris antiqui ; ac si diceret ; 
15 aurei saeculi imagine vivimus. 

205. fama est obscvrior annis ac si diceret ; nisi esset, iam 
vos sciretis. 

206. avrvncos ita ferre senes apud veteres 8 historiae hoc 
genus fuit ; ut maiores natu ante acta posteris indicarent: quod hic 

20 indicat locus ; Lucanus apertius ; cum esset de Antaeo narraturus ; 
ait <(IV 592)> cognita per multos docuit rudis incola patres: 
quia adhuc nec annales erant nec historiae. Aurunci vero Italiae 
populi antiquissimi fuerunt. c ferre' autem quasi cum ostentatione 
iactare. 

25 207. dardanvs Iuppiter cum Electra ; Atlantis filia ; Corythi 

regis Italiae uxore ; concubuit. sed ex lovis semine natus est Dar- 
danus ; ex Corythi lasius. Dardanus profectus ad Phrygiam ; Ilium 



4 caerulum . . . mare] exscr. Isid. or. XII 6, 10 || 18 apud veteres e. q. s.] 
exscr. Luc. comm. IV 592 



2 petistis H \\ 3 adduxit F \\ 4 ut est] id est LH || 5 ad errorem F || 
6 portvsqve A || illic om. AS (supr. vers. add. a), del. I: fortasse recte || 8 ne 
ignoretis om. F, add. f. \\ ignoratis H \\ 11 hoc om. LH (supr. vers. add.l) || 
philosophiae om. JRLH (supr. vers. add. I) \\ cum ASFlm: quod BLHM || 
12 in porticibus] aut ambulantes add. FGM \\ tractaretur JRLHMF: tracta- 
rent AS (tractaret a). fort. cum antea in porticibus ambulantes de philosophia 
tractarent || 13 possit F \\ discipulis suis om. LH (supr. vers. add. Z)_, suis om. 
AS^ ut id] homines add. liori praeter FG.\\ 14 fatiant L || ac si] quasi AS || 
16 annis om. ASB \\ ac si diceret om. ASF (add. f) || nisi] quae ni AS quae 
nisi l || iam] etiam AS \\ 17 sciretis] iretis H\\ 1,9 fuit om. A (supr. vers. add. a) 
|| antea acta HM\\ 20 antheo BF anteo LHM\\ 21 ait pm. H \\ 22 quia . . . 
historiae, quae om. BLH in marg. add. I, si modo Servii sunt, post indicarent 
videntur collocanda esse \\ 23 ferre . . . iactare om. AS \\ 25 adlantis A athlan- 
tis BLHMF || corythi HMF: corinthi ASB corithi Lar || 27 eorythi MFi 
corinthi ASB corithi LHar 



COMM. m VERG. AEN. VII 197—222. 143 

condidit, Iasius vero Thraciam tenuit, ubi est Samos, quam Samo- 
thraciam nominavit: nam Iunonis alia est Samos insula. [quamquam 
civitas Thraciae, quae est in Cephallenia, Samo dicatur.] unde cum 
postea responsum esset <III 96> antiquam exquirite niatrem, 
et Aeneas Italiam peteret ? profectus ad Thraciam est et Samothra- 5 
cas deos sustulit et pertulit secum propter originem matris: quod 
superius <TII 12> plenius dictum esL idaeas phrygiae penetra- 
vit ad vrbes quia erat Ida et Cretae, addidit c Phrygiae' ad 
discretionem. 

209. corythi oppidum et mons dicta a rege Goryiho, ut puta- 10 
tur a quibusdam, patre Dardani, ibi sepulto. avget adiectione 
scilicet numinis sui. 

212. voce secvtvs plerumque enim consentimus et taciti. 

213. eex conciliatio ab honore ; inde a genere. 

214. svccedere TERRis ut <II 723)> succedoque oneri. 15 

215. nec sidvs aspectus siclerum: nam tempestatem supra 
dixit. nec est bis idem positum. 

217. vrbem adperimvr ad urbeni ferimur. 

218. extremo veniens id est c primo ? : nam alias c rediens ? di- 
ceret ? non c veniens'. 20 

220. (iove) dardana pvbes gavdet avo generis origine: nam 

avus non est Troianorum Iuppiter ; sed Aeneae solius per Venerem. 

222. qvanta per idaeos ad illud respondit c auditique adver- 



1 tenuit . . . dicatur om. F, add. f \\ Samos] insula add. Ml || quam] quam 
hic JRH quam et M quam his f\\ 2 quamquam ... dicatur seetysi \\ quam AS 
(quamquam a) quanquam E \\ 3 cefalenia AS cefalania EM cefallania Lf 

cefellania H || samo libri, nisi quod samo s L Same vulgo || 4 postea cum 
ELHM || 5 peteret om. AS (supr. vers. add. a) || profectus ad Thraciam est 
om. F, add. f\\ est del. s \\ et samotracas E: samotracos ASL samotracas H 
et de thracia samotracas M de thracia et samothracas F est samotracos s 
et de tratia samotracos l || 6 secum pertulit ASF\\ 7 penetravit E pen. vel p. 
reliqui || 8 quia] qui H || erant LM || frigiae addidit L || ad discretionem hab. 

AS 11 10 corithi ASEL |1 dicta s L dictus M dicti F || Corytho Masvicius: 
corynthi F || putatur Commelinus: putantur F || 11 ibi Masvicius: bis F || ad 
v. 210 avkea nvnc quo modo hic dicit illum in coelo esse, si apud inferos hunc 
vidit Aeneas, ait enim (VI 650) c Ilus Assaracusque (assaracus cod.) et Troiae 
Dardanus auctor'. Solvitur: quod tribus reddit (tribus tria reddidit Fabricius), 
ahimam coelo, corpus terrae, umbram inferis D || avget ASELHM addit 
auget Fl avoet addit Stephanus \\ 12 numinis ASl: nominis reliqui || 13 enim 
om. L || contemus A (consentimus a) || 14 a genere] agere F || 15 honori AS 
honeri L (corr. I) || 16 tempestas L (corr. I) || 17 nec . . '. positum hab. AS, 
edidit Stephanus || 18 affeeimvr LM afferimvs E || ferimur F: referemur AS 
referimur E referrimur L referimur H M a || 19 id est om. LH || primo] ab ori- 
ente primo M (ab oriente del. m) id est ab oriente supersr. I || 20 non veniens] 
om. ELH, non uehemens M || 22 solius edidit Stephanus \\ 23 respondit] om. 
LH (supr. vers. add. l) 7 respondet M. cf. Neue Formenl. d. lat Spr. H 2 
jp. 427 



144 SERVII 

titis aequore cursuni ? ; id est, haec non niirum te audisse ; quae uni- 
versus orbis agnovit. 

223. tempestas vis bellorum. actvs conlisus. fatis per 
transitum et excusat Troianos et Graecorum laudem minuit. 
5 225. tellvs extrema ut est Britanniae et omnium insularum 

oceani. refvso autem refluo ; ut Lucanus <(I 409)> indicat. et 
est hoe Homeri. 

226. et si qvem extenta plagarvm qvattvor audierunt 
etiam illi qui- separantur zona ea ; quae est in medio quattuor, id 

10 est fervens. significat autem antipodas. 

227. iniqvi intemperati vel ardentis. 

228. dilvvio ex illo ex illa vastitate. alii liic distingunt et 
mutant sensum ; ut sit: quos dirimit plaga solis ardentis ex quo 
mundus est constitutus, hoc est ex quo chaos esse desiit. tot 

15 pro ^multa 9 . 

229. dis sedem exigvam patriis pia et verecunda petitio. 
litvsqve rogamvs INNOCWM non quod nulli noceat, sed quo vin- 
dicato nulli possit noceri. aliter serpentes innocuas dicimus. 

230. cvnctis vndamqve avramqve patentem ista enim com- 
20 munia sunt. 

231. indecores decus decoris facit ; sicut ^pecus pecoris ; nemus 
nemoris 5 V in genetivo correptum est: omnia enim in c us' exeuntia 
neutra in genetivo singulari paenultimam corripiunt ; excepto c pela- 
gus ? ; quod Graecum est: unde et c vulgeris* dicitur secundum regu- 

25 lam ; licet de hoc nomine aliud auctoritati placuerit. decor vero 



17 non quod . . . dicimus] cf. Non. p. 325, 27 M. et Isid. diff. verb. 293 



1 aequore cursum om. LHM (aequora cursu supr, vers, T) \\ haec , . . au- 
disse] non mirum est te audisse ea ASF haec non mirum te audisse ea Ml || 
3 collisus BLM || 4 et excusat . . . minuit] et troianos eximit culrla et greco- 
rum deterit (adtenuat F) laudem A.SF et exemit culpa troianos et grecorum 
uertit laudem supr. vers. I \\ 5 brittanniae A brittaniae BHM britania L brit- 
tania F || 6 indicat] c quaque iacet litus dubium, quod terra fretumque vindicat 
(uendicat cod.) alternis vicibus, cum funditur ingens oceanus vel cum refugis 
se fluctibus aufert' add. T> || 7 hoc hab. AS || Homeri] {Od. XII 1 sq.) avraq 
insi Ttovxx^iOLO Mtcsv qoov 'Slnsavoto vrjvg ccno & Vnszo %v[ia &aAac6rjg svQvito 
qoio add. _Z> || 8 audierant Z/'[|,9 zona] a zona ASMl zonae F || ea om. AS 
11 intemperati vel om. ASF, add. f \\ vel om. M \\ 14 ex quo] ex boc AS 
cahos S chaos in ras. a || desiit] post illud diluuium add. ASJR || 16 diis AS 
peticio L || 17 quo uindicato Mli quod uindicato ASRF quod uindicatum 
JRL || 18 noceri SM: nocere reliqui || innocuos BLMa innocuus F \\ 21 decus 
decoris . . . ergo aut systole est] decus decoris facit decor decoris. sed hic 
indecor dicimus. hic indecus non possumus dicere. unde indecores cum co 
(quo H) breuis sit aut sistole est LH (ea quae eduntur in marg. inf. scrips. T) 
|| 22 memoris MF || desinentia B |j 24 est] et uulgus add. B || vulgeris] ulceris 
F || 25 auctoritatis A 



COMM. IN VERG. AEN. VII 223—243. 145 

decoris facit ; paenultima in genetivo producta: omnia enim in c or ? 
exeuntia in genetivo producuntur, exceptis quinque c arbor marmor 
memor inmemor aequor'. unde quaeritur c indeeores' a quo sit no- 
minativo: ab eo quod est c indecus' non potest venire, quia lectum 
non est et quia c decus' neutrum regit genus, non masculinum. 5 
restat ut dicamus ab eo 7 quod est c indecor' ? venire c indecores' ; nam 
et lectum est. sed decor decoris facit producta paenultima ; quam 
Vergilius corripuit. ergo aut systole est, aut certe dicimus huius 
nominis nominativum non inveniri ; ut in mulfcis nominibus fit: quod 
et melius est ; nam systole sine exemplo fieri non debet. verecunde 10 
autem hoc dicit ; sua coniunctione etiam ornari Italos. 

232. abolescet abolebitur. et usus est inchoativa forma ; cum 
opiis non esset. 

233. teoiam id est Troianos. 

234. fata per aeneae ivro quae iam novit Latinus ; oraculo 15 
scilicet Fauni, per quod audiit <98> externi venient generi. 

235. SIVE FIDE SEV QVIS BELLO EST EXPERTVS ET ARMIS in 

his enim dextera comprobatur, fide et virtute. 

237. vittas quae religabantur ad ramum: alibi <TIII 128> 
et vitta comptos voluit praetendere ramos. 20 

241. hvc repetit scilicet Dardanus ; id est Aeneas ; qui et 
Dardanus ; ut diximus <TV 159>, vocabatur. et bene c repetit ? ; non 
c petit' ? quasi ad sua. ingentibvs Deliis ; quae magna constat 
fuisse. 

243. fortvnae parva prioris bene medium tenuit: nam ne 25 
laudare videretur ; ait c parva' ; ne deformaret ; nam durum est ali- 
quid ab infelicibus accipere, ait c fortunae prioris'. 

1 fecit B || penultimam ei productam F \\ 6 dicatur Fl \\ indecor B: hic 
clecor ASMFl. cf. Prisc. VI 47 (I p. 235, 15 H.) || 8 sistole AB sistolen 
MFl || dicendum F || huius nominis om. LH (supr. vers. add. 1) || 9 nomina- 
tiuo F || sicut BMF || fit] nam indecus lectum non (non om. H) est add. LH f 
del. I. decor decoris sed hic indecor dicimus, hic indecus non possumus dicere. 
unde indecores cum co breuis sit aut sistole est aut certe dicimus nomina- 
tiuum nOn inueniri. ut in multis nominibus fit. nam indecus lectum non est 
add. M || 10 et.om. B || sistole libri || sine exemplo MFa: sin exemplum AS 
sine exemplis BLH \\ 11 sua] in sua L || ornari etiam F \\ 12 et usus est . . . 
non esset om. ASF (add. f) || incohatiua f || 14 id est om. AS\\ troianus F || 
15 quae ASL: quem BHM (quem iam nouit in ras. f) \\ iam] etiam L || 
18 fide et uirtute om. LH (in marg. add. I) || virtute] ueritate M \\ 19 quae 
religabantur ad ramum] quae pendebant in ramo religatae ASFl || ad ramum] 
adrionum B || alibi . . . ramos om. BLH (in marg. add. I) \\ 20 uita F || 21 scilicet] 
scilicet repetit BHM || qui . . . vocabatur om. LH (in marg. add. I) || 22 uoca- 
batur ut diximus supra M || et bene non petit sed repetit F || 23 quasi] scilicet 

i 

quasi M l || ad sua ASF: sua BLHMs || Deliis] delus B i. e. de his L || 
25 ne om. H \\ 26 lauderetur L (laudare uideretur T) laudaretur H\\ deformaret] 
deformare M prioris dixit add. F 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 10 



146 SERVII 

245. HOC PATER ANCHISES AVRO LIBABAT AD ARAS pateram 

significat. 

246. HOC priami gestamen erat diadema dieit: nam sceptrum 
paulo post dicturus est. 

5 247. sacerqve tiaras pilleum Phrygium dicit. et sciendum 

c hie tiaras* per usurpationem dictum ; nam c haec tiara' dicitur: 

melius ergo luvenalis <TI 516)> et Phrygia vestitur bucca tiara. 

250. obtvtv tenet ora ordo est: Latinus defixa tenet ora 

et obtutu ; id est intuitu solo haeret inmobilis. 

10 251. intentos volvens ocvlos cogitantis est gestus: sic de 

Boccho Sallustius vultu et oculis pariter atque animo variis. 

252. REGEM picta movet quippe regem. et hoc est c labor 

Iliadum'. 

256. portendi porro tendi, praedici, significari. 
15 257. paribvs avspiciis pari potestate. et tractum est ex co- 

mitiis ; ut diximus supra <IV 102>. 

259. di nostra incepta secvndent antiquo more locuturus 
de publicis rebus ; id est de pace et nuptiis filiae ; facit ante deorum 
commemorationem, sicut etiam in omnibus Catonis orationibus legi- 

20 mus. hinc est in divinatione Ciceronis <(13 ; 43)> si quid ex aliqua 
vetere oratione Iovem ego optimum maximum. ipse etiam 
Vergilius <^XI 301)> praefatus divos solio rex infit ab alto. 

260. avgvrivm propter ea quae dicta sunt supra. qvod 
optas id est pax. 

25 261. nec sperno quia dixerafc c fortunae parva prioris 9 . et 

est litotes ; id est libenter accipio. / . 



11 Sallnstius] Iug. 113 7 3 || 19 sicut . . . legimus] cf. Iordan proleg. p. XCVI 



1 pater consignificat B || 4 paulo post om. LHM (supr. vers. add. T) || 
5 et sciendum . . . dictum om. A || 7 frigie jP || bucea BH\\ 8 optvtv L || oria 
E || 9 optutu LHM || intuito L || 11 Boccho] hoc// A hoc BF bocco L hoc 
laoc H bocno M. i. e. rege afroriim superscr. I, Maurorum rege add, Masvicius 
|| salustius ASLHMF || atque] om. L {supr. vers. add. I) atque ut M j| uarus 
B varius libri Sallustiani \\ 12 pvrpvra regem Al || quippe regem] ideo non 
mouebat purpura latinum quia rex erat ASMFl || et . . . IJiadum] et in pur- 
pura est iliadum (aliadum F) labor ASF\\ 15 avspicis A \\ 16 supra] in quarto 
ASF. (Servianum ad IV 102 scholium in marg. adscr. a) || 17 antiquo more] 
secundum priscam consuetudinem ASF \\ locuturus Fa loquuturus B: locu- 
turus est ASLHM || 18 de publicis rebus] de publica utilitate ASFl || rebus] 
R. HM || de pace ASl: p&ce-BLMF pascae H || nuptiis fiiiae] filiae nuptiis 
AS de -regiis nuptiis F \\ 19 sicuti AS || etiam om.ASF || omnibus om T ASMF 
|| orationibus F et V Burmanni: traditionibus reliqui. cf. Serv. ad Aen. XI 301, 
ubi omnes orationes libri || 20 hic A (hinc a) || est om. AS (supr. vers. add. a) 
21 ueteri B || ratione BHM || ergo F \\ 22 Vergilius] post add. B alibi add. F 
praefatos BH\\ deuos H\\ 23 ea om. BHMF\\ 25 prioris] munera add. BF 
et est om. L (supr. vers. add. 1) \\ 26 figura litotes ASFl 



COMM. IN VERG. AEN. VII 245-274. 147 

262. vber agri ubertas: alibi pecorique et vitibus almis 
aptius uber erit. et est maior petitione promissio: nam illi tan- 
tum litus petierant. 

266. pacis erit id est foederis: ab eo quod sequitur id quod 
praecedit. tyranni graece dixit, id est regis, nam apud eos ty- 5 
ranni et regis nulla discretio est: licet apud nos incubator imperii 
tyrannus dicatur. declinatur autem etiam haec rvQavvog. 

268. est mihi nata male multi arguunt Vergilium quod La- 
tinum induxit ultro filiam pollieentem, nec oraculum considerantes, 
quia Italo dari penitus non poterat, nec Aeneae meritum, quem 10 
decebat rogari. nam antiquis semper mos fuit meliores generos 
rogare: sic Terentius hac fama inpulsus Chremes ultro ad me 
venit, unicam gnatam suam. Hesiodus etiam Ttsyl yvvawcdiv 
inducit multas heroidas optasse nuptias virorum fortium. 

269. sortes modo abusive pro oraculis posuit; nam ducuntur 15 
sortes, et hic a Fauno oraculum, non sortes acceperat. plvrima 
caelo monstra sinvnt aut per augmentum dixifc: aut etiam alia 
visa intellegamus: nam duo non sunt plurima. 

271. hoc latio restare canvnt hoc Italiam manere signi- 
ficant: nam sic dicimus c hoc mihi restat^ id est c manet me illa res'. 20 

273. mens avgvrat c auguro 9 dicimus secundum Plinimn, cum 
praesagio mentis futura colligimus, c auguror ? vero tunc ; cum futura 
veris captamus auguriis. 

274. nvmero omni de trecentis. et perite; nam in legione 

1 pecorique] georg. II 233 || 4 foederis . . . praecedit] cf. Isid. diff. verb. 
243 || 5 graece dixit e. q. s.] exscr. Isid. or. IX 3, 19 || 12 Terentius] Andr. I 
1, 73 || 13 Hesiodus] catal. fragm. 1 ap. Marcksch. p. 275 

2 aptior a || petitione om. BHL (supr. vers. add. I) || tantum om. S || 3 litus 
tantum F || 5 procedit H || id est hab. AS || eos om> F (supr. vers. add. f) || 
6 regis et tyranni ASF || 7 declinatur . . . xvqavvog BHM ', nisi quod tyran- 
nos praebent: declinatur autem hie et haec tirannos~(tirannus l) L sane apud 
graecos hic et haec tyrannus declinatur F, omittunt verba AS || 9 promitten- 
tem F || 10 dari penitus B: penitus dari ASFl, penitus om. LHM || miritum 
H maritum F \\ 11 nam . . . sic hab. ASMFl, om.BLH: non videntur Servii 
esse || antiquis . . . fuit] apud antiquissimos hoc fuit M || semper om. F || 12 sic] 
ut l || pulsus S || cremes ALH\\ 13 natam ASHMF || suam] sua L cum dote 
summa filio uxorem ut daret additur vulgo || et esiodus etiam M || -ngpi ttnai- 

KU3NIN A n€PI TTNaiKaNIN S TI€PI TYHCKLUIN B n6P€ UNCKUJIN L TT6PI TYN6K10IN H 

nepi tynckujin M tt€pi rYN€KLDN F || 14 inducit] dicit AS || aeroidas L || 15 nam 
ducuntur sortes l, cf. Serv. ad Aen. I 508: nam dicuntur sortes (fortes H) BLH 
nam sortes (sorte F) dicuntur ASF nam non dicuntur sortes M nam non 
proprie dicuntur sortes vulgo || 16 et hic BLH: hic autem ASF et hic aut M 
|| non fortes H || 17 argmentum F || etiam] et ASLH || 18 intellegamus] signi- 
ficat ASH || plurima non sunt ASF || 19 italiam ASB: italiae LHMF \\ 
significat F (eorr. man. rec.) || 20 si (sic a) dicamus AS || 24 de trecentis. et 
perite] utrum equorum numero an legatorum. sed si de equis trecentis dixit 
perite locutus est F || de trecentis] id est de . ccc . AS bcccc H || et perite 
dixit M l || legionem H 

10* 



148 SERVII 

non nisi trecenti eqnites erant: quae tamen legio habebat sex milia 
virorum, per quod ostenclit unarn habuisse legionem Latinum: unde 
et alibi <(IX 368)> tercentum, scutati omnes, Volscente ma- 
gistro. 
5 275. in praesepibvs altis multa non propter se ; sed propter 

aliud dicuntur: nam per praesepia alta equorum magnitudo mon- 
stratur, ut Homerus Pa&vnsTtlog 'EAevrj^ id est longas per vestes. 

276. ordine pro meritis singulorum. 

277. tapetis tertio declinatur hoc nomen: c tapetum tapeti 9 , 
10 ut c templum teinpli 9 , unde est c his tapetis 9 hoc loco: item c hoc 

tapete huius tapetis% ut c sedile sedilis' ; unde est <(IX 323^> % qui forte 
tapetibus altis exstructus. declinatur et graece 6 %a7tr\g xov 
tcc7£rjTog 3 unde est <(IX 356)> pulchrosque tapetas rovg %aitr\%ag. 

278. demissa monilia pendent suspendenda pronuntiatio est ; 
15 et ambitus maior est: nam monilia non nisi hominum dicimus ? 

quae nunc ad laudem prp phaleris posuit. 

282. patri qvos daedala circe ingeniosa. et hoc fingit eam 
fecisse. tractum autem est de Homero, qui 1;ales equos habuisse 
inducit Anchisen. et bene est compositum ad illud quod supra ait 
20 (262y c Troiaeve opulentia derit ? ; ut Troianis nihil de prisca rerum 
copia deesse videatur. gente autem de equis abusive dixit quod 
est hominum proprium. 

9 tertio declinatur e. q. s.] exscr. Luct. Plac. ad. Stat. Theb. I 518. cf. 
[Sergii] explan. in Don. p. 541, 26 K. 

1 quae . . . Latinuni om. BLH (in marg. add. I). non videntur Servii esse 
Jiaec verba \\ abebant F \\ 2 unde et alibi BLH: unde ait alio loco ASM iteni 
alio loco F || 3 scutaque AS (corr. a) scutatique M || uolcente A (corr. a) 
uulcente SF (uulscente s) || niagistro] nani in legione . ccc . tantum equites 
erant add. AS \\ 6 alta] apta S \\ equa H \\ 7 ut om. LHM || baoytt6ttaoc aeNH A 
baoytgtaocceaenit H BaYnena coc ccdcnTi L BaoYrreTiocceaNTi H BaoYncrracceacNii 
M~ BAOYneiiAOCCACNC F TccvvTtsnlog Stephanus. cf. Hom. II. III 228 'EXsvrj 
xavvTtsnlog || longas per uestas L iongas, vestes habens Daniel. fortasse longa 
per vestes vel longa per longas vestes || 8 id est pro M || merito ASF || 9 ta- 
petum tapeti RLH: hoc tapetum liuius tapeti ASM est tapetum huius tapeti 
F || 10 templi om. LH (pli supr. vers. add. I) || unde . . . loco] et hoc tapete 
huius tapetis hoc loco F || est om. S || his tapetis . . . unde est om. LH (in 
marg. add. I) \\ his] pictis Masvicius et Burmannus || item] tainen F || 11 tapete] 
tape .F || sedilis om. B || 12 extructus BHM\\ to tapes to (toY a) tapetos AS 
hoc tapes B o tapes tu tapetos IjHM o tapes toy TaueTOC F \\ 13 pulcros- 
que L || tapetos F || xovg xcc7tr}tag (TaneTac F) liab. ASF || 14 dimissa AS || 
mvnilia A (corr. man. rec.) \\ 15 et ambitus maior est BLH: ut crescat ambi- 
tus ASMFl || munilia ALF (corr. a) || hominum BLH: in hominibus ASMF 
|| 16 faleris libri || 17 patre A || circae AB \\ 18 tractum hoc uocabulum L (tra- 
ctum est autem l) \\ 19 inducit habuisse F \\ Anchisen] xr\g yaq xoi ysvsijg ... 
fol iisydooioi ysvs&Xri (II, V 265 sqq.) add. D \\ ad BLHM: propter ASFl \\ 
20 derit LH: deerit reliqui || ut . . . videatur om. LH (in mctrg. add. I) \\ 21 
abesse F || uideretur F || gentem libri || abusiue dixit de equis ASF\\ de equis 
om. B || quod est (est om. H) hominum proprium BLHM: cum gens hominum 
sit ASF 



COMM. IN VERG. AEN. VII 275-295. 149 

283. nothos materno ignobiles genere. est autem nomen lioc 
Graecum ; nam latine quemadmodum dicatur non est. 

284. dictis donisqve latini equis et pacis nuptiarumque 
promissione. 

286. inachiis SESE reperebat ab argis bene 'InachhV; non 5 
enim una est Argos. fuit enim et in Italia, quam Diomedes con- 
didit ; quae primo Argi ; post Argyrippa ; post Arpi dicta est. fuit 
et in Thessalia: Lucanus <(VI 355^ ubi nobile quondani nunc 
super Argos arant. fuit et haud longe ab Athenis ; quod a siti 
Argos dipsion dictum est. apud quos erat magna societas inter eos 10 
qui uno puteo utebantur: unde et fratrias dixerunt aitb xov cpoeatog, 
id est a puteo, quas tribus vocamus. et notandum quod ; ubi bonus 
sequitur eventus Troianos ; Iuno removetur: et congrue ; quasi numen 
inimicum ; quod praesens posset nocere. 

287. avrasqve invecta tenebat per elementuin suum ibat. 15 

289. abvsqve c abusque 5 et c adusque' usurpative dicimus: prae- 
positio enim nec adverbio iungitur nec praepositioni ; c usque ? autem 
aut praepositio est aut adverbium. 

290. iam fidere terrae per dativum iungendum, aliter non 
proeedit, ut <(IX 376> et fidere nocti. 20 

291. stetit quod solet esse cogitantum. 
293. fatis fooe est voluntatibus. 

295. capti potvere capi cum felle dictum est: nam si hoc 
removeas ; erit oxymorum. dicit autem omnia quae contigerunt ; 

1 materno e. q. s.] cf. Isid. or. IX 5, 23 || 16 abusque e. q. s.] cf. Serv. comm. 
in Don. p. 419, 15 et p. 442, 15 K. Don. ad Ter. Andr. II 1, 3 et eun. III 
2, 18 || 22 fatis voluntatibus] cf. Non. p. 303, 32 et 455, 26 



1 hoc nomen ASF || 2 nam . . . non est BLH: nam in latinitate deficit 
ASF nam in latinitate deficit quemadmodum dicatur non est M (deficit del. 
m) |J 3 donis dictisqve M || 6 fuit namque A S namque fuit F || 7 quae primo 
argi dicta est post argirippa post arpi M \\ post Argyrippa om. L (post argiripa 
supr. vers. I) || argyrippa H: argirippa ASM argyripa F. cf. Serv. ad Aen. 
VIII 9 et XI 246 || arbi 8 || 8 tesalia L || 9 arat AM erat SELHFa || hoc L 
(haud l) || quod a] quodam H || 10 dypsion H dipsyon M\\ magna societas erat 
AS || inter eos scilicet ASFl || 12 quas tribus] qua fibus AS quas tribi F || 
ubiubi H ubicumque M § 13 iuno remouetur B: iuno remouet. u. f. L iuno 
remouet f. H iunonem remouet M iuno longe fuisse inducitur ASFl || 16 ab- 
usque om. LBM (supr. vers. add. T) || abusque autem F \\ usque L (adusque l) || 
usurpative] praepositive Bibbeckius adnot. crit. ad v. 289 || 17 aduerbium et 
praepositionem L, ut videtur (aduerbio et praepositioni Z) || usque autem aut 
aduerbium est aut praepositio B || 20 ut . . . nocti] datiuo ut fidere nocti AS 
datiuo usus est ut fidere nocti a datiuo ait ut fidere nocti 1 1| 21 cogitantum] 
id est stare add. F || 23 huc H || 24 erit] perit B, quam scripturam e corri- 
geridi studio natam esse puto. at nihil mutandum esse Pseudo- Asconius docet, 
gui ad Gic. in Q. Caec. div. VI 21 c etiamsi taceant satis dicunt', ubi similia 
protulit c Jiaec ' inquit c in loco nec oxymora nec cacozela iudicanda sunt; aut 
enim inferioribus dictis ant supra positis leniuntur\ itaque Servius cum *capti 



150 SERVII 

non videri eontigisse ; quia non obfuerunt. ^capti 5 autem c eapP sic 
dixit, ut et Cicero ut in uberrima Siciliae parte Siciliani 
quaererenius. ^ / 

297. at credo mea nvmina tandem id est nec fatigata destiti, 
5 nec satiata requievi. 

299. patria excvssos satis signate locutus est. 

300. me opponere ponto plus est, quam si diceret tempesta- 
tes. c me' autem per physiologiam imbres, tonitrua ; tempestates. 

302. avt scylla mihi bene e mihi ? ? ac si diceret: etiam quae 
10 per suam naturam solent nocere ; me rogante minime obfuerunt. 

303. CONDVNTVR thybridis alveo 'condi' proprie dicuntur 
qui sibi statuunt civitatem. c conduntur' ergo sedem stabilem loeant: 
Sallustius peste conditos orbis terrarum. et sunt propria verba, 
quae nulla ratione mutantur ; ut sacerdotes creari ; virgines capi 

15 dicimus. 

304. pelaoi propter illud <VI 84> sed terrae graviora 
rnanent. maes perdere g-entem- bene belli et vastationis quae- 
rit exempla in rebus huius modi ; sicut in primo <39)> naufragii. 
Pirithous, Lapitharum rex ; cum uxorem duceret, vicinos populos 

20 Centauros ; etiam sibi cognatos ; et deos omnes excepto Marte ; ad 
convivium convocavit: unde iratum numen inmisit furorem/ quo e 
Centauri et Lapithae in bella venerunt. 

306. ANTIQVAM GENITOR CALYDONA DIANAE Oeneus ; Calydoilis 

2 Cicero] in Verr. act. II lib. III 18, 47 || 13 Sallustius] ep. Mithridatis 
p. 324 Kr. II p. 114 D. p. 123 lord. || 19 Pirithous e. q. s.] exscr. mythogr I 
162. cf. mythogr. II 108 et Luct. Plac. ad Stat. Theb. II 563 et V 261 



potuere capi' cum felle dictum esse ostendit , caveri voluit ne oxymorum admi- 
sisse videretur Vergilius. cf. etiam Diomedis de caeozelia praeceptum p. 451, 8 K. 
|| oximorum ABL exymdrum II oximoron F || 1 videri om. BLH (supr. vers. 
add. T) || offuerunt BLHM\ capti] capit H [) capi] cassis H capi casis L (casis 
del. T) || 2 dicit L || et] om. A F, in S \\ ut ante in om. B MF (supr. vers. add. f) 
|| parte siciliae B || 3 que//feremus F (ue et f inras. f) || 4 tandem] t. f. AS || 
id est om. BLHM \\ 8 me autem ... tempestates om. L (in marg. add. I) \\ 
phisiologiam AS phisologiam B sysiologiam H fysiologiam M perisologiam 
Stephanus et Baniel || 10 per] super A || minime obfuerunt LHM, nisi quod 
offuerunt HM: non (minime B) potuerunt obesse troianis ASBF non potue- 
rant nocere troianis 1 1| 12 sibi om. H || 13 peste Sall. cod. Vat. 3864: pestem AS 
perte reliqui parte vulgo cuiii p este LietscMus || conditos AS: conditor BHF 
conditor ol L conditur M || uerba propria ASF \\ 14 ut] nam ut ASMFl || 
rapi M || 15 dicimus] ita condi dicuntur qui statuunt ciuitatem add. ASFl | 
17 bene . . . huius modi] bene hoc loco uastationis et belli quaerit exemplum 
dicens mars potuit illam delere gentem item (iter F) illam diana (dianam F) 
ASFl | 19 phyritous A_ (phyrithous a) piritheus H perithous F || lapytarum A 
laphitarum BLM || 20 etiam sibi] etiamsi F || 21 uocauit L || unde . . . furorem] 
unde numen iratum talem furorem F || quo] cum LII (quo Z), om. F || 22 la- 
phyte A laphitae BM\\ 23 antiqva B || oencus BH || calidonis ABLM cali- 
dionis H chalidionis F _. 



COMM. IN VERG. AEN. YII 297-319. 151 

rex ; de priinitiis omnibus nuininibus sacrificavit, excepta Diana: 
quae irata aprum inmisit ? qui cuncta vastabat, donec a Meleagro 
occideretur. c concessit ? autem ideo dixit 7 ut ostenderet minora nu- 
roina, nisi impetraverint, nocere non posse: Statius de Venere in- 
fandum natae concessit honorem. 5 

307. QVOD SCELVS AVT LAPITHIS TANTVM AVT CALYDONE ME- 

eente haec est vera lectio, sic et sensu& procedit, ut uterque abla- 
tivus sit: nam si c Calydona ? legas, vitium erit nec sensus procedet. 
^scelus' autem pro poena posuit, ab eo quod praecedit id quod 
sequitur, ut <(II 229)> et scelus expendisse merentem. 10 

309. qvae potvi infelix id est nocens, irata, ut contra <I 
330)> sis felix, id est propitia, ut etiam diximus supra. 

311. inplorare qvod vsqvam est ac si diceret, etiam humi- 
lia. quod autem Iuno ubique alieno uti introducitur auxilio, phy- 
sicum est: natura enim aeris per se nihil facit, nisi aliena con- 15 
iunctione, ventorum scilicet, qui creant nubes et pluvias. 

315. ATQVE JVIORAS TANTIS LICET ADD^RE REBVS OStendit deos 

retardare posse fata, non penitus tollere, ut <VIII 399> decemque 
alios Priamum superesse per annos. quae autem dicit etiam 
a Creusa dicta sunt, ut <1I 783)> regnumque et regia coniunx 20 
parta tibi. 

318. SANGVINE TROIANO ET RVTVLO DOTABERE VIRGO ambi- 

tiosa execratio est. 

319. nec face tantvm tantummodo. 



4 Statius] Theb. V 277 || 17 ostendit . . . tollere] cf. Luct. Plac. ad Stat. 
Theb. IV 677 



1 de . . . sacrificavifc] cum de primitus frugum omnibus numinibus sacrifi- 
casset F || primiciis It || excepto dianae AS \\ 2 inmisit] regionibus eius add. F || 
qui . . . occideretur] qui segetes eius uastaret. qui postea a meleagro occisus 
est B || uastauit ASl uastaret F \\ 4k nisi impetraverint] nisi accepta potestate 

i 
E || non posse nocere S || 6 laphtis A (i add. man. rec.) lap. B laphttis M \\ 
tantvm . . . merente] et rlq. F, qui in textu Verg. Jiabet tantum aut calidone 

m erentem || calidone ALH calidona B || meeente om. A || 7 sic] sicut F \\ sen- 
sus] casus qui L (cor?\ T) casus H sensum F || ut] si B, om. LH (supr. vers. 
add. I) || 8 calidona LM calcidona B chalidona F || procedet B: procedent H 
procedit reliqui || 9 scelos F || autem] om. H, enim in ras. 1 1| procedit B || 10 et 
om. ASBF\ 12 ut etiam HM: ut iam B etiam L sicut ASFl || supra dixi- 
mus B || 13 schcil. ad v. 311 om. F || 14 introducitur] dicitur ASl \\ 16 erat LH 
(creant l) \\ plue L (pluas Z) plumae H\\ 17 deos] et pluuias add. F \\ 18 fata 
posse tardare ASF reportare posse fata B retardare fata posse M || ut decem- 
que] uixq H (ortum ex ut xque) || 19 quod F || dixit LF (dicit l) || 20 prae- 
dictum est F || coniunx om. LH || 22 ambitiosa execratio est Steplianus: am- 
bitiosam execrationem LH ambitiosa execratio B ambitiosae execrationes 
ASFMl 



152 SERVIl 

320. cisseis regina Hecuba filia secunduro. Euripidem Cissei, 
queni Ennius et Pacuvius et Vergilius sequuntur: nam Homerus 
Dymantis dicit. haec se facem parere vidit et Parin creavit, qui 
causa fuit incendii. ergo nunc hoc clicit , talis erit Veneri partus 

5 suus: nam sicut per Parin Troia iniuria consumpta est ; sic per 
Aenean reliquiae Troianorum. conparatio autem iniuriosa: nam 
Veneri Hecubain, Parin Aeneae, Helenam Laviniae conparat. iv- 
gales coniugales, matrimonio et sanguine conceptos. 

321. idem talis, similis. 

10 322. FVNESTAEQVE ITERVM RECIDIVA IN PERGAMA TAEDAE sic 

taedae recidivae, ut Pergama. 

324. lvctipicam allecto Graecus accusativus est huius autem 
declinationis tres tantttm casus usurpamus, genetivum, ut Allectus ; 
nominativum et accusativum ; ut Allecto. 
15 327. odit et ipse pater plvton venerationis est c pater': 

nam furiae Acherontis et Noctis filiae sunt. 

330. His ACVIT verbis inritavit et instigavit eius insaniam. 

331. proprivm aut tibi aptum: aut certe perpetuum, indefes- 
sum ; usque ad finem perducendum. et sciendum ideo furiae nihil 

20 pro praemio dari ; quia praestatur hoc ipsum furiae ut bella com- 
moveat et ut dicatur defendisse Iunonem. 

332. infracta aut valde fracta: aut quae fuit antehac semper 
infracta, ut in XII. <(1)> Turnus ut infractos adverso Marte 
Latinos defecisse videt. 

25 333. cedat fama loco vincatur: Cicero locp ille motus est ; 

cum est ex urbe depulsus. ambire latinvm ~aniplecti ; circum- 



1 regina Hecuba e. q. s.] exscr. Luct. Plac. ad Stat. Ach. I 22, cf. mythogr. 
II 197 || 25 Cicero] in Cat. II 1, 1 || 26 ambire amplecti circumretire] cf. Non. 
p. 242, 10 M. 



1 ciseis AL || secundum euripidem filia M \\ euripidinen S eruipidem F || 
cisei ASL || 2 pacubius A pacauiiis F || nam Homerus Dymantis dicit] nam 
secundum homerum dimantis filia fuit JR || Homerus] loquens de Asio Hecubae 
fratre add. Fabrius \\ 3 dimantis libri || dicit] avzoyia6iyvr}Tog . . . Sayyaqloio 
(II. XVI 718 sq.) Ovidius etiam (met. XI 761) f proles enixa Dymantis' add. 
Fabricius \\ parere] in somniis add. Fabricius || 4 erit om. F || ueneris M \\ 
5 iniuria consumpta est] iniuriam consumpta est L iniuria aliter incensa est 
consumpta est H incensa est ASRF consumpta est M- \\ 7 comparauit F \\ 
ivgalis coniugalis F || coniugales hoc est LH || 8 conceptum F || 9 talis om. BLH 
(supr. vers. add. I) \\ 10 sic tede in recidiua pergama B || 11 ut Pergama om. F \\ 

pergamam H || 13 nominatiuum genitiuum accusatiuum ut allecto (alec F) al- 
lectus allecto ASFM || allectos B \\ 15 ipse pater F \\ 16 noctis et acherontis 
sunt filiae ASF\\ 17 et instigavit om. ASF\\ 18 perpetuum] proprium ASl \\ 
indefesum A indefensum L || 21 et ut] ut et I || ut . . . Iunonem] iunoni 
prestitisse uideatur F || iunonem defendisse dicatur AS \\ 22 ante ac A 
(corr. a) antea F \\ 23 in XII. om. BLH\\ infractus F \\ 26 de urbe expulsus 



COMM. IN VERG. AEN. VJI 320-346. 153 

retire. non ob ambitum clixit: nam c ambio ad illum' dicimus, non 
c ainbio illum'. 

335. tv potes vnanimos a maiore ad minus. 

336. versare vertere. et usus est frequentativo ad vim au- 
gendam. 5 

337. tibi nomina mille facies, ut <II 558> et sine nomine 
corpus. c mille 5 autem secundum Euripidem, in cuius tragoedia 
dicit furia ; se non esse unius potestatis, sed se Fortunani, se Ne- 
mesin, se Patum, se esse Necessitatem. ita dicit etiam Asper. 

338. fecvndvm CONCVTE pectvs plenum pectus malitiae effi- 10 
cacia. 

339. compositam pacem quaro supra Latinus dederat. cri- 
mina belli causEts, ut <(X 188> crimen amor vestrum. 

341. exin statim, et est ordinis adverbium. GORGONEIS autem 
pessimis, saevis, a Gorgone. 15 

343. tacitvm pro tacite. bene autem obsedit ? quasi quae 
insidiabatur. 

345. cvraeqve iraeqve coqvebant perverso ordine respon- 
dit; nam ira in Troianos est ; cura vero de nuptiis. et primo ad- 
ventum Teucrorum dixerat. *coquebant' vero macerabant. 20 

346. hvic dea figura hyperbaton: namque talis est ordo: huic 
dea unum anguem in sinum conicit et usque ad intima subdit prae- 



A S || amplecti . . . non ambio illum] neque nuptiis impetrandis possint latinum 
amplecti. et circum retiri. non ob ambitum enim dixit ambire. nam ambio ad 
illum dicimus (cum ob ambitum ob ambitum dicitur et significatur cupio add. T) 
non ambio illum. cum uero ambio illum dicimus significat insidiis circumuenio 
ut hic M et priore scriptura deleta l \\ circumretire R: circum retinere ASHF 

ob 

|| 1 non ob ambitum dixit B: n abi obitum dixit H et dictum est non am- 
bitu A et dictum est non ab ambitu SF || nam ambio] ama inbio H. non 
ob ambitum dixit . . . ambio illum non videntur Servii esse; ndm neque consen- 
tiunt cum illis quae ad Aen. IV 283 grammaticus praecepit, neque r ambio ad 
illum' 1 locutio umquam frequentata est. || 3 argumentum a maiore a || ad minus] 
dicimus AS (corr. as) || 6 facies] mille facies B id est facies L ||,8 dicitur L || 
furias non esse unius potestatis LHM furias non se unius esse potestatis -4.$ 
(se del. a) furia non se unius esse potestatis BF\\ sed . . . Asper] om. B, sed 
plurimarum * ita factum secundum necessitatem , ita Asper Fdbricius \\ se for- 
tunam L H se esse fortunam ASF esse fortunam Ml || se nemesin se fatum 
se esse necessitatem L (se semper del. T) senem es inse factum se esse neces- 
sitatem H nemesin fatum necessitatem ASMF, nisi quod fantum S factum 
M (fatum m), necessitate AS || 9 dicit etiam om. LH'\\ 10 secvndvm M |f pectus 
om. LH || efficatiae M \\ 12 supra om. ASBF \\ 14 aduerbium ordinis AF || 
autein om. LHM || 16 bene . . . obsedit] Sedit obsedit. bene autem obsedit M || 
bene autem] bene L (autem add. I) sed bene Jff|| 17 insidiabitur A (corr. man. 
rec.) insidiebatur F || 18 ad v. 345 femineae uehementissimae et impatientes 
edidit Fabricius || respondet L || 19 vero om. LH (supr. vers. add. T) || aduentu 
F || 20 dixerat] dixerant B, om. F || 21 figura yperbaton l: figur% perturbata 
ASBHMF figura per yperbata (yperbaton a) turbata La\\ ninc M \\ 22 si- 
nus HM || ad stima F || subdidit B 



154 SERVII 

cordia, quae sunt loca cordi vicina, quibus sensus percipitur. c an- 
guem' autem iniecit partem sui ; id est furoris. 

349. levia pulchra. 

350. attactv nvllo sine morsu, sine sensu. fallitqve 
5 evrentem inieit furorein sine accipientis sensu. c furentem 5 autem 

ut furore teneatur; nam nondum furebat. 

352. taenia vittae taenia est vittarum extremitas. 

354. VDO svblapsa veneno hypallage in sensu: venenum enim 
udum dixit, quod est de udo corpore; namque serpentum uda sunt 
10 eorpora, adeo ut qua eunt ? viam umore designent. 

357. solito matrvm de more locvta ejst nondum ad plenum 
furebat; uncle per muliebrem iracundiam mixta asperitate loquebatur, 
n am hoc est c matrum cle more\ nam paulo post vero furore quatietur. 

359. EXVLiBVSNE datvr propter dissuasionem signate loquitur, 
15 exules vocans eos qui propria regna repetebant. dvcenda ab- 
ducenda. 

362. PRAEDO quasi piratam dicit hominem diu in mari morantem, 

363. AT non sic phrygivs legitur et c an non sic'; sed hoc 
absolutum est. si autem c at' legeris, inceptiva particula est, ad 

20 ornatum solum pertinens: Horatius at o deorum quicquid in 
caelo regit terras et humanum genus. 

366. qvid consangvineo filius enim est Veniliae ; sororis 
Amatae. 

367. SI GENER EXTERNA PETITVR DE GENTE LATINIS de qua- 

25 litate transit ad finem; nam Turnum extraneum esse definire con- 
tendit per callidam argumentationem ; dicens eum non subiacere 
imperio Latini, cum oraculum de Latinis omnibus caverit. postea 



7 taenia . .• -. extremitas] exscr. Isid. XIX 31, 6 || 20 Horatius] epod. 5, 1 



1 concordi F \\ precipitur L (corr. I) || 4 adtactv A HM || sine sensu om. LH } 
fortasse recte. (add. T) || 5 sensum F \\ autem om. B || 6 nam om. ASB (add. a) \ 
furabat B || 7 tenia LM tenea B || tenia BLJELM || extremitas uittarum AS | 
8 liypallagen sensu B ypalage sensus F || venenum . . . dixit] ueneno udo LH 
|| 10 qua eunt HM. quaque eunt ASl queunt BF quo eant L || nmorem H 

V 

liumorem F || 11 nondum . . . de more] iracpndiam nam hoc est matrum de 
more mixta asperitate loquebatur LH nam hoc est de matrum more nondum 
ad plenum . . . loquebatur M || 12 furabat B || mulierem B || mixtam S || 13 nam 
om. AS D paulo post enim JR-|] vero om. F || 14 dissuasiones B || signa H II 
15 exsules LH exulos F || regna om. L (add. I) || 17 diui mare morantem F \\ 
18 ad H \\ sic] frygius add. F || bic L (hoc T) || 19 ad iF || inceptiua F in- 
coeptiua B: copulatiua reliqui. cf. Serv. ad Aen. X 411 || 20 ad. F\ quidquid 
F || 22 qvid] et F II uenialae A (corr. man. rec.) || 23 amatae sororis L\ 25 nam] 
nam uult &H\\ contendit om. LH\\ 26 callidam] factionem M || dicens . . . La- 
tini] quia imperio latini non subiaceat LH, nisi quod subiacet H || 27 cauerit 
LH: caueret ASM cauerunt B cauerat F 



COMM. IN VERG. AEN. VII 349-390. 155 

etiani huic arguniento alia subvenit argunientatione, Turnum Grae- 
cuni esse ab Acrisio comnieniorans. per quocl duas res agit laten- 
ter: nam dicendo originem considerandam, docet et Turnum Grae- 
cum esse ab Inaeho et Acrisio, et Aenean Latinum a Dardano. 

368. premvnt te ivssa urgent, in hoc compellunt. 5 

372. inachvs acrisivsqve patres Danae, Acrisii regis Argi- 
vorum filia, postquam est a love vitiata, pater eam intra arcam 
inclusam praecipitavit in mare. quae delata ad Italiam, inventa 
est a piscatore cum Perseo, quem illic enixa fuerat, et oblata regi ? 
qui eam sibi fecit uxoreni, cum qua etiam Ardeam condidit: a qui- 10 
bus Turnum vult originem ducere. 

377. sine more fvrit sine exemplo. an sine modo? et hoc 
iam contra decus est xegium. lymphata percussa furore Lym- 
pharum, sicut cerritos a Cerere dicimus. 

378. tvrbo Catullus c hoc turben' dicit, ut c hoc carmen, 15 
fulmen\ est autem c hic turbo', unde c turbinis' facit: nam si c tur- 
bonis 5 sit ; erit a proprio nomine genetivus ; ut Horatius Turbonis 
in armis. 

382. inpvbesqve manvs aut multitudo puerorum: aut a parte 
totum posuit ; ut pro manu puerum ipsum intellegas. 20 

385. simvlato nvmine bacchi talem patiebatur furorem ; ut ; 
speraret se Liberi sacra celebrare; non enim ipsa simulabat ; quod 
est sanorum: nam et paulo post dicturus est <405)> Allecto sti- 
mulis agit undique Bacchi. 

388. QVO id est c ut'. 25 

389. evhoe bacche vox bacchantum est. 

390. tibi svmere thyrsos sumebant. et sunt infiniti pro in- 
dicativis. 



5 premvnt urgent] cf. Non. p. 365, 2 M. || 6 Danae e. q. s.J exser. Luct. 
Plac. ad Stat. Theb. II 220, mythogr. I 157 et II 110 || 17 Horatius] sat. II 
3, 310. cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. X 552 



1 huic . . . argumentatione] huic occurrit LH huic occurrit argumento 
alia subuenit argumentatione M (alia . . . argumentatione del. m) || huic] hinc 
F || 2 ab Acrisio] om. ASMF, ab acrissio H \\ ab Acrisio ortum Fdbricius \\ 
quod] quas JB || ait L || 3 considerandum Fa || Graecum om. M || 4 esse] esse 
commemorat AS commemorat M || Inacho et om. LHM || 5 urguent AHF 
in hoc loco compellunt F || ad v. 368 ivssa sortes, oracula edidit Fabricius 
6 achrisivsqve A || achrisii AJR acrisi F || 9 cum] om. L (add. I), quem H 
regi pilumno L) || 11 deducere B || 14 cyrritos H ceritos M || 15 cattullus F 
Tibullus coniec. Nansius et Nicolaus Loensis; Tibullujn enim I 5, 3 *Mrben' 
scripsisse testatur Gharisius p. 145, 9 K. cf. Schwabe et Baehrens ad Gat. 64, 107 
et fragm. XII (XIII) || hoc om. ASBF \\ carmen] termen B. Vnger \\ 16 est 
autem om. H \\ 17 sit] facit ABl || genetivus om. LHM || 22 liberi se F || 
25 id est] om. LH, pro B, in quo ut omissum supr. vers. add. Daniel || 26 evhae 
H || bacchantum uox est B \\ bacchantis H bachantis L || 27 thyrsos] tirsus 



156 SERVIT 

396. pampineas hastas panipinis teetas. incinctae pelli- 
bvs nebridum scilicet. . 

397. pinvm svstinet faceni pineam ; sicut in Liberalibus fiebat. 

398. NATAE tvrniqve canit hymenaeos hic aperte expressit 
5 ciementiam : nam cum consecraverit filiam Libero, hymenaeum canit 

eius ac Turni. hymenaeum autem nunc carmen nuptiale dixit. 

399. torvvm pro c torve'. io vox clamantis. et est tragi- 
cus sermo. 

401. piis animis id est maternis. 
10 403. crinales vittas quae solarum matronarum erant: nam 

meretricibus non dabantur. 

406. acvisse fvrores ut supra <330> quam luno his acuit 
dictis. 

407. consilivmqve omnemqve domvm vertisse latini quod 
15 habuerat, ut filiam dando Aeneae bella removeret ; quae significaverat 

fumus augurii. 

410. acrisioneis danae patronymicon est ; non c Acrisioneis 
colonis': sola enim venerat ; non cum colonis. 

411. praecipiti delata noto intra arcam ; ut diximus supra 
20 <372>. 

412. magnvm tenet ardea nomen bene adlusit: nam Ardea 
quasi ardua dicta est ; id est magna et nobilis ; licet Hyginus in 

21 nani ardea . . . dicta est] cf. Isid. or. XII 7, 21 



(om. LM) genus est (est om. LM) cymbali (cimbali LM) in modum fenestrae 
quadratae factum quod ab utraque manu tenetur (tenet M) et tam (etiam B) 
aperiendo quam etiam (etiam om. M) claudendo sonat. graece enim fenestra 
(fyenestraec B) thyrsos (tirsus B tyrsus^ L) dicitur add.BLM. Tirsi uirginum 
uelamina quos s^Donsi deuotacibus iuuonu traendo sumunt in marg. add. f. hoc 
loco tyrsos appellat uelamina quae sumebant sponsi de uertice sponsarum. di- 
citur etiam tyrsus fenestra T || sumebant] sumebat A SB ? om. F, pro sumebant 
vulgo || et om. ASBF \\ iDfiniti sunt AS infinitiui sunt F infinitiuis B || 1 tectis 
AS (corr. a) \\ invinctae H || 2 nebridum BLHM: nebridas AS (nebridis a) 
nebridarum F. eapectatur nebridibus. ceterum ad georg. IV 342 *pictis incin- 
ctae pellihus ambae y Servius adscripsit c nebridas habentes\ || 3 pinvm .". .^aperte 
om. M, in marg. sup, add. m || supra facem pineam in Caroliriihensi facedla a 
manu satis antiqua adscriptum est (| sicut] ut LHM || fiebat in liberalibus L H M 
in liberalibus fuit F \\ 4 hymenaeos] h litteram et laoc loco ~et infra om. libri 
plerique || expraemit F || 5 clementiam S j| 6 ac] et F || hymenaeus F\ nunc 
om. B || clicit B dicitur F \\ 7 torve] dixit add. ASB, toruae sunt turbatae uel 
iratae aut asperrime add. H torue id est turbate uel irate aut asperrime add. 
M || trugicus B \\ 12 his] bis S \\ 13 dictis] uerbis F || 15 dando] donando B \\ 
16 fumus om. H\\ augurin H || 17 patronomicon ASL" patronomican B patro- 
nymycon H patronomicum M || est] nam filiam Acrisii significat add. Fabricius 
|| non . . . colonis] nanr male putant acrisioneis (acrisonaeis F) colonis cum 
solam eam uenisse (inuenisse AS) constet (constat F, plurimae adserunt ad- 
dens) non cum colonis ASBF \\ 48 sola enim uenerat] cum solam eam inue- 
nisse constet M cum solam eam consfcat inuenisse l || 19 archam A || supra] a 
plurimis dicitar add. F et ut a plurimis dicitur Baniel || 22 licet] et quam- 
quam M || yginus AH yginys S iginius B iginus LM igynus F 



COMM. IN VERG. AEN. VII 396—422. 157 

Italicis urbibus ab augurio avis ardeae dictam velit. illud naiuque 
Ovidii in metamorphoseos <XIV 574> fabulosum est, incensam ab 
Hannibale Ardeam in hanc avem esse conversam. sciendum tamen 
ardeam avem xata avti<pQa6iv dictaui, quod brevitate pennarum 
altius non volat: Lucanus <V 553> quodque ausa volare ardea 5 
sublimis pennae confisa natanti. 

416. membea exvit bene c exuit ? : nam dii cum volunt videri, 
induunt se corporibus propter mortalium oculos; nam incorporei sunt. 

417. albos cvm vitta id est etiam vittas albas. 

418. ramvm innectit olivae aut coronam accipit: aut ramum 10 
inligat vittis, quod aperte iii octavo ostendit<128> et vitta comptos 
voluit praetendere ramos. supra etiam <237> praeferimus 
manibus vittas. 

419. ivnonis anvs templiqve sacerdos ordo est 9 ut 'Iunonis 
templi anus saeerdos'. 15 

421. fvsos patiere labores Probus de temporum conexione 
libellum composuit, in quo docet ? quod cui debeat accommodari. ex 
quo intellegimus hanc quam fecit arduam esse conexionem: nam 
c patiere' futuri temporis est ? c fusos ? vero participium est praeter- 
itum. dicit autem: patieris ut tot tui labores fundantur in cassum, 20 
id est in irritum cadant? incassum autem tractum est a cassibus ? 

id est a retibus. 

422. transcribi tradi. sermo autem hic tractus est de pecu- 
nia ? nam e seribi' est dari: Horatius scribe decem a Nerio: non 
est satis: adde Cicutae: c rescribi' vero reddi: Horatius dictan- 25 
tis quod tu numquam rescribere possis. 



16 Probus] cf. Keil de M. Yal. Probo gramm. (symb. in hon. Ritsch.) p. 94 sq. 
Steupius de Probis p. 180 || 23 sermo autem e. q..s.] cf. Don. ad Ter. Phorm. 
V 8 (7), 29 || 24 Horatius] sat. II 3, 69 || 25 Horatius] sat, II. 3, 76 



1 ardeae ASJRF: ardeam LHM || 2 in om. F \\ metamorphoseos vel ineta- 
morfoseos libri praeter Hamburgensem, qui metamorfosetis exhibet. fort. in XIV". 
metamorphoseon |[ 3 hannibale ASBl annibale reliqui. Aenea debuit scribere 
Servius. cf. Salmasius exerc. Plin. p. 41 \\ ardeam et in hanc M || 4 cata anti- 
frasin ASELH catantifrasin MF || pinnarum HMF \\ 5 altius uolare non 
potest ASBFh nisi quod possit F || quoque AS || 6 pinnae HF\\ confixe F || 

8 corporalibus F \\ mortalium] mortalibus S (corr. s) lium . . . sunt om. F \\ 

9 albas] Nam nisi uittae essent albae sicut et crines non diceret iuduit albos 
cum uitta sed induit albos crines uitta in marg. add. I || 10 bamvmqve ASB | 
11 ligat ASB || aperto F || ostenditur F || et] ut B ut et M || 16 conixione F | 
17 quod LHM: quid ASBFl || 18 conexionem esse F || 19 fusus F \\ 20 dicit 
autem] est autem sensus ASBFl || patiere ASBFl || 21 inritum^F || cadant 
om. H || et incasum tractum -est'.F || a cassibus id est a om. F || 22 a ante retibus 
om.LH (add. I) || retibus] quae casses uocantur add. ASBF\\ 23 et est sermo 
tractus de pecunia ASBFl, nisi quod penia F\\ sermo] et sermo M\\ 24 de- 

' eem] dote B deam F || a nerio LF: manerios S manerio B //a nerio// A 
nerio H anerios M"|| non] si H || 25 rescribi vero] rescribere LH (corr. I) || 26 pos- 



158 SERVII 

424 qvaeritvr heres de iure traxit ut non generum ; sed 
heredeni diceret: nani per coenrptionem facto matrimonio sibi invi- 
cem succedebant. 

426. tyrrhenas i sterne acies ut <(IV 381> i ; sequere 
5 Italiam ventis. sane notum est bello multum potuisse Tyrrhenos 

et fuisse praecipue infestos Latinis ; ut <TIII 55> hi bellum ad- 
sidue ducunt cum gente Latina. 

427. haec adeo tibi me addit auctoritatem, quia scit anui 
credi difficile. c adeo' autem, valde scilicet iussit ? ut adulescen- 

10 tem adeo nobilem. 

430. laetvs alacer, festinus; nam laetari non poterat qui 

perdebat uxorem: sic supra <T 35> vela dabant laeti. flvmine 

pvlchro ut supra <(3(J> hunc inter fluvio Tiberinus amoeno. 

432. caelestvm vis magna ivbet aut per definitionem ipsa 

15 Iuno est vis deorum: aut per augmentum suasit primo per se ; de- 

inde per Iunonem, postremo per omnium vim deorum. 

434. tvrnvm experiatvr id est probet contra se ; quem pro se 
probare non potuit. 

435. hic ivvenis vatem inridens caluit, quia iuvenis: Hora- 
20 tius non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco. 

440. victa sitv senectvs temporis longinquitate, ex qua na- 
scitur situs. veriqve effeta cassa veritatis. 

441. o mater inrisionis est ; non honoris. 

442. FALSA formidine bene c falsa' ; quia c vatem 5 : namque eam 
25 defendebat a bellis si non aetas ; saltem religio sacerdotii. 

445. exarsit in iras communis sermo habet c ardeo illa re% 



9 adulescentem] Ter. eun. I 2, 124 || 19 Horatius] carm. 111 14, 27 



sis om. AB || possis] Terentius (Phorm. V 8, 29) argentum illud denuo rescribi 
iube pbormio add. D || 2 ceptionem AS (corr. man. rec. in A) coeptionem JRH 

|| 4 TYERENAS A M TYRRINAS L TYERENEAS H \\ I OM. F \\ STERNEBE A \\ 1 Sequere] 

insequere F || 5 in bello A8JR 1 1| posuisse F \\ tyrrenos AHM tirrenos BL || 
8 additut F addidit vulgo \\ scio F \\ anui credi] aggredi JR angredi H annui 
credi F || 9 valde scilicet] id est ualde ASBF id est ualde scilicet M \\ ut 
Terentius vulgo || 11 potest MF \\ 12 sic supra in primo D || 15 Iuno om. AS 
(add. a) || est om. F || augmentum LH: argumentum ASB augumentum M 
armentum F || persuasit B || primum AS \\ 17 experietvr F || probet Laniel: 
probat F || contra se] sentiat (senciat S senaat A) contra se pugnandum (pu- 
gnantem a) ASBMl || quem] quemque L || pro . . . potuit LHM: pro se labo- 
rantem non probauit ASBFl || 20 ego] enim AS || plango BH || 21 longin- 
quitatem B || 22 cassa] causa H || 23 inrisionis LH: inrisio ASF irrisionis B 
irrisio M || non honoris Ml: honor ASB non konov Fa, om. LH || 24 Jbene 
falsa ASMl: bene falsa formidine BF, om. LH || quia vatem om. ASBF \\ 
nam LH\\ 25 defendebant LH (corr. I) || relegio L || sacerdotis F || 26 ardeo 
. . . figuratins om. B 



COMM. IN VERG. AEN. VII 424-463. 159 

sed figuratius c ardeo in illam reni' dieimus: et est specialis Cor- 
nelii eloeutio. 

446. oranti non roganti, sed loquenti: unde etiam oratores 
dicimus. tremor OCCVPAT aetvs vicinitate scilicet furiae: nam 
tremor furoris est. 5 

448. tantaqve se facies aperit semoto anili vultu ; quem 
finxerat et quo se induerat: sic supra de Venere (I 405)> et vera 
incessu patuit dea. 

450. geminos erexit crinibvs angves similes: nam omnes 
eam dicit erexisse ; non duos. 10 

451. verberaqve insonvit pro c verberibus insonuit', id est 
per verbera. rabido ore habitum futurae orationis ostendit. 

454. respice multi hic distingunt et superioribus iungunt, ut 
sit sensus: respice eam quam dicis falsa deludi formidine. * ad 
haec adsvm id est ad regum arma et ad bella. quomodo ergo 15 
dicis ; quod superfluo his inserar rebus ; ad quas veni? alii c respice ad 
haec' legunt ; ut sit quasi demonstrantis c respice ; bella et letum gero'. 

456. facem ivveni coniecit satis considerate facem iuveni 
iniecit ; quae cito et exardescit et desinit ; supra vero Amatae ser- 
pentem iniecit ; quod in mulieribus semper viget venenum. ^ 20 

457. atro lvmine atri luminis taedas ; ut (I 75> et pulchra 
faciat te prole parentem. e atro 5 aiitem c lumine' furiali ; inferno; 
alias ratione caret. svb pectore ubi fellis locus est ; id est ira- 
cundiae. 

460. fremit cum fremitu et clamore deposcit. bene autem 25 
c amens' ; quia in toro requirebat. 

461. scelerata insania belli nihil enim tam insanum ; quam 
desiderare id per quod possis perire. 

463. virgea de virgis facta ; unde est flamma validior. 
COSTIS autem lateribus. et bene antiquum respexit morem: nam 30 
ollas non suspendebant, sed positis circumcirca ignem adhibebant. 



1 figuratus M || illam] illa L || Cornelii] Cornelium Frontonem intellegi 
voluit Dorvillius, quae suspicio *haud satis verisimilis^ videtur Naoero p. 262 
adnot. 5 |i 2 locutio F elotio AH (corr. a) || 3 oratiores F || 5 est om. HJ| 
6 opebit R || renioto ASF \\ 7 fixerat F || quo] que F || 9 oinnes earn] hominis 
eadem F \\ 10 eam et erexisse om. LH || 12 rapido BM || orationis om. B || 
13 mnlti autem respice distingunt F || 14 ad haec . . . letum gero om. F || 
15 assvm L II id estj adsum add. JR || 16 inserat SM inferar vulgo || 17 bella 
manu loetumque gero B \\ laetum A loetum H M || 18 conicit L \\ 19 et ex- 
ardescit HF: exardescit reliqui || 20 quod] quia L (quod T) quam H ut M || 
uiget semper LHM \\ 22 atro . . . caret] atro autem lumine atri luminis taedas 
alias rationale caret F || 23 ubi fellis (fallis B) et iracundiae locus est ASBF 
|| 28 possit F || 29 de uiminibus uel uirgis facta D || 30 lateribus] id est late- 
ribus M, ut tardi costas agitator aselli in marg. add. I || ad antiquum Al \\ 
circumcirca] circum del. a |] ignem] enim L (corr. I) || adhibebant] adbibebant S 



160 SERYII 

464. fvrit intvs aqvai fvmidvs id est aquae" auinis: nee 
innierito; nani potest esse et alterius rei aiimis, ut fluvios videt 
ille eruoris. hanc autem diaeresin Tucca et Varius fecerunt: nam 
Vergilius sic reliquerat furit intus aquae amnis et exuberat 
5 amnis: quod satis asperum fuit. notandum qiiod in toto Vergilio 
non reperiuntur nisi quattuor diaereses, fooc loco 7 et in tertio <(354> ; 
ut aulai medio libabant pocula Bacchi, et in VI. <747> ut 
aurai simplicis ignem, et in IX. <(26)> dives pictai vestis et 
auri. 
10 466. nec iam SE capit vnda melius quam si diceret c nec iam 

vas undam capit'. 

467. ergo id est quia sic incensus est. pollvta pace vel 
sua, vel Troianorum. 

468. indicit signate verbum bellicum posuit. 

15 471. in vota vocavit quia nuncupatis votis bella sumebant. 

473. hvnc decvs egregivm formae movet Turni scilicet 

decus; nam lioc dicit: alios pulchritudo Turni ; alios nobilitas, alios 

virtus movebat ad bellum. nam hoc est c animis audacibus implet' ? 

id est fortibus, adfectione sui inicit omnibus magnanimitatem. qui- 

20 dam haec ad singulos, qui se in arma hortabantur , referri volunt. 

477. ARTE NOVA dolo. SPECVLATA LOCVM QVO LITORE pro- 



2 fluvios] Luc. IV 785 || 5 notandum e. q. s.] cf. [Probi] de ult. syll. 
p. 263, 20 K. 



adibebant L adhibant F. costis id est lateribus ut (georg. I 273) tardi costas 
agitator aselli (oselli F) add. ASBMF\\ 1 fvrit intvs om. AB\ aqvai HM: 
aqvae AS aqva L aqvae vis l e JRegifiensi et Floriacensi quos cum Lioniano 
exemplari aqvai exhibente contuli nihil enotavi || id est] om. LH (add. I), id est 
fumidus D || 2 altarius B \\ fluuius et cruores F. fluvios non ilie cruoris mem- 
brorumque videt lapsum Lucanus || 3 dieresin libri || uarius Hi uarus reliqui || 
4 furit in (intus T) aque amnis et exuberat amnis L fu//rit intus aque amnis 
et exuberat ut aquae pmnis H furit intus aquae amnis et exuberat aquae 
amnis M fvrit intvs aqvae amnis et exvberat aqvae amnis ^L^ furit intus 
aquae amnis id est furifc intus aqua et amnis exuberat B furit intus aquae id 
est furit intus aquae amnis exuberat ut aque amnis F furit intus aquae vis, 
Fumidus atque.alte spumis exuberat amnis Masvicius, fortasse ex Pierii ad- 
notatione, qui in manu scriptis Servii commentariis *aquae vis* se legisse testa- 
tur. furit intus aquae [vis fumidns atque alte spumis exuberat] amnis, id est 
furit intus aqua et amnis exuberat coni. Ribbeckius proleg. p. 94 || 5 notandum 
. . . auri e Turonensi JDaniel edidit. cf. Probus de ult syll. p. 263-, 21 K. || 
6 diaeresis T || 10 schol. ad v r 466 om. R, || 11 capit] Homerica est comparatio 
(II. XXI 362 sqq.) ag ds Isfirjg . . . %dy%otva %slxui add. Fabricius. cf. Macrob. 
Sat. V 11, 23 || 12 incensum L (corr. T) || 14 signate] figurate Stephanus et Ba- 
niel\ belli composuit L || 15 quia] qui F || nuncupacis A nunciipacis S nun- 
cupatus F post nuncupatis supra versum in Lipsiensi X signum positum est 
quo in marg. iterato haec adscripta sunt id est acceptis militum sponsionibus 
quibus deuouebant in bella || bello F \\ 16 monet A || 17 nobiliter B \\ 19 id est 
supr. vers. I \\ adfectione . . . magnammitatem om F\\ 21 pro dolo F || qva II 



COMM. IN VERG. AEN. VII 464-490. 161 

nonien pro noinine ponitur, non pro nominibus: unde modo nove 
inter duo nomina unum pronomen posuit; nam recte c quo loco 5 
diceret. et hoc semel tantum fecit. 

478. insidiis cvrsvqve cursu agitabat: nam insidiis circum- 
venimus, non agitamus. 5 

479. canibvs rabiem studium mutavit in rabiem. 

480. noto odore cervino, solent enim ita institui: Horatius 
venaticus ex quo cervinam catulus pellem latravit in aula. 

481. qvae prima laborvm cavsa PVIT hoc est <40> e,t pri- 
mae revocabo exordia pugnae. 10 

432. ANIMOS agrestes plus est, quam si c agrestiuin' diceret 
c animos ? . 

483. cornibvs ingens c ingens ? et ad praestantem formam 
pertiuet et ad magnitudinem cornuum. 

484. tyrrhidae pveri Tyrrhi filii. et ut diximus supra <VI 15 
760> ; adludit ad nomen: nam Tyrrhus dictus est pastor, apud quem 
Lavinia peperit. 

485. cvi regia parent armenta magistrimi hunc pecoris vult 
fuisse et saltuarium: nam hoc est c et late custodia credita campi'. 
magister autem peeoris est ad quem omnia pertinent animalia: 20 
Cicero nominat hominem ? quem magistrum pecoris esse 
dicebat. 

487. silvia bonum puellae rusticae nomen formavit. 

489. pectebatqve fervm quadrupedem, ut <II 51> in latus 
inque feri curvam compagibus alvum. 25 

490. manvm patiens *patiens illius rei' dicimus, unde apparet 



7 Horatius] ep. I 2,,G5 || 21 Cicero] in Verr. act. II lib. V 7, 17 || 24 pervm 
quadrupedem] cf. Non. p. 307, 19 M. 



1 pro uno nomine Ml || omnibus L (nominibus T) \\ modo om. LH (add. I) \\ 
nouienter AS (corr. a) || 3 dicent H \\ 4 agitabat LM: agitabant H agitamus 
ASBFl || nam] nam si F || ciruenimus F || 5 non agitamus om. LH || 6 studium 
canum mutauit Ml || 8 venaticus, ex quo tempore cervinam pellem latravit in 
aula, militat in silvis catulus Horatius || 9 qvae prima laborvm cavsa fvit ^l^: 
quae prima laborum causa fuit malorvm cavsa pvit M malorvm cavsa pvit 
reliqui || 11 ageestis HM || est om. F || quam si diceret agrestium animos 
ASBF || 12 animos om. LH\\ 13 cornibvs . . . pertinet om. LH (in marg. add. I) 
|| 14 pertinens ASJR (corr. a) || et] nec et L (nec del. I) nec H \\ 15 thirridae A 
tirride B tyrride L tyrridae HM || tyrri AHM tirri BL\\ 16 tyrrus LHM 
tirrhus B || 17 lauinia siluium peperit l \\ 18 peccoris A || 19 laete A (corr. a) \\ 
20 autem] enim F || pectoris L || est pecoris ASBF, nisi quod peccoris A || 

monia 

omnia monia pertinent A (monia del. a) omnia pertinent S || 21 peccoris ^.JP|| 
22 dicebat ASBF: decebat LMHa || 25 curvam . . . alvum] c. c. t. u. ASH 
c. c. c. t. v. L c. c. t. 1. u. M || inque feri quod velocitate pedum ferantur 
Stephanus inque feri curvam compagibus alvum: sic dictae quod velocitate 
pedum ferantur Laniei. cf. Serv. ad. Aen. I 215 et II 51 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 11 



162 SERVII 

ununi *u ? causa nietri esse detractum. mensae erili nove dixit, 
nam erum non nisi dominum dicimus: nisi forte ideo dixit, quia^ 
dat ei humanum sensum; nam ait paulo post <(502)> imploranti 
similis. 
5 491. errabat silvis pascebatur, ut mille meae Siculis er- 

rant in montibus agnae. ipse id est sua sponte. 

494. secvndo deflveret c secunclo' id est cum aqua, unde 
et c adverso' dicimus contra aquam: nam ideo c defiueret ? clixit, et 
*secundo' ideo, quia cursus fluminis post natantem videtur. 

10 498. devs afvit Allecto deum dicit, sicut de Venere <(II 632)> 

descendo ac ducente deo: nam ut diximus <(1I 632)> ? nuinina 
utriusque sexus videntur ideo ; quia incorporea sunt et quod volunt 
adsumunt corpus. hoc autem non aperte ponitur, sed in subaudi- 
tione. erranti licet enim certum esset feritura, tamen bene 

15 c errantem ? dixit, quia non usquequaque semper certus est ictus: 
Horatius nec semper feriet quodcumque minabitur arcus. 

499. perqve ilia *hoe ile' et c haec ilia ? facit: hinc et Iu- 
venalis <(V 135)> vis frater ab ipsis ilibus? nam quod Marullus 
mimographus dixit tu Hectorem imitaris: ab ilio numquam 

20 receclis, cum de guloso diceret, adlusit ad civitatis nomen; nam 
c ab ili^ debuit dicere. bene autem ea loca vulnerata dicit quae 
statim mortem adferre non possent, ut domum rediret et esset 
causa bellorum: nam si statim periret ; aut ipse aut vulneris auctor 
laterent. 



5 mille] buc. II 21 || 16 Horatius] a. p. 350 || 18 Marullus] ap. Eibbeckium 
com. lat. rell. p. 310. cf. Serv. ad buc. VII 26 



1 metri causa ASB causa metrica M || esse om. F || herili M || 2 arum H 
herum LM || nisi ante forte om. B \\ 3 nam ait paulo post ASBFl: ut LH 
nam ait paulo posfc ut M || inploranti MF implorantis A \\ 5 pascebat ASBII 
|| 6 scholium dd ipse om. F || sponte sua AS \\ ad vers. 493 rabide yenantis quare 
femineo genere (genus cod.) canes posuit? soluitur: ideo noluit masculino ge- 
nere canes nominare, quod in feminis (femininis cod.) plus sit iracundiae D || 

7 deflvit et AS deflverit L j| dixit secundo L || id est om. LH {add. T) || 

8 auerso L || defluere .F|| et om. LH (add. I) || 9 ideo HMli ab hoc AS ob 
hoc BFa, om.L || cursus fluminis ASBFl: cursus eius L eius cursus H eius 
cursus fluminis M || 10 affvit BLM || 11 descendendo LH (corr. I) descende 
F || ab ducente LHM adducentem F \\ 12 incorporea sunt] per incorporeas F || 
13 corpus om. LH (add. T) || hoc autem LH: ut autem deum dicamus pro dea 
ASBMF, nisi qtwd pro dea hoc M ut deum pro dea dicamus l || subauditio- 
nem AS \\ 14 esse AS (corr. a) \\ 16 feret F \\ ad erranti in marg. quidam in- 
tellegunt qupd ascanius illo tenlpore belli primordia incipiebat. ideo uirgilius 
erranti dextrae dixerit quasi titubanti T || 17 illia F || facit om. F \\ 18 quod] 
et S (corr. s) \\ mariilus AS maryllus BF marulus LHM || 19 minographus 
A || tu Hectorem] uectorem AS \\ haectorem BH \\ 20 ad ciuitatem nomen ASB 
|| 21 ab ili] alibi HF \\ 22 possint ASB possit F, in quo haec adduntur et 
mortem xn inlata qua plia. (leg. et mortem tamen inlatam quoniam p per ilia') || 
reuerteretur ASBF \\ 23 aut ipse ceruus D || 24 lateret Fl 



COMM. IN VERG. AEN. VII 491—517. 163 

503. silvia prima SOROR bene puellae dat doloris inpatientiam. 

504. dvros conclamat agrestes aut qui seniper duri sunt: 
aut c duros' ? qui cervi interitum non dolebant. 

505. pestis furia. torre *hic torris' facit, ut c hic fustis'. 
507. gravidi gravis, propter nodos scilicet. 5 
509. qvadhifidam quae findi partes posset in quattuor. 

cvneis coactis satis signate c coactis ? dixit. exprimit autem anti- 
quum morenij ut sed primi cuneis scindebant fissile lignum. 
512. de cvlmine svmmo bene c culmine' ; quia de tectis agre- 
stium loquitur. 10 

514. tartaream aut terribilem, aut fortem secundum usum dixit. 

515. nemvs locus haud longe ab Aricia, in quo lacus est, qui 
speculum Dianae dicitur. et notandum quia vocem eius paulatim 
facit procedere, quod locorum indicat commemoratio. 

516. triviae LACVS hie est qui Dianae speculum dicitur. 15 

517. svlphvrea nar albvs aqva in lx. Flaminiae est civitas 
Narnia in montibus posita, quibus subest Nar fluvius ; qui Tiberino 
coniungitur. ideo autem dicit *sulphurca Nar albus aqua% quia dum 
currit, est sulphurei coloris, dum hauritur, albi. et Sabini lingua sua 
nar dicunt sulphur. ergo hunc fluvium ideo dicunt esse Nar appel- 20 
latum, quod odore sulphureo nares contingat, sive quod in modum na- 
rium geminos habeat exitus. fontesqve velini ultra Interamnam 
sunt. nam ut diximus ; vox furiae paulatim processit. 



7 satis . . . dixit] cf. Non. p. 265, 10 M. || 8 sed] georg. I 144 



4 furiae F || 6 quae in quattuor partes poterat findi ASB quae in quat- 
tuor parter F, poterat findi omittens || 7 satis coactis signate AS || coactis 
om. B || dicit F \\ antiquam F || 8 sed] nani BF || 9 bene culmine vulgo: bene 
culrao LHM proprie ASBF || de tectis agrestium ASBFli de agrestibus 
LHM\\ 10 loquitur] quae e (e om. B, ex l) culmis (culminis S, corr. s) fiebant 
add. ASBL. cf. Serv. ad Aen. II 410 || 11 forte M || secundum usum dixit 
om. F || dixit om. LHM \\ 12 nemvs locus] triviae longe lacvs ~ nemur F || 
aut SL (haud l) haut A aud F || arida F || in . . . est om. B || locus AS 
(corr. a) || 14 indicat] facit B || 15 schol. ad vers. 516 om. F [| hoc BLH (hic l) \\ 
16 in lx flaminiae H in lx flaminae L (miliario supr. vers. add. I) in lx fa- 
mine JP: in uia flamina A in uia flaminia BS in uia flaminiae M\\ 17 omni- 
bus L (montibus l) || 18 coniungitur] sulphurea uero sulphurei saporis aut sul- 
phurea id est subuiridi add. D. cf. quae Lion e Guelferb. I exscripsit quomodo 
albus, si sulphurea aqua? soluitur, quia hic fluuius ex apennino descendit et 
uerticosus spumas facit. ideo albus. sulphurea uero sulphurei saporis, an sul- 
phurea subuiridi. || ideo . . . exitus ex uno Turonensi edidit Haniel. ideo . . . 
albi e Tiberii JDonati commentario petita sunt || 21 imodum T. ceterum sive 
- quod . . . exitus Ms similia surtt quae is qui Tironianis notis usus est in Turo- 
nensi adscripsit nar fluuius est italiae. nar ideo^ nominatur quia ad similitu- 
dinem naris ab uno meatu oritur et in duo flumina diuiclitur. || 22 interamnam 
AH in terram nam S (in et nam del. s) interamniam B interamna L inter- 
amnem Mal amnam F || 23 sunt] in Sabinis add. Fabricius || nam om. F || 
vox furiae om. LH (add. I) || processet L proeedit ASBF 

11* 



164 SERYII 

518. PRE&SERE AD pectora natos Statius pressitque Pa- 
laeniona mater, item e contra nec natos ausae deponere 
matres. 

519. ad vocem bucinae, ut <(III 669)> sensit et ad sonitum 
5 vocis vestigia torsit: nam quicumque sonus dici vox potest. 

522. avxilivm castris effvndit apertis id est ipsa in auxi- 
lium effunditur. 

523. direxere acies ordinarunt in latitudinem. 

524. praevstis c prae' brevis fit propter sequentem vocalem: 
10 quod in una parte orationis factum tolerabile est, quia compositus 

est sermo. 

525. ferro ancipiti id est utrimque noxio. dicit autem aut 
gladios, aut bipennes. 

526. seges terra modo ; ut quid faciat laetas segetes. per 
15 c atram ? vero fertilem significat, ut ostenditur in georgicis <(1I 203)>. 

527. SOLE lacessita naturale enim est ut metallorum splen- 
dor plus fulgeat alia luce percussus. 

529. pavlatim sese tollit mare sic bella dicit surrexisse 
paulatini, sicut ventis flantibus sensim mare turgescit. 
20 531. hic ivvenis confundit nomina: nam et puerum et iuve- 

nem nonnumquam indiscrete ponit Vergilius, ut hoc loco; nam 
Almonem ; quem modo iuvenem dicit, paulo post ait puerum, ut 
<(575)> Almonem puerum. movet autem miserationem ab aetate 
cum dicit c iuvenis' ; a virtute dicendo c primam ante aciem'; mouet 



1 .Statius] Theb. I 122 || 2 nec natos] Stat. Theb. XI 20 || 14 quid] georg. I 1 



1 status F || gremioque Palaemoua pressit Statius || 2 e om. A8 \\ et Statius 
[| nator F \\ ausae] se LH (corr. T) || 4 buciuae scilicet ASBFl\\ sensit] sit F ]\ 
et om. L || 5 uam . . . potest dm. LH (add. I) || vox proprie potest L> || p^otest] 
quare (om. cod) cum dii inferi inducantur signum bucina datur? soluitur: quod 
biicina ex capra (ex cornu caprae Masvicius) fiat et sit (et quod sit Fabricius) 
proprie ditis patris hostia, et quia capra febricuiosa (capra semper febriculosa 
Fabricius) sit: nam et ipsum februm (ipsum februum Fabricius ipsam febrim 
Masmcms) esse affirmant. ergo recte ab hac dea hoc signum dixit dari add. D 
|| 9 breuis est L || 10 tollerabile LF || est] fit B\\ quia . . . sermo om. F \\ 
12 id est om. LH \\ utrumque F || noxia ASM (corr. as) || dicit] significat 
ASJRFl || 13 bipinnes JEL bipentes F \ 15 ut in georgicis ostenditur ASBF, 
nigra (nigram l) fere et presso piaguis sub uomere (mouere A uemere B) terra 
(ierram ASl) add. ASBl \\ 17 fulgeat] luceat B || repercussus F \\ 18 adtollit 
B || 19 sicut . . . turgescit om. LH (in marg. add. I) || sensim] om. M, sensum 
F II 20 confundit nomina nam om. F || nomine H || nam . . . ut Almonem pue- 
rum] nam dicturus est de hoc almone puerum LH (quae eduntur in marg. 
scripsit l) || 21 indiscrete nonnumquam M || 22 ut Almonem puerum om. B || 
23 movet autem . . . crudelitate] cum dicit iuuenis mouet miserationem ab 
aetate. dicendo autem primam ante aciem a uirtute. cum dicit haesit sub 
gutture nuulnus a uulneris crudelitate B || 24 dicendo] quod dicit LH dicendo 
quod dicit M || ante aciem] ante mouet aciem M (sed mouet post seclusum) || 
movet a dignitate . . . Almo l, om. reliqui 



COMM. IN VERG. AEN. VII 518—542. 165 

a dignitate, ut e natorum Tyrrhi fuerat qui maxinius Alnio'; a vul- 
neris etiam crudelitate cum dixit c haesit sub gutture vulnus'. 

532. almo bene rustici nomen usurpavit a fluvio. 

533. haesit enim svb gvttvre vvlnvs id est sagitta, ut 
<(II 529)> illum ardens infesto vulnere Pyrrhus insequitur. 5 
vdae vocis iter hoc est c uduni iter vocis'; non enim vox uda est ; 
sed per udam arteriarum labitur viam: unde in febrientibus deficit. 

535. corpora mvlta virvm circa coustrata sunt. et rheto- 
rice viles trudit in raedium, nobiles vero primo et ultimo comme- 
morat loco. 10 

-536. dvm paci medivm se offert nam quid senex bellis 
intererat? 

537. olim ditissimvs arvis secundum antiquum morem: Ho- 
ratius dives antiquo censu. 

538. qvina redibant armenta pro 'quinque', sicut c bina'. 15 

539. terram centvm vertebat aratris duo dixit a Catone 
memorata, qui interrogatus qui esset paterfamilias, respondit eum ? 
qui bene pascit et bene arat. 

540. aeqvo dvm marte aperta contentione, bello manifesto; 
sic enim dicimus. nam c aequo' aequali non possumus accipere, cum 20 
soli interempti sint Itali. 

541. promissi dea facta potens honesta eloeutio c potens 
promissi'. promisisse autem eam per consensionem intellegimus : 
nam non promisit. 

542. imbvit initiavit. et bene c sanguine ? : nam potest bellum 25 
et a discordia vel a dissensione inchoare. 



13 ELoratius] sat. II 3, 168 || 25 imbvit initiavit] cf. Non. p. 324, 20 



2 cum . . . vumus M l, om. reliqui || gutture] pectore Ml. ceterum ad movet 
autem e. q. s. cf. Tib. Bonati ad h. v. scholium \\ 3 almon AS \\ ex fluuio ASF \\ 
4 haesit fixa est enim s. g. uulnus id est sagitta M \\ id est om. H || 5 illud 
ASMl\\ ardens om. LH (add. I) || 6 vnde M \\ hoc est . . . vocis om. LH (in 
marg. add. I || id est M || iter] ut F || 7 sed . . . viam] sed per udum iter labi- 
tur M || marteriarum F || febricitantibus B || 8 constata A (constrata a) con- 
strata S strata M, fortasse recte || et om. LH (add. I) || 9 ulis F \\ trudit] ponit 
ASEl || in medio M \\ 11 nam . . . intererat LHM: reddit causam (causas F) 
cur senex (senes l) bellis intererat (intereat AS) ASJRFl || 13 anticum L (an- 
tiqum Z) j| 14 diuos H || 15 sine L (sicut l) || bina] uina H, pro duo supr. vers. 
add. I bina manu lato crispans hastilia ferro (Aen. I 313) Fabricius bina ha- 
stilia Masvicius || 18 arat] erat H. nam pascere per armenta intelligit arare 
uero per aratris (sic) add. _D || 20 nam sic LH \\ nam . . . accipere] aequum 
autem non est LH \\ nam aequo aequali ASB: aequum autem aequalem M 
nam aequum modo aequali F nam aequali l || non possumus] non possis ASl 
|| accipere] dicere vulgo \\ 21 sunt ASBH\\ 22 locutio M \\ 23 promissi om. LH 
(add. T) || per consensionem] consensione HM consensionem F || 24 non om. H\\ 
25 inbvit HF || et bene c sanguine'] vbi sangvine bellvm bene sanguine F || 
nam non potest L (non del. T) || potes AS (potest a) || 26 et a discordia uel a 



166 SERVII 

543. et caeli convexa per avras Probus ; Asper ; Donatus 
dicunt ; hoc loco c per' bis accipiendum ; ut c adloquitur Iunonem per 
caeli convexa et per auras'. pbtest tamen esse epexegesis c per 
auras ; id est caeli eonvexa 5 : nec enim aliud sunt aurae. dicit etiam 

5 quidam commentarius — Firmiani — c convecta ? legendum ; ut sit 
ipsa convecta: quocl diffieile in exetaplaribus invenitur. 

544. victrix voti compos. adfatvr iam cum superbia. 
bene autem ei in principio denegavit orationem, quasi ad scelera 
festinanti: quam modo tribuit post bella iam coepta. 

io 545. bello discordia tristi Iuno enim belli poposcerat se- 

mina ; haec ipsa etiam bella perfecit. 

546. dic in amicitiam coeant ac si diceret: ita bella eom- 
movi ; ut ne tuo quidem imperio possint in pacem redire. et hoc 
est quod dixit c adfatur voce superba'. alii dicurit: ego inter hos 
15 bella commisi, tu vicinos populos foederibus iunge et partibus Turni 
et Aeneae favere compelle: quod tamen ; si vis ; ego faeiani; ut hinc 
sit <(559)> c ego ; si qua super fortuna laborum est ; ipsa regam'. 
548. certa volvntas si tua in hoc consentit auctoritas. 
550. insani martis amore Homeri epitheton. 
20 551. spargam arma meminit sui: nam supra <339)> dixit sere 

crimina belli. 

552. terrorvm et fravdis abvNde est terror est ex morte 
tot hominum 7 fraus vero ex cervi vulneratione. 

553. stant belli cavsae manifestae sunt ; vel placent ; ut 
25 <(XII 678)> stat conferre manum. 



7 victkix yoti compos] cf. Non. p. 418, 22 



clissensione inchoare H: et ad cliscordiam nel ad dissensionem indicare AS 

et . d 

(corr. a) uel a^discordia uel a dissensione inclioari R acl discordiam uel a 

dissensionem inchoare L (et add. I) et ad discordiam uel ad dissensiooem in- 

choari M et a discordia et a dissensione indicare F || 1 aviies L \\ Probus . . . 

et per auras om. StepJianus et Daniel |( 2 bis per ASB per syllabam bis F || ut 

om. SEF\\ 3 efexegesis lihri \\ 4 nec] nihil ASBF\\ sunt aliud ASE || etiam] 

enim LHM || 5 quidam om. LH (add. I) || cpidam commentarius convecta] 

firmianus commentatur non conuexa sed conuecta F || ut ipsa sit conuecta AS 

|| 6 exemplis M ||. 7 voti] niti R promissi uoti F || hoc est iam cum superbia 

F || -8 autem] enim M || ei] et A || in om: M || 9 quam . . . coepta om. LH 

(add. I) || 10 bellis F || 11 etiam ipsa F || 12 dicat LH [corr. I) || 13 ne] nec JRL || 

14 quocl clixit om. LH (add. l)\\ 15 commisi] commoui R , || uinos F || iunge 

foecleribus ASBF\\ Turni et Aeneae om. LH (add. T) \\ 16 ut hinc sit LHM: 

ut ideo sit dictum ASBFl ut hinc sit dictum m || 17 super] semper M || fu- 

tuna F || 18 hoc est si tua F ,\\ 19 epitheton] &ovqiov "Aqj\v add. JD || 20 supra 

om. LH (add. I) \\ 22 terror est ASMF terrores B terror LH || 24 hoc est 

manifestae sunt JP' || vel om. ASBMF || 25 ad v. 555 talia convbia concessio 

ex indignatione Faoricius 



COMM. IN VERG. AEN. VII 543-565. 167 

556. egregivm veneris genvs SLQcovixSg dictuni est, ut alibi 
<(IV 93)> egregiam vero laudem et spolia ampla refertis. 
ipse latinvs ac si diceret ; quem Aeneae causa cogor odisse: unde 
et Amatae nulla ftt mentio, quae est Troianis inimica. Vrbanus 
tamen totum hunc locum per interrogationem accipit c terrorum et 5 
fraudis abunde est? stant belli causae'? ut quasi per gratulationem 
non credat ; sicut illud Terentii quia plus cupio ; minus credo. 

557. svpek, aetherias quia dixerat <(543> c caeli convexa per 
auras \ 

561. attollit alas honesta volantis periphrasis. 10 

563. italiae medio hunc locum umbilicum Italiae chorographi 
dicunt. est autem in latere Campaniae et Apuliae ; ubi Hirpini 
sunt ; et habet aquas sulphureas ; ideo graviores ; quia ambitur silvis. 
ideo autem ibi aditus esse dicitur inferorum ; quod gravis odor iuxta 
accedentes necat ; adeo ut victimae circa hunc locum non immola- 15 
rentur ; sed odore perirent ad aquam adplicatae. et hoc erat genus 
litationis. sciendum sane Varronem enumerare quot loca in Italia 
sint huius modi: unde etiam Donatus dicit Lucaniae esse qui descri- 
bitur locus, circa fluvium qui Calor vocatur: quod ideo non procedit ; 
quia ait Mtaliae medio'. svb montibvs altis hoc nisi ad totam 20 
Italiam referas, non proceclit: ut sit ; est in vallibus Italiae mon- 
tuosae: nam in hoc loco montes penitus non sunt. 

564. nobilis notus, quod et sequentia indicant. 

565. amsancti valles loci amsancti ; id est omni parte sancti: 
quem dicit et silvis cinctum et fragoso fluvio torrente. 25 



7 Terentii] adelph. IV 5, 64 



1 hironicos AM (yronicos a) yronice hoc B hyronicos L hyronices H 
ironicos F \\ ut . . . refertis om. LH (ut . . . laudem add. I) || 4 iamate F \\ 
Vrbanus] quidam F || 5 tamen totum] tantum LH (corr. T) tantum totum M \\ 
accipit LHM: uult intellegi ASBl uolunt intellegi F || errorum BH^ 6 stant 
. . . credat om. LH (add. T) || ut om. BM \\ 7 sicut illud Terentii] om. L (add. I), 
ut sit terent (sic) illud H sicut terentii illud M \\ sicut om. B, add. Petr. I)a- 
niel || qnanto plus cupio tanto minus credo l. quia tam misere hoc esse cupio 
verum, eo vereor magis Terentius \\ 8 svb AS (corr. a) || 11 corografi ASB 
(chyrografi a) historiografi F || 12 apuleiae B || hirpini HMF: ispani AS (ir- 
pini a) hispani B (hispini r) hyspini L (hyspani l) || 13 sulpureas M (sulphu- 
reas m) sulphuratas F || ambitur LHM: ambiuntur reliqui \\ 14 ideo LHM: 
propter hoc ASF propter B || ibi] illic BF\\ esse om. LH || inferorum] esse 
supr. vers. add. I |[ quod] quia ASBF\\ 16 adplicatae om. B \\ 17 sane LHM: 
tamen ASBF \\ quod LHF (quot l) || 18 lucaniae esse qui describitur locum H 
lucaniae esse qui describitur locus a poeta M lucaniae esse quem describit 
locus L (poeta post describit supr. vers. add. I) locum istum quem describit 
poeta lucaniae (canusiae AS) esse (esse lucaniae F) ASBF \\ 20 qai M (quia m) 
|| ait om. F \\ meclium H \\ ad totam nisi B || 21 et est L (del. Z) || in om. ASB 
(add. a) || 22 penitus om. B || 24 amscanti L || amscanti L \\ omni parte] undique 
ASBF\\ scanti L \\ 25 fragosum ASFl \\ torrente fluuio ASBF 



168 SERVII 

568. Hic specvs horrendvm hoc nomen apud maiores trium 
generum fuit. Ennius feminino posuit, Horatius niasculino quae 
nemora aut quos agor in specus, Vergilius neutro, quod hodie 
in numero singulari tribus tantum utimur casibus c hoc specus, huius 
5 speeus, o specus'. nam pluralem tantum a genere masculino habe- 
mus in omnibus casibus: hinc est ipsi in defossis specubus. 
quamquam antiqui codices habeant c hic specus horrendus'. spi- 
racvla ditis aditus ; a . spirando. antiqui codices c piracula' habent, 
quae dicta sunt aitb tmv TtsQccTcov, hoc est a finibus inferorum. 
10 569. vorago Acherontis exaestuatio. 

570. condita erinys recepta, alii 'condit' legunt et c se' sub- 
audiunt. 

571. CAELVMQVE levabat relevabat, recreabat. 

572. EXTREMAM SATVRNIA BELLO IMPONIT REGINA MANVM quod 

15 superest perficit. et est translatio a pictura, quam manus complet 
et ornat extrema. 

575. foedati cruentati. . 

576. implorantqve deos ad auxilium et ultionem. obte- 
stantvrqve latinvm propter caedem factam testem adhibent ; et 

20 dicunt auctores rupti foederis esse Troianos, cum ipsi pacis iura 
temerarint. ^ 

577. et ioni ipso fervore seditionis. 

578. tevcros in regna vocari subaudis c dicit ? . 'Teucros' 
autem iniuriose ; ac si diceret c exules ac perfidos'. 

2 Horafcius] carni. III 25, 2 ||, 6 ipsi] georg. III 376 || 14 quod superest 
e. q. s.] cf. Don. ad Ter. Andr. II 5, 1 

2 femiDO L || posuitl sub monte specus altae add. Fabricius. cf. ann. 
v. 420 ap. Vahl. || 3 quod] quo a \\ odie F || 4 hoc . . . o specus om. LHM || 
huius specus] om. AS, hos specus F \\ 5 o specus] et o specus AS hoc specus 
M (corr. ,r) || nam om. LH\\ 6 ipse L || in om. L (add. I) || defossi B || specibus 
jP|| 7 horrendum ASF (corr, a) || 8 ad spiracula in marg. quidam loca huius 
modi a pestilentia spiritus spiracula uocari dicunt, alii quod terra spiritum 
reddit T || a] ab F || spirando] quod ibi hostiae admotae concidant et morian- 
tur add. Stephanus: quae unde petita sint nescio. cf. ad v. 363 || piracula AShn: 
sporacula li spiracula LII spicula F, om. M || 9 quae dicta sunt om. U || 

U€PATON A UCPATON L UCPATUN H TT£PdTUN M \\ 11 CONDIT F || ERINIS UbH, niSl 

quod erynis H || condit] conditae H condidit F || degunt F \\ 13 reuelabat L || 
recreabat] cui praesentia sni erat oneri add. D || 15 quam . . . extrema om. LII 
(add.l) || quam] quae F\\ 16 extrema et ornet l || et] atque F \\ 18 id ebt ad 
auxilium F || et ad ultionem B \\ 19 et dicunt . . . temerarint om. M, in marg. 
sup. add. m. || 20 cum . . . temerarint om. RLH (add. I) \\ 21 temerarent m f 

22 ipso feruore seditionis RLHM: m ipso scilicet seditionis incendio ASFl || 

23 subaudis] om. LH (add. V), et subaudis ^4$ || dicit subaudis M || teucros 
autem iniuriose dictum accipe ac si diceret (quia si add. M) exules ac (et M) 
perfidos ASRMF ////teucros quasi exules diceret perfidos L (teucros autem 
iniuriose dictum accipe quasi exules diceret ac perfidos l) et teucros quasi 
exules dixit perfides H\ 24 ad v. 579 se- limine pelei interiore familiaritate ut 
iuuenalis (III 124) f limine submoueor 5 D 



COMM. IN VERGL AEN. VJI 568-601. 169 

580. attonitae baccho veluti Baccho: furia enim agebantur. 
et sic est dictum, ut <(XI 648) at medias inter caedes exultat 
Amazon. nemora avia per nemora. 

581. thiasis choreis. neqve enim leve nomen amatae 
Iuvenalis <^VI 617)> quae non faciet quod principis uxor? 5 

582. martemqve fatigant proelium cum clamore deposcunt. 

583. contra omina facta superius de Lavinia. 

584. fata devm propter oraculum Fauni. perverso irato. 
586. velvt pelagi rvpes cum Cicero seditionem fluctibus 

comparaverit, ut in illis dumtaxat fluctibus contionuni, bene 10 
Vergilius eum qui resistit seditioni, rupem vocavit. 

589. mole tenet hie distinguendum, ut c scopuli' nominativus 
pluralis sit. 

591. caecvm consilivm fremitui populi bonum nomen inposuii. 

594. frangimvr permansit in rupis translatione. 15 

595. sacrilego sangvine quia bellum sumebant contra volun- 
tatem deorum. 

597. votisqve deos venerabere seris quia religio rigida 
dicit semel male commissa nulla ratione revocari: Horatius dira 
detestatio nulla expiatur victima. 20 

598. parta qvies scilicet vicinae niortis beneficio. in li- 
mine portvs seeuritas omnis in promptu est. 

599. fvnere felici spolior exequiis tantum regalibus careo. 
601. mos erat Varro vult morem esse communem consensum 

omnium simul habitantium ; qui inveteratus consuetudinem facit. 25 
hesperio IN latio hoc est in antiquo: nam, ut in primo <(6> dixi- 
mus, duo Latia fuerunt, unde non frustra c Hesperio ? addidit. quod 



9 Cicero] pro Mil. II 5 || 19 Horatius] ep. V 89 || 24 Varro . . . facit] cf. 
Macrob. Sat. III 8, 8 sqq. et Isid. orig. V 3, 2 sq. 



2 ad ALF \\ 4 id est choreis F \\ 5 facie A || princeps* M (corr. m) || 7 ad 
ilicet supr. vers. ultimam fortunae necessitatem significabat apud veteres ilicet. 
nunc uero a quibusdam pro ilico accipitur T || omnia ASHMF (corr. a) \\ facta 
AF: fata reliqui || superius de Lavinia] propter ea quae superius de lauinia 
(dixit add. I) Ml superius de apibus et Lauinia Fabricius || 8 propter fauni 
oraculum ASF || iterato B || 9 seditionem populi ASFl || 10 comparauerit 
SJRal: comparauerat A comparauit LHMF || ut . . . contionum om. ELH 
(add. I) || contentionum AS \\ bene . . . vocavit] non enim (ergo F) incongrue 
uirgilius seditionis obstaculum rupem uocauit ASFl\\ 12 non nominatiuus LH 
(non del. T) nunc nominativus Stephanus \\ 14 fremitus F \\ bonum talem nomen 
F || 16 uoluptatem AS (corr. as) \\ 19 mala L || nulla ratione] nullatione F \\ 
20 expiabitur ASM \\ 21 benefacio F \\ 22 in promtu L inpromtus F \\ est om. 
A S || 23 spolior] v. m. add. Ij || exsequiis A exaequis H exquiis M (exequiis 
m) || 24 esse om. BLH \\ 25 omnium consensum B, || habitantum A || 26 in ante 
antiquo om. AS \\ nam] iani H \\ ut in primo . . . unde non om. LH (add. I) 



170 SERVII 

autem dicit hanc consuetudinem antiquam fuisse ? falsum est; nam 
a Numa Pompilio primum instituta est. sed carmini suo ? ut solet, 
miscet historiam. notandum sane inconexum esse hune locum, si 
quis totius libri consideret textum; nam supra ait <46)> longa pla- 
5 cidas in pace regebat, item dicturus est <(623> ardet inexcita 
Ausonia atque inmobilis ante, et nunc dicit c mos erat Hesperio 
in Latio ? ; supra etiam dixit <184> captivi pendent currus ; item 
<(426> Tyrrhenas, i ; sterne acias. quae ne sint contraria ; acci- 
piamus Italiam primo caluisse bellis ; medio tempore quievisse ; et 

10 ad antiquum studium nunc reverti ; sicut Romani bello flagravere 
sub Romulo ; quievere sub Numa ; sub Tullo Hostilio pristina studia 
repetiverunt. hinc est quod et ipse Vergilius ait c longa placidas 
in pace regebat^ non perpetua ; item <693)> desuetaque bello 
a»gmina in arma vocat subito ferrumque retractat: nam 

15 retractare est repetere quod omiseras. tale aliquid dicit de genere 
Sullano Sallustius: nam volens ostendere antiquos maiores eius con- 
sulares fuisse, vicinos yero ignavissinios ; Sullam autem florentissi- 
mum ; ait igitur Sulla patriciaa gentis fuit ; familia iam 
extincta maiorum ignavia. qvem protinvs iugiter ; deinde: 

20 nam nunc temporis est adverbium ; alibi loci ; ut <I1I 416> cum 
protinus utraque tellus una foret. 

602. maxima rervm roma imperii potita. 

603. movent in proelia martem nam moris fuerat indicto 
bello in Martis sacrario ancilia commovere ; unde est in octavo <(3/ 

25 utque inpulit arma. 

604. lacrimabile bellvm TtolvdaKQvv aQTjcc. Getarum fera 



15 retractare . . . omiseras] exscr. Isid. or. X 235 || 16 Sallustius] Iug. 95, 3 
19 protinvs iugiter] cf. Non. p. 376, 25 || 26 nolvdaKQvv] Hom. II. III 132 



2 a numa radendo deleta in, S \\ primum] primo BH, om. AS || 3 incon- 
rectum L || sicut .L*(si quis l) \\ 5 iter F \\ ardet om. AS \\ inexita F || 6 ante] 
et ante /S Y || mos] dum mos M || 7 dixit om. LH || iter F || 8 i om. AHF (add. a) 
|| contrariae AS (corr. a) || accipimus L (accipiamus l) accipiamur F || 10 ad] 
adad A, om. L (add. I) || 11 romolo Lj || tullio MLM \\ 12 petiuerunt F \\ 13 
pace] p B parte F \\ perpetue S || 14 detractat L (corr. I) || 15 omiseras F: 
omiserat reliqui. omiseras Isidovus || 16 syllano ASBHM sillano LF \\ maio- 
res eius antiquos fuisse consulares ASJRF\\ 17 ingrauissimos H \[ Sullam autem 
florentissimum om. LHM (add. Im) || syllam ASBF sillam l sillanum m \\ 
autem] uero m || 18 sylla ASBHM silla L F || familiam B \\ iam] prope F \\ 
19 extinctam ASB (corr. a) \\ argiter H \\ 21 ut samque A (utraque a) \\ 22 im- 
perio B || petita H || 23 pelia B || namj quia ASF || 24 ancillia L || moueri 
ASBF || octavo] nono B viin. LH\\ 25 utquae ue impulit A, cuius quaternio 
xxxni, in his verbis desinit. quaternio xxxiv. , qui habuit commentarium usque 
ad f quia primo aquam feriV (VIII 23), interiit. || 26 noAYAdKYPNa pea F, qui 
unus haec verba praebet || fere B . 



COMM. IN VERG. AEN. VII 602-607. 171 

gens etiani apucl maiores fuit: nam ipsi sunt Mysi, quos Sallustius 
a Lucullo dicit esse superatos. 

605. iiyecanisve gens est dicta a silva Hyrcania, ubi sunt 
tigres. arabisve parant venit ab eo quod est c hic Arabus' — 
nam ab eo quod est c hic Arabs, ab hoc Arabe' ; c Arabibus ? facit — 5 
sicut c Hiberus% unde est in Lucano (II 54)> oceurrat Hiberis 
alter, et c Hiber' ; ut Horatius discet Hiber Rhodanique potor. 
item lectum est c Aethiopus 5 ? sed tantum c Aethiops' dicimus. 

606. avroramqve seqvi ingenti ambitu dixit ipsum ortum 
diei pro populis. parthosqve reposcere signa hoc in honorem 10 
Augusti posuit, quo regnante a Parthis repetita sunt signa 7 quae 
Crassus triumvir perdiderat. qui cum aviditate sua contra auspicia 
bellum suseepisset, interdicentibus tribunis plebis, captus cuui filio 
est et necatus infuso in os auro, cuius amore pugnaverat. 

607. svnt geminae belli portae sacrarium hoc, id est belli 15 
portas Numa Pompilius fecerat circa imum Argiletum iuxta thea- 
trum Marcelli. quod fuit in duobus brevissimis templis: duobus 
autem propter Ianum bifrontem. postea captis Faleriis, civitate 
Tusciae, inventum est simulacrum Iani cum frontibus quattuor. 
unde quod Numa instituerat translatum est ad forum transitorium 20 
et quattuor portarum unum templum est institutum. Ianum sane 
apud aliquos bifrontem, apud aliquos quadrifrontem esse non mirum 
est: nam alii eum diei dominum volunt, in quo ortus est et occasus 



1 Sallustius] hist. IV 38 Dietsch., IV 46 Kr. || 3 gens . . . tigres] cf. Isid. 
or. XIV 3, 33 || 7 Horatius] carm. II 20, 20 



1 mysi S: misii BHM mysii L moesii F || salutius F || 2 esse dicit S \\ 
supuratos II soporatos F || 3 est] et LH, om. F \\ a] et L (corr. I) || hyrcania 
SH hircaui B ircania L hircania M hyrcana F \\ 4 hic datiuus uenit Fa- 
bricius || 5 hic arabs ab hoc arabe LHM: hic arab arabis ab hoc arabe B 
arabs arabis arabi arabem arabs arabe SF || 6 iberus LF hiberis B || occur- 
rit L || 7 et Hiber] nam et hiber M, om. SF || ut Horatius] riam oratius S 
nam eratius hiber dicit ut F || discet] iscet H discat F, om. S || hiberodani- 
que B yberodanique L hibero danique H hiber rodanique M F yber roda- 
nique l || potori M F \\ 8 item om. BLH (add. T) || Aethiopus] ethiopus et ethiops 
M F || sed niodo tantum Fdbricius || 9 habitu H || 10 diei ortum F || pro popu- 
lis om. BLH \\ honorem] oram H onorem F \\ 11 posuit] sub augusto add. M \\ 
regnante] imperante F || a pariis H || 13 ioterdicentibus tribuois plebis om. 
BLHM || intercedentibus Masvicius et Burmannus || plebi F \\ 14 in os] mos 
B || cnius amore pugnaverat om. BLH (add. I) || cuius in amore M || 15 hoc 
sacrarium SF || id est belli portas om. BLH || 16 umum F || argelaetum S 
argeletum L || 18 Ianum] ianium F, om. S || bifontem S (corr. s) |j captus B || 
faleris SBHM falleris L faleratis F |[ ciuitatibus SLM (a ciuitate l) || 19 
quattuor frontibus B || 20 unde . . . est institutum] propter quod in foro tran- 
sitorio constitutum est illi sacrarium aliud quod nouimus hodieque quattuor 
portas habere F. eadem edidit Stephanus || quod om. L (add. I) || Nuina om. H || 
21 unum templum om. S || 22 apud alios bifrontem apud alios SMF || 23 do- 
minum] dominum uel auctorem S auctorem F actorem l || est et] esset F 



172 SERVII 

— Horatius matutine pater, seu Iane libentius audis — alii 
anni totius, queni in quattuor tenipora constat esse divisum, anni 
autem esse deum illa res probat, quod ab eo prima pars anni no- 
minatur: nam ab Iano Ianuarius dictus est. 
5 608. keligione sacrae tremendae, execrabiles: nam et paulo 

post dicturus est <617> tristesque recludere portas. 

609. ferei robora bene addidit c ferri\- nam omne quod forte 
est 7 robur vocamus. 

610. ianvs quidam Ianum JEanum dicunt ab eundo; eumque esse 
io Martem; et quod apud Bomanos pluriwium potest, ideo primum in 

veneratione nominari. alii Ianum aerem credunt; et quia vocis genitor 
habeatur, idcirco mandari ei preces nostras ad deos perferendas. alii 
lanum mundum accipiunt, cuius caulae ideo in pace clausae sunt, quod 
mundus undique clausus est, belli tempore aperiuntur, ad auxilium 

15 petendum ut pateant. nam quasi mundo ei duas facies dederunt, orien- 
tis et occidentis, quod iam supra dictum est: alii quattuor secundum 
quattuor partes mundi. alii Glusivium dicunt, dlii Patulcium, quod 
patendarum portarum habeat potestatem. idem Iunonius; inde pulchre 
Iuno portas aperire inducitur <(620y. idem Quirinus, unde trabeatum 

20 consulem aperire portas dicunt, eo habitu quo Quirinus fuit. 

612. ipse qvirinali trabea Suetonius in libro de genere 
vestium dicit tria genera esse trabearum: unum dis sacratum ; quod 
est tantum de purpura; aliud regum ; quod est purpureum ; habet 
tamen album aliquid; tertium augurale de purpura et cocco. c Qui- 

25 rinali' ergo regali. cinctvqve gabino c Gabinus cinctus' est toga 



1 Horatius] sat. II 6, 20 || 7 nam . . . vocamus] cf. Isid. or, XVII 7, 41 || 
21 Suetonius] p. 266 Reifferscb. cf. Isid. or. XIX 24, 8 || 25 Gabinus cinctus 
e. q. s.] ^cf. Isid. or. XIX 24, 7 



1 saeu iane B saeuiane S \\ 2 quem] quae H \\ quattuor] .III. M || 3 nomi- 
nata est JR, || 4 nam . . . dictus est om. LH (add. T) || dictus est] dicitur F || 
5 relegione F || 7 ferri addidit HM || 8 uocaturius L (uocamus Z) || 9 scholium 
ad v. 610 JDaniel e Tuvonensi edidit. cf. Macvoo. Sat. I 9 || 17 clusiuium T 
Clusium Masvicius. cf. Ovid. fast. I 130 || 18 pulcrhe T \\ 20 quiririnus T || 
21 trabea] aut regali aut qua usus est Romulus intellige: Horatius c trabeati 
iura Quirini' add. JDaniel: quae unde petita sint nescio. ceterum Hvabeati cura 
(sic) Quirini' Ovidii sunt, fast. I 37 || sutonius H || 22 tria] tri////ta F \\ esse ge- 
nera H || diis BLM\\ 23 quod est purpureum . . . aliquid] quod habet aliquid 
album mixta purpura S quod aliquid alburn mixtum purpure F || 24 aliquid] 
mixta purpura add. M § aUrale,jHT|| cocco] mlxtum add. Faoricius || 25 ad ipse 
qvirinali jtrabea haec in Turonensi adcripta sunt Preter quod seruius dicit 
quidam dicuut esse tria genera trabearum regiam quirinalem trosulam. regia 
est tota de sola purpura qua uti solis regibus licebat uel adulescentibus de 
stirpe regali. Quirinalis . est concinior et preliis aptior non a romulo ut quidam 
tradunt sed a marte appellata quem quirinum uocabant propter hastam. hac 
cum bellum susciperetur duces uel imperatores amiciebantur cum iani fores 
aperirentur. Trostila quae purpura coccoque pretexta conficitur cui idcirco 



COMM. m VERG. AEN. VII 608-614. 173 

sic in tergum reiecta, ut una eius lacinia a tergo revocata hominem 
cingat. hoc autem vestimenti genere veteres Latini, cum necdum 
arma Jiaterent, praecinctis togis helldbant: unde etiam milites in pro- 
cinctu esse dicuntur. hoc rursus utebatur consul bella indicturus ideo 
quia, cum Gabii, Campaniae civitas, sacris operaretur, bellum subito 5 
evenit: tunc cives cincti togis suis ab aris ad bella profecti sunt 
et adepti victoriam : unde hic ortus est inos. 

613. INSIGNIS RESERAT STRIDENTIA LIMINA CONSVL insigliem 

accipe primo loco creatuni, licet similem habeat potestatem. 

614. ipse vocat pvgnas tria sunt ; ut supra <II 157> dixirnus, 10 

10 tria sunt e. q. s.] cf. Don. ad Ter. eun. IV .7, 2 et Isid. or. IX 3, 52 sqq. 



coccuni adhibetur quod russati antea praeliabantur propter uulnera et asper- 
siones sanguinis quo posset hoc colore uelari uude russati uocabantur. videtur 
scholii exemplum a DanieJe ad Scaligerum missum esse, qui in castig. in Fest. 
(ap. Lindem. p. 740) non nulla ex eis quae supra scripta sunt edidit. moneo 
Scdligerum Trossula pro trosula, concinnior pro concinior, pertexta pro pre- 
texta scripsisse. cf. Fest. Pauli s. v. *TrossuM 9 et Plin. nat. Jiist. XXXIII § 35 sq. 
— is interpres qui Tironianis notis usus est de tradea liaec adnotavit Trabea 
est uestis imperialis qua imperator uel consul indutus solebat designare locum 
ubi ciuitas edificanda erat. ea etiam indutus aperiebat tempore belli portas . . 
(notarum locis puncta posui) templi et causas belli indicabat omnibus. || scliolium 
ad cinctvqve gabino adscriptum habet T || est toga] et ega B (et oga r, in vet. 
cod. c est toga' supra scr. DanieT) || 1 una SLMF: na B (una DanieT), om. II. 
ima est Ferrarii de re vest. lib. I cap. XIV (Graev. thes. VI p. 646) coniectura, 
probata a Marquardtio Privatl. d. Bom. II p. 544 || a tergo om. LHT (add. I). 
in Beginensi supra a tergo Daniel liaec adscripsit ( deest in altero vet. cod. 9 
i. e. in Turonensi || hominem] humerum Heinsium legisse Burmannus comme- 
moravit || 2 veteres Latini . . . hoc rursus unus Turonensis habet. alienum scho- 
lium Serviano inepte inmixtum esse apparet: nam praecinctis togis idem est 
quod hoc vestimenti genere i. e. cinctu Gabino. cf. Marquardt l. I. || 3 arma] 
saga coni. O. Mueller Ftrusk. I 2 p. 251. sed cf. Serv. ad Aen. IV 495 j| 4 consul] 
ita uelabantur add. F || indicturis B (in vet. cod. rus supr. vers. Daniel) || ideo 
quia] ideoque L || 5 quia om. T || gabia S (corr. s) gauii F || cumpaniae F || 
6 evenit] et uenit F\\ tunc cives] et inde T || cincti] cuncti SF (corr. s) cin- 
tis L || aris] argis M agris I || sunt ad bella profecti SBF ||- 7 unde hic ortus 
est mos LHT: propter quod omen tali habitu semper utebantur in bellis 

et 

SBF unde hic ortus est mos propter quod . . .^ellis M propter .... bellis 
supr. vers. add. I. ceterum post mos haec add. TUronensis uelites quoque gabi- 
nati pugnabant, quae cum eis quae lin, 2 sqq. ex eo codice edita habes apte 
coniunguntur . ab eo qui Tironianis notis uttbatur de Gabino cinctu in marg. 
Turonensis haec adscripta sunt Gabis ciuitas est campaniae. ante cuius portas 
cum sacerdotes sacrificare uellent et detraherent pelles hostiarum superuene- 
runt lupi et r* (evanuerunt pauca, fortasse raptis pellibus) hostiarum coeperunt 
iterum fugere. tuuc illi sicut erant nudi et expediti ad excoriaudas hostias 
raptis togis cinxerunt se illis non ualentes tam cito indui et persecuti * (adde 
suut lupos) et pelles hostiarum reportauerunt. et quia uictoriam adepti sunt 
talem habitum . (notae loco punctum posui) in usu habuerunt ut sinistram par- 
tem obnuberent dexteram uero exertam haberent sicut et diaconi quadragesi- 
mali tempore faciunt sinistrum humerum tegentes casnla dextera parte nuda 
et expedita remanente. || 8 insignem . . . potestatem SBF, nisi quod accipere 
primo loco creatum debemus F: is qui prior creatus est LH (prior del. et se- 
cundus superscr. I. idem insignem . . . potestatem in marg. add.) insignem . . . 
licet alter similem habeat potestatem is qui propior creatus est M || 10 tria 
sunt] uel has S 



174 SERVII 

militiae genera: sacramentum, in quo iurat unusquisque miles se 
non reeedere, nisi praecepto consulis post eompleta stipendia, id 
est militiae tempora; coniuratio, quae fit in tumultu, id est Italico 
bello et Gallico, quando vicinum urbis periculum singulos iurare 
5 non patitur, ut inter Fabios fuit; evocatio, quod genus nunc tangit. 
nam ad subitum bellum evocabantur ? unde etiam consul solebat 
dicere c qui rem publicam salvam esse vult me sequatur'. 

615. conjspirant cornva nam et tubae simul inflabantur. 

619. foeda ministeria cruenta, more suo. 
10 620. morantes scilicet bella ; differentes. 

622. rvpit satvrnia postes acyrologiam fecit commutando 
Ennii versum: nam ille ait belli ferratos postes portasque 
refregit. 

623. inmobilis ante non semper, secl antehae. potest tamen 
15 et c inmobilis a furia': nam ante gessit bella, sed iure indicta per 

fetiales et per patrem patratum. 

626. tergent ab eo quod est *tergeo* venit, et Hergunt* 
a c tergo tergis 5 , quod de usu penitus recessit. 

627. arvina secundum Suetonium in libro de vitiis corpora- 
20 libus arvina est durum pingue, quod est inter cutem et viscus. 

alii arvinam nomine lardum dicunt. 

629. adeo magnae valde magnae ; ut Terentius adulescentem 
adeo nobilem. 

630. atina potens civitas haec est iuxta Pomptinas paludes, 
25 dicta Atina a morbis ; qui graece axai dicuntur ; quos paludis vici- 



9 foeda cruenta] cf. Non. p. 304, 15 || 12 Ehnius] ann. 271 Vahl. || 19 se- 
cimdum Suetonium] p. 272 Reiffersch. cf. Isid. or. XI 1, 81 || 22 Terentius] eun. 
I 2, 124 



1 iuratio H|| unusquisque . . . iurare non patitur om. LH {add. T) |) 3 quae 
sit tumultum F \\ italo 1 1| 5 ut . .. . fuit LHM: sicut de. fabiis legimus SBF || 
6 euocantur F || consolebat L (con del. I) || 7 esse om.LHM (add. I) \\ me om. H || 
10 scilicet] id est F \\ differentes om. LH (add. I) \\ 11 acirologiam est B (est 
del. Laniel) || 12 uersus S || feratos SL (corr. s) \\ 14 antehaoic JR || potest ex 
post M || potest tamenj potestate S || 15 cessit Jt || per fetiales . . . patratum 
orfi. LH (add. I) || 16 fectiales S feciales Ml || et om. MF || ad vers. 623 in 
marg. quidam etiam dicunt quasdam partes fuisse in italia quae nescierint 
bella penitus et nunc hoc dicit quoxl ea pars fuerit ad bellum commota quae 
antea fuit inbellis T || 17 venit) fuit LH (corr. I) || et . . . recessit LHM, nisi 
quod quo L: nam tergunt quod (quod om. B) ucnit a tergo de usu (quod de 
usu-JB) iam recessit SBF || 19 sutonium H \\ libro de om. LHM (add. I) 
de] ex Sl || corporibus H || 20 pingue durum SBF || duarum H || pinge M 
in L (inter l) || uiscera Sl || 21 alii arvinae nomine laridurn dicunt JDaniel 
22 ut . . . nobilem om. LHM (add. I) || 24 est om. SBF || promptinas S se 
pontinas B (se del. Baniel) pontines L (prontinas l) pontinas HM pomtinas 
F || paludes est SBF \\ 25 data F || Atina 6m. LH (add. T) || a om. F || athei S 
athe Bl ate L atae HM atai F || quas Sl quod L 



COMM. IN VERG. AEN. VII 615—637. 175 

nitas creat. tibvrqve svperbvm aut nobile: aut per transitum 
tetigit illud quod aliquando cum a senatu auxilia poscerent Tiburtes 
sub commemoratione beneficiorum a se popido Bomano praebitorum, 
hoe tantum a senatu responsum acceperunt c superbi estis'. 

631. crvstvmeriqve mutavit: nam Crustumerium dicitur. Cas- 5 
sius Hemina tradidit, Siculam quendam nomine uxoris suae Clyteme- 
strae condidisse Clytemestrum , mox corrupto nomine Crustumerium 
dictum, alii volunt a crustula panis, qiiam Troiani coacti fame ex- 
edisse dicuntur, appellatum. tvrrigerae antemnae bene muratae. 
Antemnae autem dictae sunt ; quod eas amnis praeterfluit, quasi 10 
ante amnem positae. 

632. salignas vmbonvm crates ut dicit Sallustius de Lucanis 
qui de vimine facta scuta coriis tegebant. 

633. thoracas AENOS bene c thoracas ? ; nam apud maiores 
loricae pectora tantum tegebant: Statius triplici servantur 15 
pectora ferro: pectora, nam tergo nullus metus. 

634. lento dvcvnt argento flexili argento ducunt, id est 
extendunt. est autem spondiazon et reciprocus versus. 

637. classica iamqve sonant bene posuit amphiboliam: nam 
classicum dicimus et tubam ipsam et sonum. classicum autem est 20 
flexilis tuba. tessera signvm symbolum bellicuni, quod ad pu- 
gnam exeuntibus datur, scilicet propter confusionem, ut fuit in 



5 Cassius Hemina] p. 95 Pet. || 10 Antenmae . . . positae] exscr. Isid. or. 
XIX 2, 7. cf. Varro d. 1. 1. V 28 || 12 Sallustius] hist. IV 2 Dietsch. IV 23 Kr. II 
15 Statius] Theb. VII 311 



1 nobilem S || 2 cum aliquando F [| auxilio S' auxili F \\ 3 memoratione L 
{corr. I) commemoratio F \\ beneficiorum] praestitorum^ add. SM || 4 responsa 
& || acceperunt] accepisse dicuntur SB accepisse dicitur F || 5 crustum meri- 
tum S || Cassius Hemina . . . appellatum e Turonensi edidit Daniel || 10 eas 
amnis] a somnis F || 13 qui de vimine om. B || qui . . . tegebant] qui de uimine 
facti (sic) scuta recentibus detractis coriis quasi glutino adolescebant F. cum 
Sallustii verbis hoc loco laudatis illa quae ad georg. III 155 commtmorantur 
coria recens detracta quasi giutino adolescebant inepte coniuncta esse docuit 
Kritzius || 14 bene thoracas nam] quia LH\\ 15 lurice B \\ tantum pectora LH\\ 
ut statius LH || tripici H \\ 16 pectora nam tergo BM: pectora nam tellus 
tergo S (tergo tellus s) pectorum nam tergo LH (pectorum del. T) pectonam 
tergo F ter insuto servantem ingentia -ferro pectora: nam tergo numquam 
metus Statius || 17 fexilH argumento F || 18 et spondiazon LH spondaicus 
vulgo || ad v. 634 in marg. reciprocus est uersus et ita compositus ut tunden- 
tium 'malleorum numerus immitetur T || 19 bene amphibolos (amfybolos F) 
dixit SBF i| nam et classicum M || 21 ad v. 637 in Turonensi ab eo qui Tironia- 
nis notis utebatur Jiaec adscripta sunt tessera signum dicitur militare quod aut 
uocale erat aut mutum. uocale . in uoce mutum uero . in uexillis uel in scutis 
uel etiam in uestimentis, ab alio liaec tessera dicebatur proprie ducis prae- 
ceptum quo ad bellum proficiscebantur uel regrediebantur. || id est symbolum F || 
22 scilicet] et add. F 



176 SERVII 

bello Marii f bardeus, in Sullae Apollo Delphicus, in Caesaris Venus 
Genetrix. 

638. trepidvs festinus, more suo. 

640. loricam indvitVr dicimus et c induor illa re' et c illam rem 5 . 
5 641. helicona deae Parnasus, nions Thessaliae, dividitur in 

Cithaeroneni Liberi et Heliconem Apollinis, cuius sunt musae. est 
autem Honieri versus. movete legitur et c monete ? . 

644. qvibvs aeserit armis aut splenduerit: aut amore fla- 
graverit. 
10 647. primvs init bellvm non mirum si sacrilegus et con- 

temptor deorum contra piam gentem prior arma corripuit. et scienda 
est poetae adfectatio — nam ablepsiam nefas est dicere — hic 
enim aliquos conimeniorat, quos in bello non invenis, item in 
sequentibus aliquos invenimus, quorum hic nullam fecit commemo- 
15 rationem. tyrrhenis asper ab oris oriundo . Tuscus, non qui 
nunc de Tuscia venit, quem antea pulsum a civibus constat. 

648. agminaqve armat aut eorum, qui eum secuti fuerant, 

sicut eius filius: nec enim credibile est solum fugisse — nani et 

Statius dicit vel quos movet exul et haesit tristibus aucta 

20 fides — aut certe eorum, quos Turnus dederat, ut Adrastus Po- 

lynici in Statio, qui ait ne parva movens inglorius arma iret. 

652. agyllina ex vrbe de Caere oppido. neqviqvam quia 
in proelio periit nec patrium recepit imperium. 



11 et scienda est e. q. s.] cf. Macrob. Sat. V 15, 6 sqq. || 19 Statius] Theb. 
IV 77 c seu quos movet exul et actis tristibus aucta fides' et 82 r ne rara movens 
inglorius iret' 



1 bello LHM: exercitu SBF || bardeus libri praeter H, qui basdaeus 
l^raebet: Lar deus Fabricius, quod W. II. Rosclier (ann. philol. CXIX p. 347) 
defendit. Liber deus F. Schoellius. cf. Plin. n. h. XXXIII § 150, Val. Max. III 6, 6. 
malim Mars Gradivus. || syllae libri, nisi quod sillae F \\ 4 induar L || et illam rem 
om. LH (add. I) \\ 5 elicona LHM || parnassus HM parnasius F || Thessaliae] 
boetiae F \\Jo chiteronem LH\\ Liberi] patris add. F \\ iliconam H || 7 Homeri 
versus] tansxs vvv [ioi . . . KOigavoL r\6ccv (II. II 484 sqq.) additur vulgo || scholium 
ad movete om. LH (add. I) || legimus SBM \\ 8 splendiderit F \\ flaglauerit H \\ 
9 ad v. 645 in marg. inter memorare et dicere hoc interest quod ille qui 
memorat omnimodis saepe profert, qui dicit non omnimodis saepe T \\ 10 non 
mirum . . . corripuit SBMFl: non mirum contemptor diuum mezentius LH || 
si et sacrilegus M \\ 11 contra pium primus M \\ 12 ablepsiam SBH: ablesian L 
ablesian M alepsian F (id est obliuionem uel neglegentiam superscr. T) jxppiv- 
Giciv Fabricius \\ 13 enim om. LH (add. I) || invenis] inuenimus F \\ item . . . 
invenimus om. SB \\ item] et M iter F || 14 invenimus] inuenis M || quorum 
. . . commemorationem SBFl: quos hic omnino non posuit LHM || 16 tunc M || 
ante M ate J^ || 17 fuerant om. B || 18 filium HF\\ fuisse -ZfeT || nam . . . dicit] 
tale enim aliquid statius posuit SBF\\ 19 exsul H\\ haecsit F \\ 20 turnus ei 
ante dederat JD \\ ut] et F \\ 21 agit H j| nec F \\ inglorios H || 22 agyulina HF 
agillina SB agilline L agellina M || de cere SBL'. docere H dicere F de 
cerete M \\ 23 perit S \\ nec . . . imperium LH: postquam (per quod F) patrium 



COMM. IN VERG. AEN. VII 638-660. 177 

653. patriis qvi laetior esset imperiis dignus qui haberet 
imperatorem potius ? quam exulem patrem. 

656. pvlchro forti ? ut diximus supra <IV 149>. 

657. pvlcher aventinvs Aventinus mons urbis Romae est, 
quem constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascenden- 5 
tes illic sedebant, ut in octavo <235> legimus dirarum nidis 
domus opportuna volucrum. quidain etiam rex Aboriginum, 
Aventinus nomine, illic et occisus et sepultus est ? sicut etiam Al- 
banorum rex Aventinus, cui successit Procas. Varro tamen dicit 

in gente populi Romani, Sabinos a Romulo susceptos istum acce- 10 
pisse montem ; quemab Avente, fluvio provinciae suae ; Aventinum- 
appellaverunt. constat ergo varias has opiniones postea secutas, nam 
a principio Aventinus est dictus ab avibus vel a rege Aboriginum: 
unde hunc Herculis filium constat nomen a monte aceepisse, non 
ei praestitisse. insigne pAternvm absolute dixit. 15 

658. centvm angves secundum Simonidem, ut diximus supra 
<VT 575)>; nam alii dicunt novem fuisse. 

659. collis aventini silva in silva collis Aventini. et di- 
cendo c Aventini ? ostendit iam antea ita esse nominatum. rhea 
SACERDOS adludit ad nomen matris Romuli, quae dicta est Ilia ; 20 
Rhea Silvia. 

660. fvrtivvm inlicite conceptum ; quippe a sacerdote: sic ait 
et dulcia furta. 



8 sicut etiam . . . Procas] cf. Aurel. Vict. or. gent. Rom. 18 || 9 Varro] cf. 
Kettner Varr. Stud. p. 76 || 23 et clulcia furta] georg. IV 346 



repetere se sperarat imperium SBFl, nisi quod se repetere speraret l nec 
patrium recepit imperium post patrium repetere se speraret imperiuin M || 
paternum D || 1 hoc est dignus F \\ 2 potius om. M (add. m) \\ 4 ad v.. 657 in 
marg. quidam auentinum appellatum a uehendo quod omne solum circa ipsum 
montem stagnabat et nisi nauiculis ad eum accedere uon poterant incolae. alii 
ab aduenientibus sabinis qui templum ibi condiderunt T || urbi JR || 6 reside- 
bant E || diflarum F || 7 oportuna LHM || 8 auentus F || nomine . . . rex Aven- 
tinus om. L (add. T) || et occisus est et sepultus SBl || 9 procax F || 10 ingen- 
tem SBLM\\ ipsum L (istum l) || 11 ab auente M F: auente Sl ab euante B 
habebante LH || prouintiae BLM \\ 12 a;ppellauerunt auentinum M || ergo] 
tamen F || has uarias F || secutas] secutos S consecutos L || 14 non ei prae- 
stitisse om. BLH (add. I) || 15 absolute] ad salutem F || 16 supra . . . fuisse 
07n. LH (add. I) || 17 novem] vin. M septem l || fuisse] quomodo (cum Fabri- 
chis) centum angues cum (et cod.) quinquaginta fuerint serpentes, ut dictum 
est (VI 576) f quinquagiuta atris immanis hiatibus hydra'? soluitur magnitudine 
clypei: per id quod erat ostendit. nam (nonFabricius) ideo pictum, quia 
sublata capita interim crescebant add. B || 18 auentinum SMl || 19 iam om. F || 
ante L || ita esse] id est F (| 20 adlusit F || romoli L || ilia. rhea. siluia. M. 
fortasse llia nomine secluso Rhea Silvia || 21 rhesa F || ad. vers. 659 in marg. 
docte dicit rheam matrem et auentini et sacerdotem T\\ 22 sic ait LH: alibi 
BSF sic ait alibi \M 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 12 



178 SERVII 

661. mixta deo tii%&ei<3a, graeee dixit. mvlier compen- 
diose mortalem dixit: consequens namque fuerat ut diceret *mixta 
deo mortalis'. lavrentia arva Laurentum civitas plurimum 
potuit, nam omnia vicina loca elus imperio subiacuerunt: unde nunc 

5 ait *arva LaurentiaV cum iuxta Tiberim armenta Hercules paverit. 
sed secundum antiquum situm ; ante Albam et Romani, Tiberis 
Laurentini fuit territorii. 

662. geryone Geryones rex fuit Hispaniae. qui ideo trimem- 
bris fingitur ? quia tribus insulis praefuit, quae adiacent Hispaniae: 

10 Baliaricae minori et maiori et Ebuso. fingitur etiam bicipitem 
canem habuisse, quia et terrestri et navali certamine plurimum 
potuit. hune Hercules vicit. qui ideo fingitur ad eum olla aerea 
transvectus, quod habuit navem fortem et aere munitam. hunc 
Geryonem alii Tartessiorum regem dicunt fuisse et habuisse armenta 

15 pulcherrima, quae Hercules occiso eo abduxit. de cuius sanguine dicitur 
arbor nata, quae Vergiliarum tempore poma Jn modum cerasi sine 
ossibus ferat. sane sciendum declinari c hic Geryones, huius Geryo- 
nae' — unde est <TIII 202)> tergemini nece Geryonae — ut 
c Anchises Anchisae': unde usurpavit Sallustius c Geryonis ? dicens. 

20 veniens autem Hercules de Hispania per Campaniam in quadam 
Campaniae civitate pompam triumphi sui exhibuit: unde Pompei 
dicitur civitas. postea iuxta Baias caulam bubus fecit et eam saepsit: 
qui locus Boaulia dictus est, nam hodie Bauli vocatur. tiryn- 
thivs a Tirynthe civitate Argis vicina ? in qua nutritus est Hercules. 



8 Geryones e. q. s.] exscr. mythogr. II 152 jt III 13, 6. cf. mythogr. I 
20 veniens autem . . . dicitur civitas] cf. Isid. or. XV 1, 51 



1 micthisa E megisa L (methisa l, in marg. ab alia manu mhohica) me- 

"O- . * c 

gisa R methisa M antiqua F \\ compediose L conpeditione H \\ 2 dicere LH 
(dixit T) || consequens . . . mortalis om. LH (add. fj || 6 sed om. Steplianus et 
JDaniel || 7 territorii fuit BF territorium fuit aS fuit territorium X || 8 geriones 
BLHF gerione S geryon M gerion sl || trimembris] ternis membris S ~'|| 
10 balearicae SBM ballearicae l. F || et maiori om. L (add. T) et om. H \\ ebu- 
soae M Pityusae mythograph. II et III || ob hoc fingitur SBM\\ 12 erculus F \\ 
13 quod] quia BF \\ hunc Geryonem . . . ferat e Turonensi edidit Daniel \\ 
18 unde est om. LH (add. T) \\ sicut SBF\\ 19 Anchises om. SM\\ unde appa- 
ret usurpauisse saliustium qui dixit gerionis SBFl \\ dicens om. M> || 20 de 
Hispania per Campaniam om. LH (add. T) || quaeadam H quandam M || 21 Cam- 
paniae om. F || ciuitatem MF\\ sui triumphi S \\ unde] ex quo Sl a quo BF 
ut L || pompea L pompe H || 22 dicta est F || bailas S \\ aulam BH \\ bobus L 
pobus M (sed^o in ras. m) || fecit et eam om. L (add. T), et eam saepsit om. H \\ 
eam saepsit] assepsit F \\ 23 dictus est] olim add. SBFl || hodieque M \\ bau- 
loe S baulei BSHM baulae F. cf< adnot. crit. ad p. 24, 15 || dicitur X£T 
uocantus F || Tirynthe edidi, quamquam non dubiio quin Tiryntha Servius 
scripserit: nam thirinta ex thirinda S tirintha B tyrintha LHM thirinta F. 
Tyrinthia vulgo || 24 Hercules om. LH (add. I) 



COMM. IN VERG. AEN. VII 661-675. 179 

663. TYRRHENOQVE BOVES IN FLVMINE LAVIT HLBERAS adini- 

ratio locorum longinquitate. 

664. pila manv pilum proprie est liasta Romana, ut gaesa 
Gallorum, sarissae Macedonum. dolones dolo est aut fiagellum ; 
intra cuius virgam latet pugio: aut secundum Varronem ingens 5 
contus cum ferro brevissimo. dolones autem a fallendo dicti sunt 7 
quod decipiant ferro, cum speciem praeferant ligni. et multi volunt 
per teretes mucrones c dolones' clici ; per veru Sabellum c pila ? signi- 
ficari. 

666. ipse pedes ad genus respicit: nam et Hercules pedes 10 
semper incessit, cum equos habuerit nobilissimos. TORQVENS 

sustiiiens, ut <IV 482)> axem humero torquet. 

669. horridvs tremendus, non re vera horribilis. 

670. tibvrtia moenia linqvvnt de Graecia tres fratres ve- 
nerunt ad Italiam, Catillus ; Coras ; Tibur vel Tiburnus. hi simul 15 
omnes unam fecere civitatem et eam de fratris maioris nomine Tibur 
appellaverunt : licet et alias fecerint singuli. # nunc ergo dicit duos 
ad bella venisse, dimisso in eivifcate ad custodiam Tiburte vel Ti- 
burno. • ' 

672. catillvs unde mons Catilli ; quem Catelli dicunt per 20 
corruptionem ; ktxta Tibur. CORAS a cuius nomine est civitas in 
Italia, 

675. descendvnt Centavri ex hac comparatione equites eos 



4 dolo esfc . . . ligni] exscr. Isid. or. XVIII 9, 4. ef. Don. ad Ter. eim. 
III 3, 9 



1 admiratio ad locorum longinquitatein F || 3 gaesa H: gese SL cesa B 
caesa M gessa F || 4 sarissae Macedonum om. LH || sarise S sarife B sariae M 
(sarisae m).|| dolo LH: dolon SBMFl || 5 Varronem] om. B (supr. vers. add. 
DanieT), uarrationem H || 7 decipiunt F || 8 uerum F || 9 supr. vers. 665 hoc 
genus teli tale est. clauo ligneo inmissum ferrum tegitur qui prehensus ab 
hoste contrario conatu nudatur ut penes conantem sit uagina penes habentem 
ferrum T [| 10 et om. M || hercolis H || 11 incedit F || cum LHF: durn SBM || 
habuerint F || 12 umero BF\\ torquens SBHM || ad v. 668 noue locutus est 
duo partieipia ponens sine coniunctione torquens et indutus T \\ 14 tres uene- 

rant fratres SBF, nisi quod uenerunt F \\ 15 cathillus B catulus L catilus H 

i 

catillus F || corax F || vel om. M (add. m) || Tyburtus Masvicius || hi . . . singuli 
LH: hi diuersas quidem (quidem diuersas S) fecere ciuitates unam tamen pari- 
ter condiderunt et eam tibur de fratris maioris nomine nuncuparunt (appella- 
uerunt Ml) SBMFl || 17 alios L (alias l, qui licet . . . singuli non delevit) \\ 
18 demisso F || ad ciuitatis custodiam SBF\\ tiburte uel tiburno LM: tyburte 
uel tyburtino H tiburno uel tibure SB tyburno uel tybure F || 20 cathillvs B 
catvllvs L catilvs H catthillvs F \ cauli Sl cathilli B cathili LH cattilli 
F. ceterum dicitur ccdd. SBFl || catelli libri praeter L, qui calthelli exhibet || 
uocant SBFl || per corruptionem om. LH (add. I) || 21 a om. S || est om. SBF || 
in Italia] italiae L 

12* 



180 SEEVII 

fuisse intellegimus ; quod tamen dicturus est postea <XI 603)> nee 
non celeresque Latini et cum fratre Coras et virginis ala 
Camillae. homolen othrymqve nivalem montes Thessaliae. 

677. ingens silva locvm et magno cedvnt virgvlta fra- 
5 GORE defectus *cedit silva ; cedunt et virgulta fragore' ; cum utique 

a minore ad maius venire debuerit. 

678. nec praenestinae fvndator defvit vrbis de civitati- 
bus totius orbis multi quidem ex parte scripserunt ; ad plenum 
tamen Ptolomaeus graece ; latine Plinius. de Italicis etiam urbibus 

10 Hyginus plenissime scripsit ; et Cato in originibus. apud omnes 
tamen si diligenter advertas ; de auctoribus conditarum urbium dis- 
sensio invenitur ; adeo ut ne urbis quidem Romae origo possit dili- 
genter agoosci. nam Sallustius dicit urbqm Romam ; sicuti ego 
accepi ; condidere atque habuere initio Troiani et cum his 

15 Aborigines; alii dicunt ab Euandro, secundum quos Vergilius 
<(VIII 313> tunc rex Euandrus Romanae conditor arcis; alii 
a Romulo ; ut <TI 781*> en huius nate auspiciis illa inelita 
Roma. si igitur tantae civitatis certa ratio non apparet ; non mirum 
si in aliarum opinione dubitatur. unde nec historicos nec commen- 

20 tatores varia dicentes imperitiae condemnare debemus: nam anti- 
quitas ipsa creavit errorem, et plerique fundant ; plerique augent et 
ad se transferurit nomina. quam rem etiam non parvum errorem 
adferre manifestum est ; ut ecce Laurentum a Pico factum est ; ut 
<^171)> Laurentis regia Pici; item a Lavino ; Latini fratre ; Lavi- 

25 num dictum; item a Latino Laurentum; item a Lavinia Laurolavi- 



ll de auctoribus conditarum urbiuni e. q. s.] exscr. Isid. or. XV 1 sqq. 
13 Sallustius] Cat. 6, 1 



1 intellegimus LHM: significafc SBFl \\ tamen] tunc F || 3 omolen SBLHM 

|| OTHVMQVE S OTHRINQVE M OTIRIMQVE L THYRIMQVE H OTHRIMQVE M F || ad 

v. 675 in marg. iuxta ostia penei fluminis esfc et fons in egei maris litore qui 
omolis dicitur in qua centauri fuerunt T || 5 defectus . . . cum utique] defectus 
cedit cum utique (itique L) cedit silua cedunt uirgulta LH (corr., I) || caedit 
M || caedunt BM \\ et fragore uirgulta M || fragore om. B || 6 debueris F || 
7 de civitatibus . . . item a Lavinia Laurolavinium liab. T || 8 totius om. B \\ 
ex parte om. LH (add. I) || ad plenium F \\ 9 ptolemaeus F \\ 10 higinus SB 
yginus LM eginus HT oeginus F || scripsit plenissime SBFT || apud . . . 
auctoribus om. LH (add. I) \\ 11 de ductoribus in marg. m || conditorum F || 
12 ne] nec B || diligenter possit SB || 14 initio habuere B || habitauere T || 
16 tunc] tu F || 17 en huius nate FT, nisi quod natae F: ennius nate Sl en- 
nius naturae BLHM || 19 unde . . . debemus om. M \\ ne historicos T \\ com- 
mendatores S \\ 20 imperitia Sl imperiae H \\ nam] quia SBFT \\ 21 ipsa 
om. LH\\ fundant plerique om. SB || fundaunt H || et plerique augent MFT || 
23 efferre S || laurentium T || ut] nam legimus SBFT ut legimus 3f|| 24 la- 
uino L: lauinio SBHMT iacinio F \\ fratre latini B \\ fratre] et add. HM 
est add. L \\ lauinum LH: lauinium SBM lauiniam FT || 25 dictam FT \\ 
ifcem . . . Laurentum om. SB || iter F || iter F 



COMM. IN VERG. AEN. VII 677-682. 181 

niuni. nec praenestinae fvndator defvit vrbis Praeneste 
locus est haud longe ab urbe, dictus cctco tmv TtQivcov, id est ab 
ilicibus, quae illic abundant. ibi erant pontifices et dii indigetes, 
sicut etiam Romae. erant etiam illic duo fratres, qui divi appella- 
bantur. horum soror dum ad focum sederet ; resiliens scintilla eius 5 
uterum percussit, unde dicitur concepisse. postea enixa est puerum 
iuxta templum Iovis abiecitque. virgines aquatum euntes iuxta ignem 
inventum sustulerunt, qui a fonte haud longe erat: unde Vulcani 
dictus est filius. Caeculus autem ideo ; quia oculis minoribus fuit: 
quam rem frequenter efficit funius. hic postea collecta multitudine lo 
postquam diu latrocinatus est, Praenestinam civitatem in montibus 
condidit. et cum ludorum die vicinps populos invitasset, coepit eos 
"hortari ut secum habitarent, et pro gloria iactare se filium esse 
Vulcani. • quod cum illi non crederent, invocato Vulcano, ut eum 
filium comprobaret, omnis illius multitudinis coetus est flamma cir- 15 
cumdatus. quo facto commoti omnes simul habitaverunt et Vulcani 
filium esse crediderunt. hinc est c omms quem credidit aetas', quasi 
post dubitationem 7 et.quia sine dubio aetas varia in spectaculis fuit. 
dicimus autem et c hoc Praeneste', ut /quique altum Praeneste viri' ; 
et c haec Praenestis ? ; unde est <(VIII 561)> cum primam aciem 20 
Praeneste sub ipsa stravi. 

682. altvm praeneste Cato dieit quia is locus montibus prae- 
stet, Praeneste oppido nomen dedit. ergo *altum% quia in mon- 



4 erant etiara illic e. q. s.] exscr. mythogr. II 184. cf. mythogr. I 84 et 
Cato ap. schol. Ver. ad h. 1. || 22 Cato] II 23 Iord., 60 Pet. 



1 ergo fundator defuit urbis F || 2 est om. SHF \\ arro to npiujN L cIttiunnpi- 
non H (| ab arboribus LH (ab ilicibus l) || 3 ibi habundant SB ibi abundant 
F || illic erant SEF\\ erant etiam pontifices M || de indigetes H dii indigites 
F || 4 etiam] enim F j| illic duo fratres LHM: duo fratres in eodem loco SBF | 
diuiui LH et mythograplius (diui T) \\ 5 ante focum SBF || sederent M(corr. m) \ 
resiliens SF resilens M: desiliens BLH\\ 6 inde LH\\ est orii. M F \\ 7 abiecit 
quem uirgines MF || quamtum L (aquamtum l) || euntes] eumter F || 8 qui" 
quia S qua F |] haud longe a fonte SBF\\ inde H \\ uulcani filium esse dixe- 
runt SBF\\ 9 caeculum §.F||ideo dictum F || minoribus oculis SBF || oculis] 
ideo L (corr. I) || 10 quam rem fumi plerumque facit (efficit l) acrimonia SBFl\\ 
hic manu contracta postea collecta multitudine F \\ 11 predestinatam ciuita- 
tem B (I 12 ludorum die] ad ludos LH \\ 13 filium se esse SB || 14 uulcanus 
H || cum om. B \\ crederent] credentes SBM \\ 15 filium suum B || coetus] coactus 
H || 16 quo . . . simul LHM: quo facto commoti populi uicini simul S quo 
uicini facto populi simul B quo facto commoti uicini populi et simul F || et 
. . . crediderunt om. LH (add. I) || uulcanum F || 17 hinc ait uirgilius SBF 
hinc est quod ait uirgilius 1 1| creddit aetas ceculos F || 18 spectaculo F || fuit] 
curiosa fuit SBM \\ 19 autem] enim S || quique . . . Praeneste om. S et hoc 
. . . Prae om. H || 20 unde est ut B, unde est om. F || primam] primante F || 
21 ad v. 678 praenestinae urbis figura graeca est et prolemsis T || 22 Cato dicit 
. . . locatum e Turonensi edidit JJaniel 



182 SERVII 

tibus locahim. qviqve arva gabinae ivnonis Gabii populi, diu 
in agris morati, tandem Gabios condiderunt: unde perite *arva ? dixit, 
non ^moenia. sane illic Iuno religiosissime colitur. est autem locus 
haud longe ab urbe. 
5 683. gelidvmqve anienem c Anio' fluvius baud longe ab urbe 

est, sed Kic euphoniam secutus est: nam Ennius Anionem dixit 
iuxta regulam. 

684. hernica SAXA colvnt Sabinorum lingua saxa hernae 
vocantur. quidam dux magnus Sabinos de suis locis elicuit et habi- 

10 tare secum fecit in saxosis montibus: unde dicta sunt Hernica loca 
et populi Hernici. dives anagnia aut fertilis: aut adludit ad 
historiam. nam Antonius Augusti sorore contempta postquam 
Cleopatram duxit uxorem, monetam eius nomine in Anagnia civi- 
tate iussit feriri. 

15 685. QVOS amasene pater aut c pascis 9 ? aut sit antiptosis 

c quos pascit Amasenus 5 . est autem fluvius, qui Anagnienses agros 
inrigat. arma scuta. . 

686. nec clipei scuta maiora ; dicta ab eo quod celent corpus, 
ajcb xov Klimeiv. 



6 Anionem] ann. 608 Vahl. || 18 scuta maiora . . . y.Xbtcxsiv'\ cf. Isid. or. 
XVIII 12, 1 



1 gabii populi MMl gaui populi S graui populi F: gabii LH \\ 2 com- 
morati B || perite om. SB || 3 religiosissimo F \\ 5 haud longe ab urbe est LHz 
est urbi proximus SBl est urbi proximus haud longe ab urbe est M' (haud 
. . . est del. m), om. F'\ 6 sed . . . secutus est LHM: hic uirgilias eufoniam 
secutus anienem dixit SB sed uirgilius euphoniam secutus est amenem dixit 
F [| nam om. B \\ ennius enim F || annionem F || dicit B |j 8 ad v. 684 in marg. 
quidam dicunt a pelasgo hernico originem duxisse istos atque ideo morem eto- 
lorum qui originem ducebant etiam a pelasgis eis assignasse uirgilium tradunt 
ut uno pede calceato procederent in bellum T. cf. ad v. 690 et Macroh. Sat. 
V 18, 13 sqq. || ercanica L (| subinorum F || herne LHF. cf. schol. Veron. ad 
h. v. et Fest. Pauli s. v. *Hemici' || 9 quidam LH: quorum quidam SBMFl II 
ma'gnus] maius F Magius vel Marsus coni. Burmannus || Sabinos] fabm F \\ 
10 in om. M \\ saxosis om., LH (add. T) || unde . . . Hernici L: unde loca (ipsa 
add. B)- hernica dicta sunt et populi hernici SBF wa.de et loca hernica dicta 
sunt et hernici populi M loca . . . Hernici om. H \\ 11 ad dives haec adscripta 
sunt in Turonensi legitur et deues a quibusdam eo quod in deuio sit posita 
in quibus <est probus (| anaonia] misit add. L || adlusit F || 13 uxorem om. LH 
(add. l)\\ agnia SHM agnagnia F \\ 15 pascis] pascuis F \\ aut sit LHM: ut 
sit SBF. fort. aut fit. ceterum pascit v. 684 Servium legisse apparet. \\ 16 quos 
pascit Amasenus om. F || quos] aut quos B || amassenus # || est autem fiuvius] 
nam amasenus cum est fluuius F || fluvius] uicinus ciuitatis Priuernatum quae 
est in Campania add. Fabricius || agnanienses F || 17 akma scuta om. B || secuta 
H || 18 corpus] a graeco add. M \\ 19 ccno toy kacutin BF, graeca om. LHM \\ 
ad glandes haec ex Turonensi exscripsi glandes dicuntur globuK plumbei qui 
per fundas mittuntur proprie. his adiecit is qui Tironianis notis utebatur glan- 
des dicunt massas plumbeas. missa solet medio glans intabescere caelo (Ov. 
metam. XIV 826 



COMM. IN VERG. AEN. VII 683-695. 183 

688. fvlvosqve lvpi de pelle galekos galerus genus est 
pillei, quod Fronto genere neutro dicit c hoc galeruni'. 

689. VESTIGIA NVDA SINISTEI INSTITVERE PEDIS atqui ipse est 

in pugnantibus primus; sed bene nudus est ; quia tegitur scuto. 
dextrum autem tectum conveniebat esse, quasi ab armis remotum. 5 

690. pero autem est rusticum calciamentum. et traxit hoc a 
Graeciae more ; unde isti ; sicut dictttm est, transierant, ubi hoc armo- 
rum fuerat genus. 

691. AT MESSAPVS EQVVM DOMITOR NEPTVNIA PROLES hic Mes- 

sapus per mare, ad ItaKam venit, unde Neptuni dictus est filius: 10 
quem invulnerabilem ideo dicit ; quia nusquam periit ; nec in bello. 
ignem autem ei nocere non posse propter Neptunum dicit ; qui 
aquarum deus est. ab hoc Ennius dicit se originem ducere: unde 
nunc et cantantes inducit eius socios et eos comparat cycnis. c do- 
mitor' autem c equorum ? ; quasi animalium a patre inventorum. 15 

695. hi pescenninas acies Fescenninum oppidum est ubi 
nuptialia inventa sunt carmina. hi auiem populi ab Atheniensibus 
ducunt originem. aeqvosqve faliscos Faliscos Halesus con- 
didit. hi autem ; inmutato H in F ; Falisci dicti sunt ; sicut febris 
dicitur quae ante hebris dicebatur ; Formiae quae Hormiae fuerunt ; 20 
aitb trjg OQ^irjg: nam posteritas in multis nominibus F pro H posuit. 
iustos autem dicit Faliscos ; quia populus Romanus missis decem 



2 Fronto] p. 262 NTab. |) 6 pero . . . calciainentum] exscr. Isid. or. XIX 
34, 13 || 9 hic Messapus . . . nec in bellol exscr. mythogr. III 5, 7 || 13 Ennius] 
ann. XVIII fragm. VI Vahl. 



1 galerus om. II M || 2 quod fronture ritur genere L (u in o mutavit et re 
ritur del. I. fortasse in archetypo phtujp supra fronto fuit) \\ 3 autqui F \\ 4 in 
om. Sl || primis L (corr. I) || 5 intectum F || conueniebat esse M : conueniebat 
LH (esse conueniebat l) esse congruum fuerat SRF\\ 6 a om. LH (add. I) || 
7 caecie H \\ transierunt LF \\ armorum] calciamenti SB calcimenti F || 8 genus 
fuerat B \\ 9 Messapus] m. M, om. LH || 10 filius dictus est SBF \\ 11 dicit 
om. B\\neG om. BF (in belio periit B) || 12 qui LH: quia reliqui || 13 enninus 
M§ dicit se LHM: commemorat se SB commemorat esse F || 14 eius indu- 
cit jR J| eos om. LH (add. I) \\ cygnis MFl cignis B || domitor LH: domitOrem 
reliqui || 15 animalium quae pater inuenerat SBF\\ inventorum] quod fuit in 
contentione cum Pallade de impositione nominis Athenarum ddd. Fabricius || 
ad v. 693 resides dicuntur proprie qui militiam detrectant et de ignauis mili- 

n 

tibus dicitur T || 16 fescennium _S fescenninum religui Fescennium vulgo || 
17 hi ... originem] ducunt (ducit H) autem Originem ab atheniensibus LH 
dicunt (ducunt m) autem originem hi populi ab atheniensibus M || hii F || ab 
om. B || 18 falicos H haliscos F || alesus BH (alesus faliscos B) || 19 hii F \\ 
mutata S inmutata M || dicti sunt] nominantur SBF \\ sic S \\ frebris L || 
20 nebris F || dicebantur ^|| ormiae F || fuerant SM\\ 21 auo thc opmnc L ano 
thc opmec H auo toy opmin F || F et H om. LH (add. I) || posuit om. F || 22 
Aequos autem dicit id est iustos quia Daniel || Faliscos om. LH (add. I) || 
decim H 



184 SERVII 

viris ab ipsis iura fetialia et non nulla supplementa duodeeim tabu- 
larum accepit ; quas habuerat ab Atheniensibus. 

696. Hi SORACTis habent ARCES nions apud Hirpos haud longe 
a Flaminia ; de quo Horatius vides ut alta stet nive candidum 

5 Soracte. flaviniaqve arva locus est in Italia Flavinium nomine. 

697. et cimini cvm monte lacvm et lacus et mons hoc no- 
mine appellantur. sane hoc habet fabula. aliquando Hercules ; cum 
de Hispania rediret, ad hos populos venit. qui cum a singulis provo- 
caretur ad qstendendam virtutem, defixisse dicitur vectem ferreum, 

10 quo exercebatur. qui cum terrae esset adfixus et a nullo potuisset 
auferri, eum rogatus sustulit ; unde inmensa vis aquae secuta est ? 
quae Ciminum lacum fecit. lvcosqve capenos hos dicit Cato 
Veientum (iuvenes) condidisse auxilio regis Propertii, qui eos Capenam 
cum adolevissent , miserat unde et porta Capena ; quae iuxta Came- 

15 nas est ; nomen accepit. 

698. aeqvati nvmero aequaliter ordinati, digesti in ordinem 
— hinc est c saepenumero scripsi' ; hoc est ordine — congruenter ; 
sicut decebat ; rationabiliter. 

699. liqvida inter nvbila pura, sicca, serena: sed nil tam 
20 contrarium nubibus. ergo nubes pro aere posuit ; ut diximus supra 

<V 525>. 



4 Horatius] carm. I 9, 1 || 7 aliquando Hercules e. q. s.] exscr. mythogr. 
I 54 || 12 Cato] or. 11 17 Iord , 48 Pet. || 14 unde . . . accepit] cf. schol. vet. 
in Iuv. sat. III 11 



1 ab ipsis LIIM: inde multa SEF || fetialia] fecialia RL fetiatia H, 
om. F. collegit add. SJRFl \\ 2 quas abuerat (habuerant L) ab atheniensibus 
LH: quas habuerat nam ab atheniensibus decem habuerunt tabulas SBM 
nam ab atheniensibus decem habuerunt tabulas F || 3 soractes F || artes S 
arcies F || mons] Soracte qui mons L (est add. I) Socracte qui est mons H || 
apud om, B || Hirpos scripsi (cf. PJin. nat. hist. VII § 19): arpinos SM hirpi- 
nos B yrpinos L irpinos H hirpinos est F || longe a] longeam H longe est 
a M || 4 Flaminia . . . Soracte om. LH {add. I) \\ ut alta uides F \\ uidens SMl 
(corr. m) \\ candidum Soracte om. B || 5 Flauinium libri. a Silio VIII 492 r FJa- 
vina* oppidum nominatur || 9 deiecisse SBF \\ 10 quo . . . auferri om. SB \\ 
exercebamur H || qui cum terrae ita esset adfixus ut F \\ 11 eum] quem B 
cum F, om. Sl \\ 12 cimioicum B || fecit om. F || hos . . . miserat e Turonensi 
edidit Daniel || 13 iuvenes addidit Wagnerus. cf. Niebufyrius liist. Bom. I 3 p. 134 || 
14 camenas SBH: capenas LM camenos F || 15 nomen accepit om. LH (add.l) 
|| 17 hinc . . . ordine om. LH (add. I) || est om, M \\ congruenti Bl congruente 
L || 18 sicut] si F \\ rationabiliter om. LH || ad canebant v. 698 cantu declara- 
bant T || 19 nihil B || tam F || 20 ergo . . . supra] ergo nubes pro aere posuit 
ut liquidis in nubibus arsit arundo ut diximus supra LHM, nisi quod nam 
liquidae non sunt ante ergo add. M, in V post supra add. L. nam liquidae 
non sunt. ergo nubes pro aere posuit ut in quinto ut liquidis in nubibus arsit 
arundo. unde nubes pro aere accipiamus positas SB nam liquidae non sunt 
ut etiam in quinto diximus ubi est liquidis . . . arundo . unde nubes pro aere 
accipiamus positas F || ad cum sese e pastu referunt. supr. vers. tunc enim la- 
tiores uolitant T 



COMM. IN VERG. AEN. VII 696-709. 185 

700. ET LONGA CANOEOS DANT PER COLLA MODOS secimdum 

Pliniuni, qui ait in naturali historia, eycnos icleo suavius canere, 
quia colla longa et inflexa habent, et necesse est eluctantem vocem 
per longum et flexuosum meatum varias reddere modulationes. 

701. SONAT amnis Caystrum dicit, qui cohaeret Asiae paludi. 5 
quam cum significanius, C A ? longa est ; cum sit brevis, si provinciam 
significare voluerimus: quocl significatur in georgicis <(I 383)>, ut 
et quae Asia circum dulcibus in stagnis rimantur prata 
Caystri. 

705. volvcrvm ravcarvm c raucarum 5 rmv {isGcov est, sicut 10 
^grave olens': nam legimus graviter spirantis copia thymbrae. . 
sciendum tamen Vergilium secundum morem provinciae suae locu- 
tuni, in qua bene canentes cycni rauciores vocantur. 

706. ecce sabinorvm prisco de sangvine usurpat hoc: nam 
Clausus, Sabinorum dux ; post exactos reges ; ut quidam dicunt, cum 15 
quinque milibus clientum et amicorum Romam venit ; et susceptus 
habitandam partem urbis accepit: ex quo Claudia et tribus est et 
familia nominata. prisco de sangvine de antiquis Sabinis. 

707. magnvm agmen propter quinque milia clientum. 

709. POSTQVAM IN PARTEM DATA ROMA SABINIS hoc de alia 20 

traxit historia. nam post Sabinarum raptum et factum inter Ro- 
mulum et Titum Tatium foedus recepti in urbem Sabini sunt ; sed 
hac lege ; ut in omnibus essent cives Romani ; excepta suffragii la- 
tione: nam magistratus non creabant. 



2 cycnos . . . modulafciones] exscr. Isicl. or. XII 7, 18 || 11 graviter] georg. 
IV, 31 



2 eignos BF cygnos Ml || 4 flexuosuin] collum supr. vers. add. 1 1| uaria 
F || 5 Caystrum in Mysia regione clicit Fabricius \\ qui] quo JR || choeret F \\ 
6 cum . . . significatur om. F \\ prouintiam MLHM\\ 7 uoluimus B || in geor- 
gicis] sicut in georgicis legimus F || 8 et quae B: atque reliqui || stagnis Rmi 
pratis reliqui \\ 9 Caystri] nam breuis est prouinciam .asiam quando clicimus ut 
postquam res asiae add. S nam breuis est A quando prouintiam asiam signi- 
ficamus ut . . . asiae add. R nam cum asiam de prouincia dicimus a breuis 
est ut . . . asiae add. F || ad et Asia longe supr. vers. esfc et asia ciuitas sub 
monte molo in lydia T || 10 ton meson libri || est] hoc est mediae significatio- 
nis add. SBF \\ 11 holens S || thymbra F \\ 12 prouintiae BM \\ 13 in quo B || 
cantantes F || cigni B cygni MF || rauciones F rauci olores coni. Burmannus || 
vocantur] uocatus F. est autem haec Homeri comparatio quam ipse etiam de 
cygnis facit tcqv d' cog . . . Kccv6tqlov d[iq)i qse&qcc (II. II 459 sqq.) add. Fa~ 
bricius || 15 claudus M (sed dus in ras. m) || dux] rex SB dix M (corr. m) || 
17 partem urbis ad habitandum (ibitandum F) accepit SBF ad habitandum 
partem urbis accepit M || et ante tribus om. Sl\\ 19 milibus H \\ 21 nam post 
raptum sabinarum et facta foedera inter romulum et sabinorum ducem (regem 
F) titum (om. F) tatium recepti SBF || facta et foedera M || 23 excepta suf- 
fragii latione F: excepto in suffragii lationem SLH excepto in suffragii la- 
tione BM\\ 24 magistratibus S || crebat L (corr. I) creabat H credebant F 



186 SERVII 

710. amiterna cohors de Aniiterno oppido. prisciqve 
qvirites id est Sabini. prisci autem ideo, quia post foedus Titi 
et Romuli placuit ut quasi uuus de duobus fieret populus: unde et 
Romani Quirites dicti sunt ; quod nomen Sabinorum fuerat a civi- 

5 tate CuribuSp et Sabini a Romulo Romani dicti sunt. 

711. ereti manvs omnis oppiduin est dictum a Iunone, id 
est "Hqcc, quae illic colitur. oliviferaeqve mvtvscae haec Tre- 
bia postea dicta est ; quam modo Trebulam dicunt. apud quam Han- 
nibal delevit populum Romanum: Lucanus <(II 46)> Cannarum fui- 

10 mus Trebiaeque iuventus. 

712. qvi nomentvm vrbem hoc ex sua persona dicit poeta: 
nam adhuc civitas Nomentana non fuerat, ut in sexto ait <(773> hi 
tibi Nomentum et Gabios ; item <(776> haec tum nomina 
erunt ; nunc sunt sine nomine terrae. rosea rvra velini 

15 Velinus lacus est circa Beate iuxta agrum, qui Rosulanus vocatur. 
Varro tamen dicit lacum hunc a quodam consule in Narem vel 
Nartem fluvium derivatum ~- nam utrumque dicitur — - esse diffusum. 
post quod tanta est loca secuta fertilitas, ut etiam perticae longi- 
tudinem altitudo superaret herbarum: quin etiam quantum per diem 

20 demptum esset, tantum per noctes crescebat: quod Vergilius ad 
suam provinciam transtulit, dicens et quantum longis carpent 
armenta diebus, exigua tantum gelidus ros nocte reponet. 



21 et quantum] georg. II 201 



1 ad Amiterna cohors in marg. de amiterno oppido sabinorum ex qno fuit 
saltustius. et amiterna dixit pro amiternina et dictum est oppidum a flumine 
T || 2 Titi] tatii F || 4 quirites om. M [| quod nomen . . . dicti sunt om. L (quod 
. . Sabini add. T) j| nomen om. H \\ 5 Sabini] Sabini Quirites coni. Burmannus \\ 
dicti] uocati SB || 7 hpac L hpa H eHpa M auot€u'€pac S auo thc HPac BF 
aulutec hpac l \\ triuia BH treuia M \\ 8 dicta est postea SBF \\ trebulam MF: 
tribulam reliqui. cf. Plin. nat. hist. III § 107 || apud hanc 'M || 9 delebit populi 
romani exercitum F || quod non in punica nati tempora cannarum e. q. s. D 
cannorum F || 10 triuiaeque BHM tribiaeque L treuiaeque m || 11 hoc om. B 
ex persona sua SBF || poeta om. LH {add. T) \\ 12 ut] etiam SB ut etiam F 
hic LF || 13 item om. SBF \\ tum SIjF: tunc reliqui || 14 nunc . . . terrae 
om. LH§ roseea M koscida F II 15 rosolanus S. exspectatur Roseus vel Rosea- 
nus || 16 dicitur F \\ hinc M (hunc m) \\ a quodam consule u. 1 t quidam uolunt 
a Curio Vossianus Burmanni a Curio consule .Masvicius. cf. Cic. ad Att. IV 
15, 5 || in narem uel nartem SF: in narram uel narien B in narie uel nar- 
rem L (in nartem uel narem l) in narram uel nariem H in narram uel nar- 
tem Mt- fortasse in Nar vel Narem cf. Vossius de anal. I 10 p. 411 sq. (p. 300 
ed. Foertschianae) \\ 17 uerumque H \\ dicimus S M \\ confusum F \\ 18 etiam 
om. B || 19 quin etiam . . . crescebat om. B || quantum . . . ad laudem om. S-\\ 
20 per noctes L: noctes HF nocte M. || quod . . . transtulit] quod ad laudem 
prouintiae suae uirgiiius^ transtuiit B quod uirgilius ad laudem suae prouinciae 
transtuiit F et SangaTlensis archetypum, ut videtur, nam ad suae prouinciae S || 
quod etiam uirgilius M || 21 prouintiam LM\\ et om. S \\ carpunt SM 



COMM. IN VEK,G. AEN. VII 710-717. 187 

713. tetricae horrentis rvpes Tetricus hloiis in Sabinis 
asperrimus, uncle tristes liomines tetricos dicimus. montemqve 
SEVERVM proprium nomen montis est ; sicut agri Roseus. 

714. casperiamqve colvnt Casperia et Foruli civitates sunt. 
flvmen himellae Himella fluvius est intra Forulos. et sic dixit 5 

c Himellae flumen', ut. <(III 293)> Buthroti urbem. 

715. qvi tiberim fabarimqve bibvnt bene c bibunt': namque 
Tiberis in Tuscia oritur, sed transit etiam per Sabinos, unde c bi- 
bunt' ; non c possident ? dixit. et sciendum Turno dari auxilium a 
tractu Piceni, Samnii, Campaniae et pro parte Apuliae: omnis vero 10 
Tuscia superior et Venetia Aeneae praestat auxilium. Fabarim autem 
quem dicit etiam ipse per Sabinos transit et Parfarus dicitur: Plau- 
tus dissipabo te tamquam folia Farfari, Ovidius et amoenae 
Farfarus umbrae. frigida misit nvrsia Piceni civitas. c fri- 
gida ? autem aut re vera, aut certe venenosa, nocens: Gracchi nam- 15 
que ubique in contionibus suis Nursinos sceleratos appellaverunt, 

et scimus amare Vergilium historiarum rem per transitum tangere. 

716. ortinae classes Ortini equites classes dicuntur ; unde 
et eorum tubas classica dicimus, et partes populi classes voeamus, 
quae quinque fuerunt. popvliqve latini qui intererant Albani 20 
montis viscerationi. 

717. INFAVSTVM INTERLVIT ALLIA NOMEN Allia fluvius haud 

longe ab urbe est. iuxta quem Galli Brenno duce, xv. Kal. avgl die 
deleto exercitu, post triduum deleverunt etiam urbem excepto Capi- 
tolio. sane c Allia 5 additum unum T propter metrum, ut f relliquias\ 25 
Lucanus bene posuit <(VII 633> quas Aliae clades. 



1 mons . . . dicimus] exscr. Isid. or. X 266 || 12 Plautus] cf. Poenul. 11 
1, 32 || 13 Ovidius] metam. XIV 330 || 22 Allia . . . ufc relliquias] exscr. Luc. 
comm. VII 633 



1 sabanis B piceno F || 3 est montis SBF \\ roseus LHF; rosei (i. e. 
*roseius') S rosei MM || 4 caspia S || feruli B faruli LH || 6 Himellae . . . 
urbem] ut butroti (bitroti L) flumen urbem LH (corr. I) || botroti B butroti 
MF\\ 7 faberimqve S fabarinqve H \\ 9 auxilia SBF || a 077i. S || 10 piceni et 
samnii et campaniae F || 11 faberim F || 12 ipse om. L {add. I) || et] sed SBFl || 
dicitur . . . Farfarus om. H || 13 taquam L || 14 umbrae] unde F et opacae 
Farfarus undae Ovidius || 15 uernenosa L || grachi S gracci L greci F || 16 con- 
tentionibus SBM l || nursios M \\ 17 historiarum rem] historiam SBF\\ 18 or- 
tynae H hortinae MF \\ Ortini (hortyni H) equites classes dicuntur LH: ortini 
(hortinae M) equites qui classes dicuntur MF Ordines equites quia (qui l). 
classes dicuntur Sl Classes ordines equitum dicuntur B. fortasse Ortini equites. 
equites enim classes dicuntur || dicuntur] anazic add. F. fort. xa^ecg \\ 19 tubam 
eorura S tubas eorum BF eorum turbas M \\ classicam S M \\ 20 quas quin- 
que fuisse legimus saepius SBF || 22 alia F \\ alia F || 23 ab urbe roma est 
SBM || xii. kat M \\ die deleto] dieleto S (i del. s) || 24 exercitu romano F |: 
post triduum etiam (etiam om. S) nrbem uastauerunt SBF \\ 25 sane alia (sicj 
. . . clades LH nisi quod unum om. H: sane alia dicitur cui propter metri 



188 SERVII 

718. maemore niari. 

720. vel cvm sole novo prima aestatis parte: nam proprie 
sol novus est*vin. Kal. ian.; sed tunc non sunt aristae, quas ab 
ariditate dictas esse constat. 
5 721. avt hermi campo Hermus Lydiae fluvius, qui superfusus 

campis gignit fertilitatem, unde harenas aureas fingitur trahere. 
lyciae flaventibvs arvis provincia est fertilis frugum. 

723. hinc agamemnonivs troiani nominis hostis hunc Aga- 

memnonis plerique coniitem, plerique nothum filium volunt. qui 

10 cum venisset ad Italiam, audito adventu Aeneae in bellum ruit, 

non amore Turni, sed odio hostilitatis antiquae; unde ait c Troiani 

nominis hostis'. 

725. rapit popvlos raptim adducit. etiam Campaniae loca 
commemorat-. felicia baccho massica nam Massicus mons est 
15 vitibus plenus. c Massica ? autem dixit, ut Maenala. 

727. avrvnci misere patres isti graece Ausones nominan- 
tur. sidicinaqve ivxta aeqvora ab oppido quod Sidicinum 
dicitur. 

728. cales linqvvnt civitas est Campaniae; nam in Flaminia 
20 quae est Cale dicitur. est et in Gallia hoc nomine, quam Sallustius 

captam a Perperna commemorat. amnisqve vadosi accola WL- 
tvrni fluvius est Campaniae, qui iuxta Cumas cadit in mare. 
' 729. saticvlvs asper populus Campaniae, asper moribus. 
730. oscorvmqve manvs* Capuenses dicit, qui ante Ophici 



15 Maenala] georg. I 17 || 20 Sallustius] hist. fragm. inc. 37 Dietsch., 3 Kr. 



necessitatem unum (unurn om. M) l addidit ut allia (alia F) diceretur (diceret 
F) sicut relliquias (sicut reliquias et reliquias F) unde apparet bene dixisse 
lucanum quas (qua F) aliae clades SBF sane allia (alia m) dicitur cui addi- 
tur uuum . 1 . propter metri necessitatem ut allia diceretur. unde apparet bene 
dixisse lucanum ut relliquias lucanus bene posuit quas alliae (aliae m) clades 
M || 1 mare F \\ 3 quas . . . constat om. LH (add. I) || 5 fusus M (superfusus 
m) || 6 campi B || 7 lyciae . . . frugum] h. d. frugum prouincia S || fertilis fru- 
gum prouincia RF, nisi quod prouihciae F \\ prouintia LM || est] minoris Asiae 
add. Faoricius || fugarum L (frugum l) || ad v. 722 c Pulsuque pedum tremit 
excita tellus' Homerus (II. II 784) vno noocl )isya 6zsva%LgsTo yaCa Fabricius || 
8 agamennonis LM || 9 comitem plerique om. SB \\ 10 auditoque SBMFl || 
11 chodio F || 12 ad v. 724 in marg. quidam tradunt armigerum fuisse aga- 
memnonis et timore factionis clitemestrae fugisse ad italiam T || 14 comme- 
morat loca B || felicia baccho massica om. libri, Lipsiensis corrcctor supr. vers. 
adscripsit || marsicus F || 15 menlana H || 16 ausones graece B \\ nol lamena 
minantur L (t lamena del. I. scripturam ad Maenala in archetypo additam mdle 
intellexisse videtur librarius \\ augones S (corr. s) || 17 scholium ad s. i. a. om. 
LH (add. T) || 19 linqvnt LM (linquunt m) linqvvt H || 20 Cale] non cales 
supr. vers. add. I jj Gallia libri, Gallaecia coni. I. Vossius ad Pomp. Mel. p. 186 f| 
21 perna BH perpenna reliqui || 22 qui om. libri, add. Fabricius || 24 capuen- 
sis S || Ophici] osci SBLH afici M os////ci F offiuci l ofici JDaventriensis. in 
JReginensis margine c aliter in v. cod. manuscripto oficP add. Laniel 



COMM. IN VERG. AEN. VII 718—738. 189' 

appellati sunt ; quod illic plurinii abundavere serpentes. aclides 
illis tela aelides sunt tela quaedani antiqua, adeo ut nequaquani 
comrnemorentur in bello. legitur tamen quod sint clavae cubito 
semis factae, eminentibus liinc et liinc acuminibus: quae ita in 
hosteni iaciuntur religatae loro vel lino ; ut peractis vulneribus pos- 5 
sint redire. putatur tamen esse teli gonus, quod flagello in inmen- 
sum iacipotest. 

732. laevas caetra tegit caetra est scutum loreum, quo 
utuntur Afri et Hispani. falcati comminvs enses adfectavit 
varietatem: nam consequens fuerat ut diceret c dextras armant gla- 10 
dii falcati'. falcatus autem ensis est harpe ; qua usus est Perseus: 
Lucanus ait <(IX 663)> harpen alterius monstri iam caede 
rubentem. 

734. oebale Oebalus filius est Telonis et nymphae Sebethidis. 
haec autem est iuxta Neapolim. sed Telo diu regnavit apud Ca- 15 
preas ; insulam contra Neapolim sitam. filius vero eius ; patriis non 
contentus imperiis ; transiit ad Campaniam et multis populis sub- 
iugatis suum dilatavit imperium. 

735. telebovm capkeas cvm regna teneret cum teneret 
Capreas ; regna Teleboum: nam Teleboae Caprearum sant populi ; 20 
quos Telo suo regebat imperio. quidam dicimt Capreas a Capreo, 
qui in illis regionibus potens fuit, nominatas. 

738. saerastis popvlos populi Campaniae sunt a Sarno fluvio. 
Conon in eo libro, quem de Italia scripsit, quosdam Pelasgos aliosque 
ex Peloponneso convenas ad eum locum Italiae venisse dicit, cui nullum 25 



2 aclides e. q. s.] cf. Non. p. 554, 4 et Isid. or. XVIII 7, 7 || 8 caetka scu- 
tum . . . Hispani] exscr. Isid. or. XVIII 12, 5. cf. Non. p. 555, 6 || 14 Oebalus 
. . . imperium] exscr. nrythogr. II 187 



1 plurimi om. B || abundarent F \\ serpentes] nam graece ocptg serpens di- 
citur add. D || aclides libri, nisi quod aclidi F\ 2 nequaquam L: nequicquam 
H nec usquam reliqui || 3 commemorarentur SB Ml || subito H || 4 sems factae 
L saeuis facie H sertis factae M et semis factae Fdbricius || acuminibus] 
quibusdam add. SBFl || in oste S || 5 uelino F || 6 redire] ad dominos (domi- 
num F) reuerti SBF ad dominos redire l || putantur iS' || teli] leti M (loeti m) || 
flagellum HM per flagellum D || ad aclides in marg. hoc genus teli flagello 
aptatur ut iaci .possit et destinata percutere T || 8 ecreta H \\ 9 spani F || 
adfectavit . . . falcati om. L (add. I) || 10 ut diceret] om. H, dicere M || 11 arpe 
F arpen reliqui || qua SLH: quo BMF \\ 12 ait om, SBF || arpen libri || 
14 filius om. H \\ sebetridis nimphae B || sebethri//dis S sebetridis LH sebe- 
thridis MF\\ 15 boc S || telon SBFl \\ apud om. LH (add. Ih) || 16 vero om. 
M || patris non contentus imperio SB || 17 transit M || subiugatis om. L (add. T) || 
19 teleboevm L H \\ 20 capraeas B || teleboeum LH\\ teleboae SM: teleboes B 
teleboe LH teleboi F \\ 21 telon SBFl \\ quidam . . . nominatas e Turonensi 
edidit Daniel || 23 sareastris libri || hic populi sunt campaniae F || sarro LH 
(sarno l) surno F - || 24 Conon . . . condiderunt e Turonensi edidit Daniel \\ 
25 peloponesso T 



190 SERVII 

antea nomen fuerit, et flumini quem ineolerent, Sarro nomen inposuisse 
ex appellatione patrii fluminis, et se Sarrastras appellasse. hi inter 
multa oppida Nuceriam condiderunt. 

739. rvfras batvlvmqve tenent castella Carnpaniae, a 
5 Samnitibus condita. arva celemnae Iunonis. locus Cainpaniae 

est Celenmae, sacer Iunoni. 

740. ET QVOS MALIFERAE DESPECTANT MOENIA BELLAE niulti 

Nolam volunt intellegi et clicunt iratum Vergilium nomen eius mu- 
tasse propter sibi negatum hospitium, et id aperte noluisse dicere, 

10 sed ostendere per periphrasin; nam illic Punica mala nascuntur: ut 
nunc ? Bella ? pro c Nola ? posuerit. alii ita volunt accipi, ut sit syn- 
alipha et legatur c moenia Abellae'. quidam hanc civitatem a rege 
Murano conditam Moeram nomine vocatam ferunt, sed Graecos primum 
eam incoluisse. quae ah nucibus Abellanis Abella nomen accepit. alii 

15 quod inbelle vulgus et otiosum ibi fuerit, ideo Abellam appellatam. 
huius cives cum loca circa Capuam possiderent, f ortu tumultu interisse, 



1 quem, quod Daniel edidit, hodie evanuit. Hagenus qui ante me Danie- 
linum exemplar cum codice contulif nihil discrepantiae enotavit. \\ adcolerent 
Cluverius Ital. ant lib. IV p. 1156. || Sarno Daniel || 2 Sarrastes Daniel Sarra- 
steis Cluverius || rvfnas S (corr.< s) || batalvmqve ]p \\ castella] oppida F \\ 5 rvea 
S || celennae BS \\ Iunonis om. Sl et exemplaria impressa praeter Stephanianum 
et Danielinum. Iunonis. locus ego distinxi || 6 celemne SBF celennae L ce- 
lemna HM || 7 maliferre L || 9 et id . . . dicere om. LH ? recte ut videtur. 
(add. I) || et id SFl: et ideo B nec id M || uoluisse SM (noluisse s) || 10 osten- 
dere om. F \[ ut LHF: unde SBMl \\ 11 bellam F \\ posuit B || posuerit] Alii 
idem a uirgilio in georgicis factum memorant, ut etiam ab aulo gellio (VI 
20, 1 sqq.) tradituu. qui quom a nolanis aquam petisset uti duceret in propin- 
quum rus, nolanos petitum beneficium non fecisse. poetam offensum nomen 
urbis eorum quasi ex hominum memoria sic ex carmine suo derasisse (sic Bo- 
non. S. Salv. 90, detraxisse D). nam cum primum ab eo recitatum et editum 
sic esset (georg. II 224) c talem diues arat capua et uicina ueseuo- nola iugo' 
^ora pro nola mutauit atque ita reliquit c et uicina ueseuo ora iugo' add. Italici 
saec. XV libri, e quibus Bononiensem et D inspexi || ita inseruit Lion || nolunt 
F j| accipi] moenia abellae (bellae F belle l) add. SBMFl || sinalifa libri \\ 
12 et legatur LH: cum legimus SBF cum legitur M || moenia abellae SH: 
moenia bellae reliqui. ceterum ad alii volunt e. q. s. in marg. D db alio haec 
adscripta sunt in alio sic: sed dicere per antiphrasim belle quasi minime belle, 
cum quibus consentiunt quae in Turonensi is qui Tironianis notis utebatur ad- 
didit Bellae autem cata antifrasin dixit id est per contrarium quia non fuit 
bella. || quidam . . . Abellanos dictos e Turonensi edidit Daniel. veteris inter- 
pretis de Abellae oppidi origine et nomine narrationem ab homine imperito in 
brevius contractam esse apparet. || 13 fort. Murrano. cf. Serv. ad Aen. XII 529 
et VI 760. videntur igitur fuisse qui Abellam a Latinis conditam esse dicerent || 
Moeram] infra, si modo quid voluerit .interpres recte intellexi, Moeranum voca- 
tur oppidum || sed . . . incoluisse] cf. lust. XX 1, 13 *Abellani nonne Chalciden- 
sium coloni sunV? || 14 ab nucibus ab nucibus T || acceperit Masvicius || 
15 apellatam T. fort. appellatam dicunt || 16 huius cives e. q. s.] fortasse hoc 
dicere voluit interpres, partem civium Abellanorum olim in agro Campano habi- 
tasse et seditione orta inde Moeranum fugisse, ubi propter bellum vitatum Abel- 
lani dicti sint || ortu tumultu interisse T arto t. i. Daniel orto t. i. Commeli- 
nus. orto tumultu multos interisse F. Schoellius 



COMM. m VERG. AEN. VII 739-750. .191 

aliosque fugientes Moeranum abisse et eius incolis se iunxisse: et quod 
inbelliores fuerint Abellanos dictos. 

741. cateias tela Gallica: unde et Teutonicuin rituni dixit. 
cateiam quidam asserunt teli genus esse tale quale aclydes sunt, ex 
materia quam maxime lenta, cubitus longitudine, tota fere clavis ferreis 5 
illigata, quas in hostem iaculantes lineis, quibus eas adnexnerant, 
reciprocas faciebant. cateias id est hastas. cateiae lingua Theotisca 
hastae dicuntur. 

742. kaptvs DE svbere CORTEX bene c raptus 5 , id est raptim 
sublatus, quia recens suberis cortex in quamvis formam tota flecti- 10 
tur facilitate. 

744. montosae -nersae civitas in montibus posita. 

745. insig-nem fama bene c fama ? ; quia occidetur, ut <XII 460> 
Vfentemque Gyas ; cadit et Tolumnius augur. 

746. horridA peaecipve cvi gens Aequiculam gentem dicit, 15 
et morum et vitae qualitate praeduram. sane aliud pendet ex alio: 
ideo erant horridi, quia venabantur; ideo venabantur, quia habebant 
duras glebas ; id est infertiles: nam molles feraces sunt ; ut in geor- 
gicis docet <JI 204> et cui putre solum ; namque hoc imita- 
mur arando. 20 

750. qvin et marevbia venit de gente saceedos Medea 
quando relictis Colchis Iasonem secuta est, dicitur ad Italiam per- 
venisse ; et populos quosdam circa Fucinum ingentem lacum habi- 
tantes ; qui Marrubii appellabantur quasi circa mare habitantes ; 
propter paludis magnitudinem ; docuit remedia contra serpentes: 25 
quamquam alii Marrubios a rege dictos velint. hi ergo populi 
Mecleam Angitiam nominaverunt ab eo quod eius carminibus ser- 



3 tela Gallica e. q. s.] cf. Isid. or. XVIII 7, 7 || 21 Meclea e. q. s.] exscr. 
mythogr. II 136 extr. cf. Plin. natr hist. VII § 15, XXV § 11, GelL XVI 11, 1 sq. 



1 abisse etj primo haec scripserat interpres Turonensis fuisse et eam, tum 
fuisse et eam oblitteravit et abisse supra fuisse scripsit || se iunxisse T: struxisse 
Daniel serviisse Gommelinus et eius incolas struxisse Moerani Danielem Hein- 
sium coniecisse Burmannus refert || 3 teutonico ritu B |) 4 cateiam . . . faciebant 
wiarg: T. id est hastas . . . dicuntur alius interpres supr:vers. ad *cateias* ad- 
scripsit || 5 post lenta lacunam indicavit Daniel || expectatur cubiti || 6 illigatas T, 
sed s littera past addita. fort. illigata est. || quas T quam Daniel \\ eas scripsi: 
earh T || 7 reciprocam Daniel \\ 9 id est raptim sublatus om. L H (add. I) || id 
est om. M\\ raptim et sublatus F \\ 11 felicitate H \\ 12 naersae M \\ 13 occi- 
ditur LM \\ 14 ufontemque H || gias B giyas H gigas M || cadit . . . augur] 

se adi^eta H et . . . augur om.BMF\\ et] ipse Vergilius \\ 16 qualitate] om. S, 
qualitatem F \\ perduram H || 18 id est om. F || faraces B feries^ F || 19 cui 
putre solum] capud resolum F \\ imitantur H || 21 marrvvia S || scilicet Medea 
Fabricius || Medea om. L || 23 etj quae F || quosdam] quos S || 27 anguiciam Sl 
angiciam L 



192. SERVII 

pentes angerent. ab his nunc Vmbronem venisse dicit, non regern, 
sed ducem. sunt autem isti Marsorum populi. 

751. FRONDE SVPEB, GALEAM ET FELICI COMPTVS OLIVA COmptuS 

frondibus festae olivae. 
5 753. vipereo generi terrenis serpentibus. graviter spi- 

rantibvs hydris aquae serpentibus. c graviter ? autem c spirantibus 5 
solo nocentibus flatu: Lucanus <IX 725)> ante venena nocens. 
SPARGERE conficere, ut et spargere venena didieerunt. 

755. arte levabat leviores esse faciebat, ut <I 330> nostrum- 
10 que leves quaecumque laborem. 

756. medicari cvspidis ictvm c medicor illam rem 5 et c illi 
rei^ sicut modulor. 

760. liqvidi flevere lacvs etiam alii. 

761. IBAT ET HIPPOLYTI PROLES PVLCHERRIMA BELLO VIRBIVS 

15 Theseus mortua Hippolyte Phaedram ; Minois et Pasiphaae filiam ; 
superduxit Hippolyto. qui cum illam de stupro interpellantem con- 
tempsisset, falso delatus ad patrem est, quod ei vim voluisset in- 
ferre. ille Aegeum patrem rogavit ut se ulcisceretur. qui agitanti 
currus Hippolyto inmisit focam ; qua equi territi eum traxerunt. 

20 tunc Diana eius castitate commota revocavit eum in vitam per 
Aesculapium, filium Apollinis et Ooronidis, qui natus erat exsecto 
matris ventre ; ideo quod ; cum Apollo audisset a corvo ; eius custode ; 
eam adulterium committere ; iratus Coronidem maturo iam partu 
confixit sagittis — corvum vero nigrum fecit ex albo — et exsecto 

25 ventre Coronidis produxit ita Aeseulapium ; qui factus est medicinae 
peritus. hunc postea Iuppiter propter revocatum Hippolytum inter- 
emit: unde Apollo iratus Cyclopas fabricatores fulminum confixit 
sagittis: ob quam rem a Iove iussus est Admeti regis novem annis 



8 et spargere] Cic. in Cat. II 10, 23 || 15 Theseus e. q. s.] exscr. mythogr. 
I 46, II 128. cf. Luct. Tlac. ad Stat. Theb. III 506 et V 444 



1 ingerent F angerentur mythographus || 4 festae] sertae H \\ 6 hydrts . . . 
spirantibus om. L (add. I) || hidkis B, ydris l\ sperantibus H inspirantibus M || 
7 nocens SB: nocent, reliqui || 8 et om. SB \\ .10 quicumque SMl quique L || 
11 illam] illa L || 12 modulor liori. et moderor et comitor add. D || 13 schol. 
ad v. 760 om. L || atiam H || alii] scilicet praeter Fticinum || 15 mortua] priore 
uxore add. L> || ippole B yppole LM ypole H || passiphe B passiphae L pa- 
sifae HM pasipe F || 16 soperduxit] nouercam add. L> || de stupro illam SB || 
contempsisset] spreuisset L siesset H \\ 17 delatus est ad patrem B \\ 18 ille] 
hoc est theseus add. SB, sed theseus add. F || Aegeum] Neptunum Masvicius || 
agitante H \\ 19 currum M || Hippolyto] in litore add. Fl |] focam] focam in 
litore SB et mythographi in iitore focam m || distraxerunt F et mythogr. I || 
20 caritate F \\ in vitatn] om. B, ab inferis 1) ]| 21 secto.B exocto F l| 25 artis 
medicinae BH \\ 26 interemit] ab inferis fulmine peremit F | 27 fulminis F || 
confixit] amrixit F || 28 viii F 



COMM. IN VERG. AEN. VII 751—776. 193 

apud Amphrysum armenta pascere divinitate deposita. sed Diana 
Hippolytum, revocatum ab inferis, in Aricia nymphae commendavit 
Egeriae et eum Virbiuro, quasi bis virum, iussit vocari. cuius nunc 
filium cognominem dicit in bellum venire: adeo omnia ista fabulosa 
sunt. nam cum castus ubique inductus sit et qui semper solus 5 
habitaverit ; habuisse tamen fingitur filium. re vera autem ; ut et 
supra <84> diximus ; Virbius est numen coniunctum Dianae ; ut 
matri deum Attis ; Minervae Erichthonius ; Veneri Adonis. 

762. qvem mater aricia misit civitas iuxta Albam. c mater 3 
autem propter Augustum dicit ; qui fuerat ex Aricina matre pro» 10 
genitus: ac si diceret, quae tanti auctor est generis.. 

763. EGERIAE LVCIS nynipha in Aricino nemore, quam ami- 
cam suam Numa esse fingebat ad firmandam legum suarum aucto- 
ritatem. 

764. PINGVIS VBI ET PLACABILIS ARA DIANAE 'pinguis 9 fre- 15 
quenti sacrificio ; c placabilis ? autem ac si diceret, non qualis ante 
fuit ; vel illic vel apud Tauros ; humano gaudens cruore: quam histo- 
riam plene in secundo <(116)> diximus ; cum Iphigeniae incidit com- 
memoratio. 

765. arte novercae occiderit bene vim sceleris expressit 20 
sola novercae commemoratione. 

769. paeoniis revocatvm herbis aut medicinalibus, a Paeone 
medico deorum 7 qui Paean secundum Doricos dicitur ; secundum 
rationem Paeon: aut re vera herbam Paeoniam dicit ; cuius Creta 
ferax est. et amore dianae c amore^ ; id est cura. 25 

772. medicinae talis et artis quae etiam fata dissolveret. 

773. poenigenam matris poena genitum: alii c Phoebigenani/ 
legunt ; ut Probus. 

775. relegat commendat ab aliis segregatum. 

776. solvs in solis locis: nam c solus ? quomodo qui filium di~ 30 
citur suscepisse? ignobilis non vilis ; sed ignotus: quamquam 



1 afrisum F || 3 aegeriae libri praeter M \\ et eum . . . filium om. L (add. T) || 
uiruium F || uis uirum F || 4 cognomine LJEL || uenisse F || 6 fingitur] dicitur B \\ 
autem] itaque B \\ 7 uerbius F || nomen est S est nomen Hs [| 8 attis BLF: 
atis 8 M l acis H || ericthonius LHM erictonius B || ueneradonque F (ueneri 
adonis f) || 10 dixit SM || matre] Atia add. D || 11 es SBl || 12 lvcis 31: lvco 
reliqui\ 17 tauros SBMl: centauros LR tauricum F || 18 diximus] inuenies 
F || 20 vim] iura H \\ 21 commemoratio B \\ 23 Paean] FLcuav Fabricius recte, 
ut videtur \\ doricus S (doricos s) || 24 Paeon SFm: peoneon B peneon LM 
paeneon H. cf. ad XII 401 || crea B reta F || 25 ferat F || 27 penioenam B aeo- 
nigenam H relicto initialis litterae spatio peonigenam M || alii om. M || febige- 
nam L faebigenam H poebigenam F || 28 ut Probus om. F || 30 in om, S || 
solis in locis B 

Seryii coram. Vol. II. Fasc. I. 13 



194 ^ SEKVII 

possit etiani ad illud referri quod dicunt quibusdam artibus posse 
hominum vitam ultra fata protendi, ita tamen, ut solam habeant 
vitae imaginationem; videntur enim omnia facere nec faeiunt. 
aevvm aevum est aetas perpetua, cuius neque initium neque extremum 
5 noscitur, sed foic modo *aevum' aetatem Hippolyti posuit. veteres aevum 
etiam deorum vitam dicebant; nam et Virbius inter deos colitur. Vir- 
bium autem quidam Solem putant esse, cuius simulachrum non est fas 
attingere, propterea quia nec sol tangitur. 

777. verjsoqve vbi nomine de re facto, ut oestrum Grai 
10 vertere vocantes. 

778. vnde etiam triviae templo exponit rc ahvov: nam 
Callimachus scripsit ahia^ in quibus etiam hoc commemorat. 

779. arcentvr eqvi quoniam apud quasdam gentes ad aram equo 
sedere permittebatur. 

15 781. havd setivs non segnius patre. dicit autem tantae eum 

fuisse audaciae ? ut nec paternae mortis terreretur exemplo. 

784. vertitvr id est agit. et toto vertice svpra est 
Statius et toto despectat corpore bellum. 

786. aetnaeos efplantem favcibvs ignes nimios, quantos 
20 habet Aetna. 

787. TAM MAGIS ILLA FREMEKS ET TRISTIBVS EFFERA FLAMMIS 
QVAM MAGIS EFFVSO CRVDESCVNT SANGVINE PVGNAE legitur in arte 

quod c tam magis maxime minus minime 5 positivo tantum iungantur: 

quod tamen tunc observatur si ponantur ad augmentum istae par- 

25 ticulae; tunc enim vitiosam faciunt elocutionem. ceterum si ad 

exaequationem positae sint, possunt vel comparativo vel superlativo 



4 aevum . . . noscitur] cf. Isid. or. V 38, 4 || 9 oestrum] georg. III 148 || 
18 Statius] Theb. IV 165 || 22 legitur in arte e. q. s.] cf. Serv. comm. in Don. 
p. 431, 14; Prob. instit. art. p. 73, 9; Don. p. 374 sq.; Pomp. comm. p. 156 sq. K. 



1 etiam . . . quibusdam om. LH (add. I) || illum F || dicunt F: dicitur 
SBM || posse om. LHM (add. I) \\ 2 uita HM || protendi posse M\\ solum S I 
3 imaginationem uitae M |) 4 scholium ad aevum e Turonensi edidit JDaniel \ 
5 nascitur Laniel \\ hoc modo JDaniel || yppolyti T || 6 Virbium . . . tangituf 
ad vers. 762 ao dlio in Turonensi eadem his verbis adscripta sunt quidam uir- 
bium intellegunt solem cuius (sic) nefas est attingere quia sol numquam tan- 
gitur || 7 solum T (corr. DanieT) || 8 propter quod Daniel || 11 exponit] et ponit 
S || to aution S io ation B (ro uixiov in marg. Daniel) toition L to aition H 
to aetion M troaition F \\ 12 gallimacbus S callimmachus B callimacus LH\\ 
aicia B aitia LH dytia M etiam F \\ 13 scJiolium ad v. 779 e Turonensi edi- 
dit Daniel || 15 secivs BHF || seginius F || 16 terretur F || 17 id est agit] 
aestvat L Ast agit H ita ut a post additum sit || agit] agitur S agitatur l \\ 
tvto F || 18 corpore libri pectore exemplaria nonnulla et toto despectans yer» 
tice bellum Statius \\ 19 epflantvr F || 22 legitur . . . pugnae om. H || 23 iun» 
guntur SF iugantur M \\ 24 tamen] tunc F tantum Heinsius \\ obseruabitur L || 
25 equationem F \\ si om. M (add. m) 



COMM. INfVERG. AEN. VII 777—794. 195 

vel pro his gradibus ipsae inter se iungi: hinc ergo est c tam niagis 
illa fremens et tristibus effera flammis, quam magis effuso cru- 
descunt sanguine pugnae 9 : non enim ad praelationem positae sunt ? 
sed ad exaequationem. maiores enim nostri vitia non in dicto, sed 
in significatione esse voluerunt. hinc est in Sallustio ita quam5 
quisque pessime fecit, tam maxime tutus est: nam et hic 
exaequatio est, non comparatio. 

790. io avro insignibat haec Inachi filia Argivorum fluminis 
fuit. hanc amavit Iuppiter. et dum cum ea esset, Iuno supervenit. 
timens ille ne deprehenderetur ; Ionem mutavit in vaccam et eam 10 
poscenti dedit lunoni, ne paelicem confiteretur. cui Iuno Argum, 
oculatum omnibus menibris, Arestoris sive Terrae filium ; quem Graeci 
panopten appellant, custodem adposuit. quem cum Iuppiter per Mer- 
curium, qui eum cantu fistulae in somnum conpulit, intereniisset, 
Iuno eum in pavonem mutavit, Ioni vero inmisit oestrum, muscam 15 
animalibus infestam, quo diu exagitata ad Aegyptum venit et Iovis 
voluntate in Isin mutata colique coepta est. insignibat signo suo 
clarum esse faciebat. 

791. argvmentvm ingens aut fabula, ut Cicero argumenta 
erant in valvis: aut re vera argumentum, quo se Graecum pro- 2(h 
bare cupiebat. hoc enim etiam Amata superius dixit <(372> Ina~ 
chus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae. cvstos ne 
reverti posset in formam priorem. 

792. pater inachvs pater non tantum ipsius Ionis ; sed auctor 
originis Turni. 25 

794. totis agmina densentvr campis scilfcet qui oculis pote- 
rant subiacere. densentvr denseo denses dicimus ; aliter non. 
argivaqve pvbes et hoc ad generis ; ut supra diximus ; pertinet 
probationem ; quod eum sequebantur Argivi. 



5 Sallustio] Iug. 31, 14 || 8 haec Inachi filia e. q. s.] exscr. mythogr. II 89. 
cf. comm. Luc. VIII 831 || 19 Cicero] in Verr. act. II lib. IV 56, 124 



1 -est om. S || 3 enim om. S || 5 significationem F \\ in om. H || asulustio F ]\ 
6 quique F || pessima L || totus LH. (corr. T) || nam om. B || et om. F || 8 insi- 
gnabat F || 10 prehenderetur F || io SMF || 11 pelicem libri || arguam F || 
12 Arestoris Masvicius (cf. Apollod. II 3, 3): aristoris F aristodis reliqui \\ 
14 peremisset F || 16 exagitata] uexata S B || et] et ibique F || 1.7 isim B ni- 
siin F || insionabat L insignabit l || 18 faciebat] sua pictura insignem faciebat 
e Turonensi addidit Daniel || 19 ut] ut in H || argumentum LH (corr. I) || 20 
baluis SB (ualuis s) ualbis LH ualhis M uallis F\\ 21 enim om. SB \\ etiam 
om. Fl dixerat M\ 24 ipsius LH: eius SBMl iure F unius F. Schoellius || 
Ionis om. SBMF\\ sed pater auctor F || 26 paterant F || 27 densentvk] uero 
add. Sl a.utem add. F || densis F || 28 pvbes] sicani LH 

13* 



196 SERVII 

795. veteresqve sicani bene c veteres\- nam ubi nunc Ronia 
est ; ibi fuerunt Sieani ; quos postea pepulerunt Aborigines. 

796. sacranae acies dieunt quendam Corybantem de Creta 
venisse ad Italiam et tenuisse loca ? quae nunc urbi vicina sunt, et 

5 ex eo populos ducentes originem Sacranos appellatos; nam sacrati 
sunt matri deum Corybantes. alii Sacranas acies Ardeatum volunt, 
qui aliquando cum pestilentia. laborarent, ver sacrum voverunt ; unde 
Sacrani dicti sunt. picti scvta labici Glaucus, Minois filius, 
venit ad Italiam. et cum sibi imperium posceret nec acciperet ; ideo 

10 quod nihil praestabat ; sicut eius pater praestiterat zonam eis trans» 
mittendo ; cum antehac discincti essent ; ostendit scutuni: a quo et 
ipse Labicus dictus est, et ex eo populi aito vfjg AccfiTJg, quam la- 
tine amplam vocamus. *pieti ? autem *scuta 5 id est in bello frequen- 
ter probati: nam apud maiores virorum fortium picta erant scuta ; 

15 e contra inertium et tironum pura erant, unde est <(IX 545)> par- 
maque inglorius alba ; id est non picta. 

797. qvi saltvs tiberine tvos non originem ; ut diximus 
supra <715>. sacrvmqve nvmici litvs arant aut iam tunc 
sacrum ; aut prolepsis est: nam consecratus est Numicus ; postquam 

20 inventum est illic cadaver Aeneae. 

798. litvs arant litus fluminis ; ut <VIII 83> viridique in 
litore conspicitur sus. 

799. circaevmqve ivgvm circa hunc tractum Campaniae cole» 



6 alii . . . dicti sunt] cf. Fest. s. v. Sacrani 



2 ibi] ubi S (corr. s) || ad v. 795 in marg. quidam sicanos proprie siculos 
intellegunt dicentes numquam in italia fuisse sicanos, sed siculos. qui profecti 
ad insulam conexam italiae quae tunc sicania dicebatur cognominem sibi red- 
diderunt T || 3 quondam SH || coribantem BLH heribantem F \\ decreto F, 
correxi || 4 urbi] romae B || 6 coribantes BL choribantes F || sacranos SL 
(corr. s) || ardea tu F ardeatum reliqui. Ardeatium Masvicius. cf. JSfeue For- 
menl. IP p. 77 sqg. || 7 pestilentiam F || uerum sacrum SBMF uera sacra L 
uera sacrum H || nouerunt H || 8 dicti sunt] uer sacrum autem immolationis 
est genus . mos enim italis fuit ut magnis in (sic) periculis adducti uouerent 
quaecumque proximo uere nata essent apud se animalia immolaturos a4d. D. 
cf. Fest. Paul. p. 379 || 9 nec acciperet om. H || 10 praestiterat et ad zonam F || 
eis] eius S\ 11 antea SBF\\ distincti SM (corr. s) discuncti H discena F || 
scutum militare SBl, nisi quod militarem B || a om. SB || quo] qui s \\ 12 ano 
thc a^byc B dBo thc aabiic H ano toc adBcc F || 13 amplam] ansam coni. 
VaJesius ad Amm. Marc. XXI 2, 1, sed c ansa' illa aetate *ampla' dicta est || 

14 erant scuta depicta SB depicta erant scuta M || scuta . . . pura erant om. F || 

15 e om. SBM || est om. S || 19 prolemsis B prolempsis LMF prolemprosis 
H || est om. M || 7tQ6lrjipig est a cadauere Aeneae Fabricius || nam consecratus 
est om. H, sed spatium relictum est \\ 20 inuentum illic est M illic inuentum 
est F || 22 sus] quom ripae proprie fluminum sint (sit cod.) n litora maris, ut 
ouidius (met I 42) f pro ripis litora pulsant' add. JD 



COMM. IN VERG. AEN. VII 795-804. 197 

batur puer Iuppiter, qui Anxyrus dicebatur, quasi avav %vqov, id 
est sine novacula, quia barbam numquam rasisset, et Iuno virgo, 
quae Feronia dicebatur. est autem fons in Campania iuxta Terra- 
cinam ; quae aliquando Anxur est dicta. 

800. et vieidi gavdens feronia lvco non vacat quod addi- 5 
dit Viridf: nam cum aliquando huius fontis lucus fortuito arsisset 
incendio et vellent incolae exinde transferre simulacra deorum, subito 
reviruit. 

801. qva satvrae iacet atea palvs secundum hanc lectio- 
nem ! re vera Saturam paludem intellegimus ; sed alii c Asturae' legunt. 10 
quod si est, paludem pro flumine posuit; nam haud longe a Terrar 
cina oppidum est Astura et cognominis fluvius. 

802. qvaeeit itee valles satis signatis verbis expressit flu- 
men angustum ; contra de Tiberino ait <32)> in mare prorumpit. 

803. HOS SVPEE ADVENIT VOLSCA DE GENTE CAMILLA pmden- 15 

ter post inpletam commemorationem virorum transit ad feminas; 
ita enim et de Troianis legitur ; qui ultimum Amazonum auxilium 
postularunt: quae res ab Homero praetermissa est. sane iam prae- 
sagium est infelicitatis futurae quod inter ipsa principia armantur 
et feminae. volsca de gente de Priverno, Volscorum oppido, 20 
ut <XI 54(T> Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe. 

804. floeentes aere cateevas Ennius et Lueretius florere 
dicunt omne quod nitidum est: hoc est secutus Vergilius ; aliter 
acyrologia est: Lucretius (Y 1442> florebat navibus pontus. " 



22 Ennius] incert. libr. fragm. XXIV Vahl. 



1 anxyrus H: anxirus SL MF anxiris F || cInayzypoyc S dNEYTYPOYC B 
neYfipoY L tthpypoy M aNCYTipoc F, om. H, sed spatium relictum est || 2 quia] 
qui MF || rassisset L rarisset H || 3 forma JR (feronia supr. vers. Daniel) \\ 
tarricinam F || 4 anxir (anxyr F) est dicta MF: anxires dicta S anxiris dicta 
est B anxires dicta est LH (anxires in ras. I) || 6 aliquam F || fortuitu S || 
7 simulacra transferre B || 8 reueruit F || ad Feronia supr. vers. hanc quidam 
a ueteribus dictam uolunt. quae postea corrupto nomine feronia est dicta T. 
post quidam pristinum deae nomen db interprete omissum est. fortasse voluerat 
quidam Fidoniam. cf. ad VIII 564 || 10 satura BH\\ asturae BLM: asturam S 
asture H stare .F || 11 tarracina BF tercyna L (terracynia l) || 12 est astura 
BL: est satura SM est ast//ucra H eustura F || cognominis LHF: eius cog- 
nominis SBMl eiusdem cognominis vulgo || 13 intee H || 14 de om. S || 15 hoc 
S (corr. s) || vvlsca S v. LHM\\ 16 uirorum fortium S \\ 17 auxilia 1 1| 18 ab 
amero F || sane] sed hic F\ 20 volsca SB: vvlsca LFm vlca H (spatio ini- 
tialis Utterae relicto) vvlsa M || priueno B || uulscorum LHF || 21 priuernum 
BLH\\ antiquam et auulsum excederet M || antiquo B || urbem F \\ ad uolsca 
in marg. quidam uolscos tradunt appellatos a uolsco antifatelis trigonis filio. 
fabius colchis profectos corrupto nomine uoscos appellatos ait T. cf. Peter vet. 
hist, Bom. rell. p. 5 || 22 florere . . . Lucretius om. L || florere BH: flores SM 
florens F || 24 iam mare velivolis florebat puppibus Lucretius. cf. Lachm, com- 
ment p. 347 



198 SERVII 

805. calathisve mineevae Minerva et armorum dea est et 
lanificii, sed Camilla animum ad arma sola contulit. 

807. CVRSVQVE pedvm bene *pedum ? adiecit, ne per equum 
eius gloria minueretur, quod ei obicitur <(XI 705)> quid tamen 
5 egregium, si femina forti fidis equo? 

809. aristas primas spicae partes ; dictas ab eo quod primae 
arescant. 

811. tingveret mergeret ; ut <XI 914> tinguat equos. 

813. ivventvs tvrbaqve MiRATVR matrvm ante ornatum eius, 
10 post arma dicturus est: unde hysteroproteron in respondendo esse 
voluerunt, ut ornatum matres, viri vero arma mirentur. sed melior 
sensus est, si ; sicut dictum est, accipiamus: ea enim sexus uterque 
miratur quae sunt posita contra opinionem^ ut mirentur feminae 
arma in muliere, viri ornatum in bellatrice. 
15 814. inhians stupore quodam, ore patefacto. 

816. lyciam pharetram quasi Lyciam, ut legimus c Cretenses 
sagittas'. 

817. pastoralem praefixa cvspide myrtvm quia hac pugnare 
pastores solent. myrtvm non hastam myrteam ? sed ipsam myrtum: 

20 Statius Lernaeam iacit ille trabem. 



6 primas . . . arescant] cf. Isid. or. XVII 3, 16 || 20 Statius] Theb. IX 124 



2 camille LH (corr. I) \\ contulerat SMF || 4 imminueretur S \\ tamen libri 
praeter F, qui tam habet, id quod Vergilius scripsit || 5 forte H || fidens F \\ 
6 ad illa uel intactae segetis (segetes cod.) in Floriacensi haec adscripta sunt 
ouidius (met, X 654 sq.) hunc ]ocum (adde imitatus est) posse putes illos (illum 
cod.) sicco (siccos cod.) freta radere passu et segetis canae stantes (statis cod.) 
percurrere aristas || aristae autem sunt primae spicae partes dictas ab eo quod 
primae arescunt dicti (sic) F || 7 arescent 1 1| arescant] est autem homeri (II. XX 
226) cti S 9 ots [isv . . . S7t' svqsa vwta ^aldaaiqg add. cod. JBonon. || 8 tingeret 
LM || intinguat LM intingat S || 10 pbst LHF: postea SM et postea B || 
dictura B \\ in om. BH\ 11 ornatu S || sed melior . . . ut mirentur om. L (add. I)- 
|| 12 si sic dictum accipimus Sl || si om. F \\ accipimus SMl || sexus miratur 
uterque Sl\\ uterque om. F \\ 13 ut mirentur . . . bellatrice om. F \\ 14 ad pro- 
spectat in marg. bene dicit prospectat quia quod ualde miramur prosequimur 
oculis T || 15 quondam S quod F || ore] amore SMIjHF, om. M \\ patefacto] 
patefactis B patefacto ore M || 16 cretenses sagittas libri praeter H, qui cretes 
eges sagittas habet; idem in marg. Beginensis adscripsit Daniel || 18 ad. v. 817 
in marg. quia hoc (sic) solebant pastores pugnare. quidam intellegunt hastam 
mirteam sed melius est ut ipsam myrtum accipiamus praefixo ferro grauiorem 
T. || hoc F || 19 non hastam om. F \\ 20 larneam F || iacet H || trabeam SLH || 

LIBER VII EXPLICIT S EXPLICIT LIBEE SEPTIMVS INCIPIT LIBER OCTAVVS M 



SERVII GRAMMATICI 

IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM OCTAVVM 
COMMENTARIVS. 

1. VT BELLI SIGNVM LAVRENTI TVRNVS AB ARCE EXTVLIT apud 

maiores nostros tria erant militiae genera in bellis gerendis: nam 
aut legitima erat militia aut coniuratio aut evocatio. legitima erat 
militia eorum, qui singuli iurabant pro republica se esse facturos, 
nec discedebant nisi completis stipendiis, id est militiae temporibus: 5 
et sacramentum voeabatur, ut <II 157> fas mihi Graiorum sa- 
crata resolvere iura. aut certe si esset tumultus, id est bellum 
Italicum vel Gallicuni, in quibus ex periculi vicinitate erat timor 
multus ; quia singulos interrogare non vacabat, qui fuerat ducturus 
exercitum ibat ad Capitolium et exinde proferens duo vexilla, unum 10 
russeuni, quod pedites evocabat, et unum caeruleuni, quod erat 
equitum — nain caeruleus color maris est, a cuius deo equum con- 
stat inventum — dicebat c qui rem publicam salvam esse vult ; me 
sequatur ? ; et qui convenissent ; simul iurabant: et dicebatur ista 
militia coniuratio. alii album et roseum vexilla tradunt, et roseum 15 
bellorum, album comitiorum signum fuisse. fiebat etiam evocatio: 
nam ad diversa loca diversi propter cogendos mittebantur exercitus. 
modo ergo duo sunt genera militiae ; coniuratio et evocatio ; quippe 
in tumultu. sane incongruum non est quod ^ignum. belli ; id est 
vexilli elevationem Turno dat: aut quia de rege Latino dixerat 20 
supra <TII 600> rerumque reliquit habenas: aut quia Turnus 



1 apud maiores nostros e. q. s.] cf. Serv. ad Aen. VII 614 



3 erant B || 4 se om. B || 5 discedebant] descendebant LH (discedant l) 
discedere F \\ 6 ut inseruit Daniel \\ graio F || 7 si esset . . . timor om. F || 
8 italicum bellum B \\ et gallicum SB \\ 9 multis F || uocabat HF || dicturus 
LM (ducturus Im) || 10 ibat om. H || ad om. S \\ et om. SB\\ 11 russeum SMl: 
roseum religui \\ 13 publicam om. B || esse om. LM\\ vult] ul L (ult T), om. H || 
15 ut roseum bellorum F, corr. Daniel \\ 20 aut Daniel: ut F |) quia F: cum 
reliqui || dixerat F: dixerit reliqui || 21 ad v. 1 in marg. ideo datur turno ele- 
uatio uexilli quia ipse furore succensus maluit hoc efficere ipse quam iubere 
ut omnes muros (sic) abrumperent T 



200 SEBVII 

furore succensus maluit ipse efficere quam iubere, ut omnes dbntmperet 
moras: aut quia, sicut dictum est, Latinus, cui soli imperandi hoc ius 
erat, abstinuerat et nemo, illo abstinente, parebat. Turnus ergo ideo 
huius modi officium arripuit, quia, etsi ipse non imperabat, tamen 
5 prohiberi non poterat. c bellf autem c signum* generaliter dixit, nam 
multa sunt: sed vexillum significat, quod est tractum a veli dimi- 
nutione, ut c velum vexillum/. ab arce quoniam vexillum in arce 
poni solebat, quod esset specimen imperati exercitus. 

2. strepvervnt CORNVA quae simul sonabant, ut <VII 615> 
10 aereaque adsensu conspirant cornua rauco. 

3. vtqve ACRis CONCVSSIT EQVOS hoc ad equites pertinet. et 
utrum hoc epitheton equorum perpetuum est, an dum concutmnhir? 
vtqve impvlit arma hoc ad pedites. est autem sacrorum: nam is 
qui belli susceperat curam, sacrarium Martis ingressus primo ancilia 

15 eommovebat, post hastam simulacri ipsius, dicens c Mars vigila 5 . 
quidam sane suos equos et sua arma de Turno tradunt, scilicet ut cete- 
- ris esset exemplum. 

4. extemplo aut subito: aut re vera ex ipso templo, id est 
post divina arma commota. tvmvltv trepido festino: more 

20 suo. non enim tinere poterant qui pericula iungebant. 

5. CONIVRAT nota de re bona coniurationem dici posse: nam 
coniuratio xwv {istimv est. ivventvs effera efferata per furiam ; 
ut <VII 340> arma velit poscatque simul, 1 

6. primi utrum ordine, an dignitate? messapvs et vfens 
25 bona electio personarum ad dilectum habendum: unus eques bonus ; 

id est Messapus, mittitur, alter pedes egregius. 

7. contemptorqve devm mezentivs quis enim iustius quam 
sacrilegus contra pios et praepararet bellum et gereret? 

8. vastant cvltoribvs abducendo cultores vastos et desertos 



6 sed vexlllum . . .* vexillum] ef. Isid. or. XVIII 3, 5 



2 ius serafc G || 6 sed om. H \\ uexillum ex uexilla S || ueli] belli F || 7 ue- 
lum] bellum F || ad ab arce -in marg. ideo uexillum in arce poni solebat ut 
esset spectamen (sic) imperati exercitus T\\ 8 specimen] speciem est G || 9 quae] 
qui S || 10 rauco] Thucydides (V 70) ait Lacedaemonios non cornuum tuba- 
rumve cantu sed tibiarum usos. Homerus (II. III 8) de Achaeis ot d' ag 3 L'cav 
oiyfi. et antea (VII 698) c regemque canebant' dixit add. Fabricius. cf. Gett. 
I 11 || 11 ad ackis supr. vers. perpetuum epitheton est equorum ut acres dican- 
tur T || 12 an Daniel: con F || 13 pedites] pertinet add. SB \\ 14 bellorum 
SBM bellis F \\ curat F \\ 15 uigilia M || 18 aut ante re vera om. S \\ 20 iun- 
gebant F: Vincebant Daniel. fort. qui se ad pericula iungebant || 21 notandum 
F || nam] ergo F \\ 22 furiam] scilicet add. m || 23 simul] et rtq: add. F || 24 ad 
peimi supr. vers. et ordine et dignitate primi T \\ 25 selectio H || delectum S 
delectos B dilectos il|| equens F || 26 alter] et ufens alter SM alter id est 
ufens 1 1| 27 divvm LH\\ quid ^Jf || iniustius SM 



COMM. IN VERGL AEN. VIII 2-9. 201 

efficiunt. Sallustius in lugurtha <(48 ; 3)> vastus ab natura et hu- 
mano cultu, idem alibi quippe vasta Italia rapinis, fuga, cae- 
dibus, hoc est hominibus deserta. 

9. MITTITVR ET MAGNI VENVLVS DIOMEDIS AD VRBEM DiODiedeS 

* revertens de Troia * postquam repperit ira Veneris a se vulneratae 5 
uxorem apud Argos cum Cylaraba, ut Lucilius, vel Gometa, ut plerique 
tradunt, turpiter vivere, noluit reverti ad patriam: vel, ut dicitur, ab 
adulteris proturbatus: sed tenuit partes Apuliae, et edomita omni 
montis Gargani multitudine in eodem tractu civitates plurimas con- 
didit. nam et Beneventum et Equumtuticum ipse condidit, et Arpos, 10 
quae et Argyrippa dicitur, ad quam nunc Venulus mittitur, non 
Arpinurn, quam constat esse Campaniae, unde Cicero Arpinas. sane 
sciendum Apuliam uno dictam vocabulo, sed huius partem quam 
Diomedes tenuit, Messapiam et Peucetiam a duobus fratribus dictaim 
qui illic imperarunt: item Dauniam a Dauno rege Apuliae. himc 15 
Diomedem quidam a Dauno rege Apulorum hospitio receptum dicunt 
sane artificiose ad Diomedem mittitur: movenda est enim indignatio et 
metus Diomedi, ut subveniat -Latinis contra Troianos. venvlvs 
hunc fuisse constat Argivum: nam Tiburs est ? ut ille indicat locus 
<(XI 757> praedam Tiburtum ex agmine raptam portat ovans. 20 
considerate ergo hic ad Diomedem mittitur ; ut eum vel quasi clvis 
adduceret, vel citius possit movere. hunc dlii Lavini imperasse olim 
tradunt. 



2 idem alibi] hist. I 36 Dietscli., I 19 Kritz. || 4 Diomedes e. q. s.] exscr. 
mythogr. I 141 || 6 Lucilius] ex libr. incert. -CXVI p. 153 Muell. 



5 revertens de Troia, quae post vulneratae hab. F, aut spuria esse aut 
post repperit sive Diomedes collocanda existimat Muellerus || uulneratam H \\ 
6 uxorem] aegialiam add. T> || Cylaraba scripsi (cf. Pausan. II 4,5): cillarabo F 
Cillabaro Daniel || 7 ab om. G || 8 partem mythographus || epuliae H || omnis 
SMF (corr. s) || 9 Gargani montis B \\ multitudinem F || plurimas ciuitates B || 
10 nam et . . . condidit om. L (add. T) || beuentum F || ecumtuticum SFl Argos 
Hippium mythographus. cf. Schoemann opusc. III p. 415 adnot. 17 || 11 et ante 
Argyrippa om. S || argyrippa HMF: argirippa SB argyripa L \\ non a arpi- 
num L non ad arpinum l et mythographus || 12 quam] quod B \\ campiniae S || 
13 dicto F || sed] si F || uius H || 14 mesapiam B \\ peucetiam H: peauce etiam S 
peuceciam BLF peucentiam M || a] ad L \\ 15 imperarent F || imperarunt] 
alii aliter sentiunt de mesapiae nomine. in anthedonis enim ora quae boetia 
(lege Boeotiae} est mons stat mesapius ab duce mesapo nominatus qui aduen- 
tans in iapygiam ab se mesapiam regionem appellauit add. L) || itam S iter F || 
dano HF || a quo hunc Diomedem Daniel || a Dauno (ad aunio G) rege Apu- 
lorum non edidit Daniel || 17 artificiose] considerate Masvicius || 18 metu F, 
corr. JDaniel || 19 constat iuisse F || Argivum] de tyburte add. M. cf haec my- 
ihographi *ad quam Venulus Argivus de Tiburte mittitur' || nam tiburs est BH: 
non tiburem S non tybur est L non tyberem M nam tyburem F non tybu- 
rem l || 20 tiburti F \\ raptam] Tarchon Vergilius ]| 21 diomeden BH\\ vel om. 
SFl\\ quasi] uelut Sl, del. m j| civis] ciues S (corr. s) cuus L cuius H || 22 ad= 
duceret uel citius edidit Stephanus || posset F 



202 SERVII 

10. consistere iaru esse conditos, id est fundasse civitatem: 
plus est enim c consistere% quam *venisse\ 

12. inferre hie invidiam facit, tit <^I 6)> inferretque deos Latio: 
proprie enim inferuntur penates. et fatis regem se dicere posci 

5 unde illud est <38> expectate solo Laurenti. et dicendo c posci' 
agit subtiliter: nam si non venit errore, sed fato, omnem sibi uti- 
que est vindicaturus Italiam, sine dubio et Diomedis imperium. 
victosqve penates ut maior sit indignatio. et amat poeta, quotiens 
adversum Troianos poscuntur auxilia, penatibus victorum erimen ad- 
10 scribere, ut apud Aeolum <(I 68> Ilium in Italiam portans victos- 
que penates. 

13. viro se adivngere gentes dardanio hic metum inicit. 
et bene non c Aeneae ? dixit, sed c viro Dardanio 5 , ut non sit mirum 
si sequebantur hominem sibi cognatione sociatum, ut <(VII 24(X> 

15 hinc Dardanus ortus 7 huc repetit. 

15. qvid STRVAT His coeptis cum haee iam coeperit. et 
participialiter dixit. ab eo quod est incipio c coeptus' facit: hinc 
est c coeptis\ qvem si fortvna seqvatvr eventvm pvgnae 
cvpiat si eum fortuna comitetur, quem finem suae velit esse victo- 

20 riae ? ipsum melius nosse ? qui iam antiquus est hostis. ergo *quem' 

x ac4te pronuntiandum , ut sit ordo: quem eventum pugnae cupiat, si 
fortiina sequatur. vult autem intellegi Aenean etiam contra Dio- 
medem bella gesturum, non tantum propter praesens inrperium, sed 
et causa hostilitatis antiquae. 

25 18. talia per lativm c gerebantur ? subaudis: et est formosa 

eclipsis. 

19. CVNCTA videns mente pertractans : nam, non videbat. 
CVRARVM flvctvat aestv his verbis futuram praeoccupat compa- 



1 iam] nam a iam F || id est] et S || 2 ad consistere supr. vers. bene dicit 
consistere quia plus est consistere quam uenisse T || 3 ad inferre in marg. 
qnod dicit inferre ad inuidiam exaggerandam dicit ut c inferretque deos latio'. 
proprie enim inferuntur dii penates T || 4 proprie] pp§ G mdlim peregre : quam- 
quam fortasse scholiastes dicere voluit *penates terrae inferre' idem esse quod 
Herram per vim occupare 9 || 5 unde] ut S || expectante B, || laurentum LHF \\ 
et om. S || 6 uenerit S ueniret l \\ 8 ad victosqve penates in marg. ut maior 
. . . aeolum T. ceterum cum illis quae ad inferre adscripta sunt hoc scholium 
coniungendum fuit. || et om. T || 10 in om. F \\ portam F || 12 inicit et Danieli 
incitet F || 13 aenea L || 16 hoc L (corr; l) || iam] etiam F || 17 partici- 
paliter Fs || coeptus] coeptos L. malim coeptum || hinc] hunc S hinc ergo 
Msl || 18 coeptis ex coeptus M || 19 si] et si M \\ 21 ordio F \\ si fortuna se- 
quatur Masvicius: fortune sequatur F fortuna sequatur Daniel || 22 vult autem 
. . . antiquae c manifestius ipse"* (sic) lemmate praescripto ab eis quae antecedunt 
separata exhibet F || diomeden HM || 24 utilitatis F \\ 25 formosa] forma Masvi- 
,cius figura coni. Burmannus || 26 ellepsis S (eilipsis s) elypsis HF\\ 27 nam 
om. LH || uidebantur L (corr. I) uidebant H 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 10—31. 203 

rationem, quae est Apollonii verbuni ad verburn. flvgtvat aestv 
utrumque verbum de mari est. 

20. ATQVE ANIMVM NVNG HVG CELEREM NVNG DIVIDIT ILLVG Vel qUOd 

suis copiis bellum Itali adversus eum parabant, vel quod a Diomede 
vetere Jioste suo auxilia postulabant. *celerem' autem ad corporis com- 5 
parationem, quod tardum est 7 ut <(VI 72CT> iterumque ad tftrda 
reverti corpora. 

23. sole eepercvssvm aut vaeat c re\- aut bene c repercussum' ? 
quia primo aquam ferit, inde postea tendit ad tecta. radiantis 
imagune lvnae negant omnes physiei lumen lunae aliud ex se red- 10 
dere, et vituperatur hoc dicto Vergilius: quod tamen tolerabile est, 
quia non lunam, sed imaginem dixit lunae, quam a sole lumen 
accipere manifestum est. an ideo *radiantis% ut, quoniam luna lumen 
de sole mutuatur, idem videatur etiam ipsa efficere, quae de sole procedit. 

25. laqvearia multi c lacuaria' legunt, nam c lacus ? dicuntur: 15 
unde est in Horatio nec mea renidet in domo lacunar. non 
enim a laqueis dicitur, sed ab eo quod sunt lacus. : » 

27. alitvvm pro c alitum ? ? sed metri causa, ut diximus supra ** 
<(VI 653)> ; addidit syllabam. 

28. svb aetheris axe id est sub aere. 20 

30. seramqve dedit per membra qvietem tardam ; quippe in 
bellicis curis. *seram' autem pro *sero% adverbium temporis in nomen 
deflexum. *dedif autem mire dixit, hoc est indulsit quietem corpori suo. 

31. hvig devs ipse logi cum ipse fluvius Tiberinus sit 7 quid ita 
intulit z deus fluvio'? Tiberinus enim deus genius loci. tiberinvs 25 
bene c Tiberinus 5 ^ quia supra dixerat c deus ? : nam in sacris Tiberinus ; 
in coenolexia Tiberis, in poemate Thybris vocatur. 

4 Apollonii] Argon. III 755 sqq. || 15 nam lacus dicuntur e. q. s.] cf. Isid. 
or. XV 8, 6 || 16 Horatio] carm. II 18, 2 || 26 nam . . . vocatur] Isid. or. XIII 21, 27 

1 uerbum ad uerbum BLHM: de uerbo ad uerbum SF || scholium ad 
plvctvat aestv Tidb. Sl. (his verbis . . . ad verbum in Lipsiensi del. corrector) 
flvctetat F || 3 ci& v. 20 uel quod . . . ad comparationem corporis dixit T 
vel om. G || 4 bellum aduersus eum parabant itali T || 5 suo om. T || celere F 
autem om. T || 8 percussum H || 9 quia primo aquam ferit] ab his verbis incipii 
Caroliruhensis quaternio XXXV. || inde om. AS \\ 11 et om. AS \\ uituperatus 
AS (corr. a) || hoc est dicto S || 12 quia] qui AS \\ ex sole. AS || 13 ad radian- 
tis supr. vers. ideo radiantis dicit ut quoniam luna de sole lumen mutuatur 
idem uideatur efficere quae de sole procedit T || 14 solae F || 15 lacuaria F: 
lacunaria reliqui. cf. ad Aen. I 726 et Caper orthogr. VII p. 105, 15 K. || dici- 
tur F || 16 nec om. BF || mea] in ea As || renideo AS || in domo om. AS \\ 
18 ut diximus supra om. B || supra om. L \\ 19 addit LH\\ syllabam] unum u 
B || 21 quippe] q: F \\ 22 curis om. F || curis] ab homero ductum (dictum cod.) 
qui dicit (II. II 24) ov %QV itccvvv%iov . . . {isnrjls add. D || ad seramqve supr. 
vers. pro sero, ad dedit supr. v. mire dixit . . . suo T || 23 ire F \\ 25 enim] 
enum F num G || loci om. G || 27 conolexia ASM (i. e. communi sermone 
superscr. m) || thybris H: tibris ASL tybris B thibris M tibris ex tebris F 



204 SEEVII 

33. TENVIS GLAVCO VELABAT AMIGTV CARBASVS ET CRINES VMBROSA TEGE- 

bat harvndo fiuvialem aquam purificationi aptam latenter ostendit in 
tantum, ut etiam harundinibus , quae fluminum germina esse non du- 
bium est, purificatio rite celebretur. ideo inventa oecasione poeta hanm- 
5 dinibus tectum fluvium' inducit, ut doceat hoc etiam harundinibus in 
purificatione, quod per aquam, impleri posse, sicut insacris traditur. 
ideo et ubique fluminibus harundinem dat, ut <(X 205)> velatus ha- 
rundine glauca Mincius, et ripis fluvialis harundo, quod autem 
ait *tenuis glauco volabat amictu carbasus 9 docet quaedam sacra pure 

10 a linteatis debere fieri. carbasus autem genus lini est: linum vero, ut 
ait Plinius, melius inrigatione fluminum, quam pluvia nascitur. ideo 
et vestis linea fluminibus tamquam propria datur. senior, atqui 
ubique eum flavum dixit; sed c senior 5 aut propter spiimas dietum 
est ; aut ad reverentiam pertinet: sic Lucanus de urbe Roma adhuc 

15 florente <J 188)> turrigero canos effundens vertice crines. 

35. tvm sic adfari subaudis *visus\ cvras his demere dictis 

: habitum futurae orationis ostendit. 

1 36. o sate gente devm alibi \VI 322)> deum certissima 

proles et <TI 125> sate sanguine divum. sane interdum haec 

20 epitheta non vacant, sed vim hortandi obtinent. 

37. vrbem qvi eevehis nobis ut <I 68> Ilium in Italiam 
portans: c urbem 5 ergo pro civibus posuit. c revemV autem propter 
Dardanum. aeternaqve pergama servas pro *servas et aeterna facis\ 
id est efficis ut aeterna sint. 

!^5 38. expectate solo lavrenti dat adfectum etiam locis ; ut 

ipsae te Tityre pinus ? ipsi te fontes ; ipsa haec arbusta 
vocabant. 



8 ripis] georg. II 414 || 11 Plinius] cf. nat. hist. XIX § 7 sqq. || ideo . 
datur] cf. Non. p. 541, 12 M. || 26 ipsae] buc. I 38 



1 ad v. 33 in marg. fluuialem aquam . . . debere fleri T || 2 purificatio- 
nibus T || 3 germinam F germanam G genera T || 4 hoccasio G \ arundini- 
-bus T ab harundinibus Daniel || 5 inducit] in inducit F \\ hoc Daniel: hos F, 
om. T || arundinibus T || in purificatione . . . posse] purificationem quae per 
aquam fit impleri posse T || 6 impleri] pleri G || 7 arundinem T\ harnndinem 
glaucam incius F || arundine T || 9 pura T || 10 linteatis T\ linteacis F lintea- 
ceis Masvicius (linteatis ediderat Commelinus) || 10 ad carbasvs supr. vers. qui- 
dam tradunt carbasum esse pallium quo fluuii amiciuntur uel opulentiae causa 
ut sericum aut lino tenui. ut alii tradunt carbasus genus lini est. linum uero 
ut ait plinius melius irrigatione fluminum nascitur quam pluuia. ideo et uestis 
linea flumini-tamquam propria datur T \\ line F || 11 inrogatione F || 12 aut- 
qui F || 13 flauum dixit eum E || dictus M || 15 eturrigero F || canus H || 16 ad 
tvm s. a. supr: vers. scilicet est uisus T \\ 1S ad o s. a. d.- supr. vers. haec epi- 
teta non uacant sed uim habent hortandi T || 20 optinent F || 22 portat L por- 
tis H || ergo] modo AS \\ 23 Dardanum] a quo troiani descendunt add. D - || 
24 ut etna (aeterna G) sint F || 25 dad ad afectum F || 26 fontes] penatus H 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 33—43. 205 

39. hic tibi CERTA domvs quod superius ab Apolline popo- 
scerat ; hoc nunc indicat Tiberis: <III 85> da propriam Thym- 
braee domuni ; da moenia fessis. 

40. TVMOR OMNIS ET IRAE CONCESSERE DEVM quidam 'conceS- 

sere' pro *discessere' accipiunt alii ita tradunt: nondum concesserunt, 5 
sed utiliter dissimulat. sed aliqua hemistichia in Vergilio tam sunt 
sensu inminuta, quam verbis, ut ecce hoc loco: namque non possu- 
mus intellegere quievisse omnem tumorem et iram deorum, cum et 
adhuc inimica sit Iuno ; et ad Troianorum perniciem addantur alia 
nuniina, ut furia, ut Iuturna: unde mire quidam conclusit hunc 10 
versum, dicens c concessere deum profugis nova moenia Teucris'. 
*concessere' ergo indulserunt vel cesserunt, id est permiserunt, ut nec, 
si muneribus certes f concedat Iollas, id est permittat, indulgeat, 
et extremum hunc Arethusa mihi concede laborem. quodsi ita 
acceperinius, ut dieat Teucros constituere civitateni, nec ea nuniina, 15 
quae irata sunt ; vetant ; nihil erit contrarium: nam et ipsa luno 
hoc dicit <VII 313> non dabitur regnis, esto ; prohibere La- 
tinis: atque inmota manet fatis Lavinia coniunx. hic autem 
sensus ; etiamsi detrahas subauditionem ; potest accipi a superioribus ; 
ut sit: tumor omnis et irae concessere deum ; ut hic tibi sit certa 20» 
domus certique penates. 

43. litoreis ingens licet possimus etiam de fluvio litus dieere, 
ponit tamen diseretionem, ut hic c sub ilicibus^ paulo post <(83> 
viridique in litore conspicitur sus. hanc autem porcam ; ut 
diximus supra <III 390> ; secum habuere Troiani ; quam amissam 25 
in Campania invenerunt cum fetu circa Laurentem agrum. quam 
ideo Aeneas immolavit Iunoni ; quia ipsa dicitur terra ; ut coniugis 
in gremium laetae descendit. scimus autem hoc "animal inimi- 



12 nec] buc. II 57 || 14 extremuni] buc. X 1 || 27 coniugis] georg. II 326 



2da] ut da EF da.ut M (ut del m) \\ 4 ad v. 40 quidani concesserunt 
pro discesserunt accipiunt. alii nondum concesserunt intellegunt. sed melius 
est ut concesserunt intellegamus indulserunt i. e. permiserunt ut sit c hie tibi 
certa domus et certi penates' T || 5 qui nondum concesserunt F, qui delevi II 
6 dissimulat (scil Tiherinus) F: dissimulat Daniel dissimulant vulgo || alia 
qmistichia F || 7 sensui F || inminuta] immutata Stephanus || ecce om. B \\ 8 et 
iram] etiam F || et ante adhuc om. AS || 10 ut om. AS || furia . . . dicens om. 
LH (add. I) || aut iuturna F |( unde quidam mire concluserunt hunc uersum 
dicentes M || ll^ dicens] pudicens LH\\ 13 contendat F |] 16 vetant] exspeetatur 
vetare || 17 dabitur] dubitatur F || 18 manet fatis inmota H (| 20 omnis tumor 
.F|] 21 certaque F || 22 possumus L || 23 hic om. BLHM (add. I) \\ 24 hanc 
autem ^. . . amissam om. H || hanc autem om. L (add. I) |) ut diximus supra 
MF, om. RL, ut supra dictum est ASl || 25 us autem in campania inuene- 
runt H (ante us unius litterae spatium relictum est) || 26 laurentium i II 27 ut] 
ut est F I) 28 autem] enim AS 



206 SERVII 

cum esse frugibus ; ut caprum vitibus ; qui Libero immolatur. alii 
de ea sue dicunt, Jiabuisse eam Troianos et ubi primum generasset, ibi 
certam spem sedis concepisse: alii in litore Laurenti inventam. quam 
secutos Troianos in eum montem pervenisse, ubi postea ATba a colore 
i 5 porcae, longa a positione, sit condita. sane et Hitoreis' et *litoralibus y 
dicitur. 

44. eniXA iacebit participio utens tangit historiam. 

45. solo kecvbans c solo' videtur abundare. 
47. ex qvo qua ratiocinatione. 

10 49. qvod instat quod solum ex laboribus restat: cura enim 

Aeneae praesentis fuerat necessitatis. 

51. arcades his oeis genvs a pallante propectvm Euander 
Arcas fuit ; nepos Pallantis ; regis Arcadiae. hie patrem suum oeci- 
dit ; suadente matre Nieostrata ; quae etiam Carmentis dicta est ; quia 

15 carminibus vaticinabatur. alii ipsam Nicostratam } matrem Euandri, 
cum esset centum decem annorum, a filio peremptam tradunt. constat 
autem Arcadas plurimum vixisse, in tantum, ut quidam usque ad tre- 
centos annos vivendo pervenerint. ipse autem Euander, dimissa pro- 
vincia sua exilio, non sponte, conpulsus venit ad Italiam et pulsis 

ao Aboriginibus tenuit loca ; in quibus nunc Roma est ; et modicum 
oppidum fundavit in monte Palatino, sicut ait Varro nonne Arca- 

, des exules confugerunt in Palatium 7 duce Euandro? hic autem 
mons Palatinus secundum Vergilium a Pallante ; avo Euandri ; est 
dictus ; secundum Varronem et alios a filia Euandri Pallantia ; ab 

25 Hercule vitiata et postea illic sepulta ; vel certe a Pallante eius filio 
illic sepulto inmaturae aetatis: alii a filio Euandri, qui post mortem 



S quam secutos e. q. s.] cf, Aurel. Vict. de or. gent. Ubm. 17 || 12 Euan- 
der Arcas fuit e. q. s.] exscr. mythogr. I 70, II 153 II 22 hic autem mons e. q. s.l 
cf. Varro d. 1. 1. V 53, Isid. or. XV 3, 5 



1 ut om. H | aprum JS || baccho E lebero F || alii >?. q. s.] cf. Serv. ad 
Aen. III 390 || 2 dic ut J^ || 4 a colore JDaniel: colore F \\ 7 utens om. H || utens 
tangit] ut enim agit F || tangit] iungit B || hostiam AS. fortasse participio 
praeterito utens tangit vel iungit historiam. videtur autem Servius dicere vo~ 
luisse HaeebiV futuri temporis vim non pertinere ad *enixa' participium, sed 
suem tum cum Tiberinus Aeneae fuiura praediceret iam enixam esse. \\ 8 schol. 

( tinati 

ad. v. 45 om. LH (add. I) || 9 qua om. H || ratione B \\ 10 quod . . . restat 
om. BLH (add. I) || 13 palantis L || regem B || hic cum patrem suum occidisset 
BLHM. mythographorum quoque testimoniis probatur Servium *suadente matre 
Nicostrata ' non ad c patrem suum occidit ' sed ad c d. p. s. in Italiam venit ' 
referri voluisse || 14 quia] quae ASLM \\ 18 demissa F || prouintia ABH \\ 
19 spontem F (sponte G) || et] ut F \\ 21 palantino F \\ 23 palante ALH 
(corr. a) || 24 uarranem F || palantia AL || 25 vel certe . . . sepulto] alii a pal- 
lante qui de filia euandri natus et ibi sepultus est J^|| 26 qui Danielx quia F 



COMM, IN VERG. AEN. VIII 44—57. 207 

patris seditione occisus est: alii a balatu oviuin Balanteum volunt 
dictum, et exinde per antistichon Pallanteuni dictum. sed si a balatu 
hoc noraen venerit ; c pa' longa est, sicut eam Martialis ponit plerum- 
que; si autem a Pallante, c pa' brevis est ; ut eam ponit ubique Ver- 
gilius secundum suam opinionem. genvs A pallante pkofectvm 5 
profectum ad has oras genus a Pallante, non a Pallante profectum. 

52. qvi regem evandrvm qvi signa id est qui regis Euandri signa 
sunt secuti, ut <(II 116)> sanguine placastis ventos et virgine 
caesa pro *sanguine virginis caesae\ 

53. in montibvs ut diximus supra <VI 784>, in minoribus 10 
illis colliculis. an *pro monte\ un *inter montes'? 

54. pallantis peoavi eonfundit nomina ; ut plerumque solet; 
nam avus fuit. sic et illud dixit <JIX 3)> luco tunc forta paren- 
tis Pilumni Turnus et alibi <X 619)> Pilumnusque illi quar- 
tus pater. a quibusdam tamen Mc Pallas, auctor Euandrii generis, 15 
Aegei filius fuisse dicitur, qui a fratre Theseo Athenis regno pulsus 
ad Arcadiam venit et ibi regnum tenuit. et Jioc poeta quasi Bomanis 
dicit: nam ad Aenean non pertinet. 

55. hi bellvm adsidve dvcvnt cvm gente latina 'ducunt' 
aut gerunt ; aut in longum trahunt. et bene praestandorum auxi- 20 
liorum exprimit causam ; ne magis Turno, quasi Graeco ; favere 
credantur. 

56. FOEDERA IVNGE legitur et c foedere iunge 9 . 

57. recto flvmine dvcam non ad naturam alvei referendum 
est, nam ait <95)> et longos superant flexus: sed recto fluminis 25 
itinere ; qaia non sunt erraturi. et sic dixit ; ut ^VI 900^> tunc se 
ad Caietae recto fert litore portum ; hoc est a litore non rece- 
dens. sic ergo et nunc a litore fluvii non recedentem significat. 



3 Martialis] VIII 39, 1 ; IX 24, 1 || 19 ducunt aut gerunt] cf. Non. p. 284, 10 M. 



1 est om. G \\ ab ouium balatu AS \\ baltu H || ovium om. LHF (add. I) || 
lallant euni A pallanteum 8 ballanteum M uallant eum F || 2 et exinde . . . 
dictum post plerumqae hab. L \\ parantis titron A par antistitron S per anti- 
stichon JR per antistychon HMF per antistochen l per antistoichon id est 
mutata littera Masvicius || baltu H \\ 3 pa BHMF: ba ASL || longe L (corr. T) 
|| eam LHF: etiam reliqui || marcialis S [| 4 est] sit HM fit Stephanus || 6 pro- 
fectum . . . profectum om. M \\ profectum hab. SM ? om. ALHF || has ex hos M, 
has om. F || horas SHF || 7 schol. ad v. 52 hab. T || euuandri F || 8 sunt secuti 
om. F || 10 scliol. ad v. 53 om. JR || supra] sunt L H supra est F || 11 collibus 
F || 12 paixantis om. AS, pallantis proavi om. B || confudit AS || 13 sicut et A II 
illo L illuc H || loco L lucam F || tum F || 16 Aegei Masvicius: egeii F \\ 
quia frar F \\ 17 oc F || 22 credatur B || 23 foedere] foedera As || iunge om. SB 
(add. s) || 25 ait Commelinus: aut F || recte H || fluminis om. H || 26 ut] et B || 
28 et om. F || a litore . . . recto flumine om. F || a om. H || cedentem 8 



208 SERVII 

est et alia expositio, ut c recto fluinine' edoinito, frenato et in tran- 
quillitatem redaeto intellegamus : quod etiam feeit, ut <(88)> mitis 
ut in morem stagni placidaeque paludis: ut sit c recto' prae- 
teriti temporis participium ab eo quod est *rego'. 
5 59. primis pro *primum cadentibus astris% cum primum nox occi- 

derit. et dictum iuxta vulgarem opinionem, tamquam oriente die occi- 
dant astra. 

60. ivnoni FEB RITE preces sicut etiam Helenus monuit. et 
sic *fer preces% quemadmodum sacra ferri dicimus. 

10 61. mihi viCTOR honorem persolves bene ei adimit bellicam 

curam pr.omittendo voti fore compotem. 

63. stringentem ripas radentein, inminuentem: nam hoc est 
Tiberini fluminis proprium 7 adeo ut ab antiquis Rumon dictus sit ; 
quasi ripas ruminans et exedens. in sacris etiam Serra dicebatur, 

15 unde ait nunc c et pinguia culta secantem/. in aliqua etiam urbis 
parte Tarentum dicitur eo quod ripas terat. alii ' 'stringentem > iuxta 
veterem morem dictum intellegunt: *stringere' enim . significare dicunt 
tactu modico praeterire, ut ipse ait <(X 478)> magno strinxit de cor- 
pore Turni. 

20 64. caervlevs thybris altus ? profundus. caelo gratissi- 

MVS pro his qui in caelo sunt. 

65. hic mihi magna domvs scilicet circa exitum suum: quam- 
vis enim alibi ortus, hunc tamen locum incolo. alii Romam dicunt 
Tiberini esse domicilium ; hanc dixisse magnam domum. alii ostia 

25 dicunt ab hoc quod nos, cum per diversa discurrerimus officia, in do- 
mum nostram nos recipimus ibique requiescimus ; ut idem hic, cum per 



12 stmngentem radentem] cf. ISFon. p. 403, 10 M. 



1 flumine] d. (i. e. ( ducam') add. A. in Floriacensis archetypo quoqtte recto 
flumine ducam fuisse videtur; nam nunc ducam F || edomitos AS (corr. a) (| et 
frenato B \\ 2 facit M || 3 perlucidaeque F \\ recto om. AS\\ 4 ab eo quod est 
rego om. LH (add. I) || 5 ad peimis supr. vers. proprimum cadentibus id est 
cum nox occiderit, in marg. ab alia manu ostendit matutinum tempus diuinis 
honoribiis conuenire. et iuxta uulgarem consuetudinem dixit quod oriente sole 
astra occidant T (ostendit . . . conuenire Tiberii Donati sunt) t || pro primum] 
proprium F || 8 docuit B mouit F \\ 10 ademit ASF (adimit a) || 41 uiti fore 
conpote F || 13 rumon BLMF: romon AS rumor H || 14 excedens M (corr. m) || 
serra ASLF: seca B sacra H serranus M || dicebantur LH (corr. I) || 15 in 
aliquam . . . partem BLH (corr. I) || orbis ASMl \\ 16 tarentum libri, nisi 
quod tarrentum F. Terentum Masvicius cf. Val. Max. II 4, 5; Preller Boem. 
Mythbl. p. 469; Marquardt Handb. III p. 371 || aliis F || 18 praeterite F, corr. 
Daniel |j ut Daniel: at F || 20 schol ad caer. th. om. F || 23 incolo Danieh 
inloco F.- ceterum quamvis . . . incolo non debuisse cum Servianis coniungi 
nemo non videt || 24 nine Daniel || magnum F (magnam G) || ad hic m. m. d. in 
marg. quidam magnum (sic) domum intellegunt ostia quod nos . . . peruentura 
sit T || alii ostia Daniel: aluo istia F \\ 25 nos qui cum T || discurerimus F 
(discurrerimus G) discurrimus T || 26 recipimus nos T || quiescimus T 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 59—73. 209 

reliqua spatia discurrerit, recipiat se per ostia in mare. alii domum 
non Momam significare, quae adhuc non erat, sed regionem illam, ut 
ostendat sibi eam domum electam, quae ad tantam gloriam perventura 
sit celsis capvt vrbibvs exit de Tuscia, quani illis multuni 
constat floruisse temporibus: nam et lucumones reges habebat, et 5 
( maximam Italiae superaverat partem. 

66. lacv flvvivs dbutitur lacus nomine, ut mox <74> quo te 
cumque lacus. *fluvius' autem hic ipse scilicet deus alvei. 

67. NOX AENEAN SOMNVSQVE RELIQVIT ut <III 568) feSSOS 

ventus cum sole reliquit. f et cito. # 10 

68. orientia solis lvmina pro *orientis solis lumina 9 . 

69. vndam de flvmine palmis SVSTVLIT quia dicitur nox 
etiam solo somno polluere, unde est et noctem flumine purgat. 

71. nymphae hic distinguenduni ? ut generalitatem sequatur 
specialitas, ut in georgicis <(IV 321)> mater, Cyrene mater: nam 15 
vitiosum est post speciem genus inferre. genvs amnibvs vnde est 
quidam hic hypallagen putant, ut sit: nymphae, quae de amnibus genus 
habetis. sane cum *unde 9 hodie ad locum referamus, veteres etiam per- 
sonis adplicabant, ita ut ad omne genus et ad omnem numerum refer- 
rent, ut hoc loco genus femininum et pluralem numerum posuit, cum 20 
alibi mascidinum et singidarem posuerit (I 6} genus unde Latinum: 
quod plenius in initio pri^ii libri Aeneidos dictum est. 

72. tvo genitor cvm plvmine sic enim invocatur in precibus 
c adesto ; Tiberine, cum tuis undis'. Thybrin vero alii a rege Abori- 
ginum dictum volunt ? qui iuxta dimicans interemptus est; alii ab 25 
eo rege, quem Glaucus, Minois filius, in Italia interemit; alii, inter 
quos et Livius <1 3, 8)>, ab Albano rege, qui in eum cecidit. 

73. arcete peeiclis hypallage est pro c a me prohibete pericula'. 



13 et noctem] Persius sat. II 16 



1 reliqua] reliquas G diuersa T || discurrit T || hostiam T || 2 quae necdum 
erat significare T || regionem illam sibi electa T\\ 3 ostendant G || domum G: 
demum F \\ totam F \\ 4 esset T \\ 5 hicomones AF\\ reges] xu. J^ || 6 super- 
avit H || 10 ventus om. LH || relinquit L || et citoj fortasse is gui pleniorem 
commentarium composuit ad noxa. s. r. adscriptum invenerat id est excitatur || 
12 svstinet F || qua M || 13 pollui BH pollue X {corr. T) || purgas Persius || 
purgat] secretior etiam ratio est quia sacrificaturus superis de uiuo haurit 
flumine add. D-\\ 15 nam om. B || 16 ad genvs a. v. e. in marg. quidam putant 
hoc loco hypallagen ut sit nymphae quae de amnibus genus habetis T || 
17 apallagen F \\ de om. F, ab amnibus Commelinus || 18 odiae F \\ 20 expecta- 
tur ad genus et ad masculinum || feminum F || 23 cvm flvmine sancto BF || 
inuocatur BLR uocatur F: inuocabatur ASlm uocabatur M\\ 24 thybrin HM: 
tibrin AS tyberin B tyberim L tiberim F || 25 ab eo rege M: ab rege ASFl 
a rege B ab origine LH a Veiorum rege coni. Preller Boem. Mythol. p. 511 
adnot. 1. cf. Varro d. I l V 30 || 27 lauius E || albanorum F || 28 est om. BF 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 14 



210 SERVII 

74. qvo te cvmqve lacvs tenet lacus e%t quodclain latentis 
adhuc aquae receptaculum ; dictus quasi lacuna. ex quo erumpens 
aqua efficit fontem ? qui cum fluere coeperit ; alveum facit: unde 
tria ista dixit ; lacum fontem alveum; hoc enim est *quocumque solo 
5 pulcherrimus exis': quamquam multi hoc versu superfusionem eius 
velint significari. ideo autem haec dixit Aeneas ; quia audierat <65> 
c hic mihi magna domus celsis caput urbibus exit\ 

76. semper honobe meo ampMboliam facit satis autem Aeneas 
pie pollieetur ; cum Tiberis verecunde poposcerit: ait namque <61> 

10 c mihi victor honorem persolves'. 

77. CORNIGER flumina ideo cum cornibus pinguntur ; sive quod 
mugitum boum imitatur murmur undarum ; sive quod plerumque in 
cornuum similitudinem curvatas cernimus ripas. hesperidvm 
regnator aqvarvm beiie addidit c Hesperidum ? ; id est Italicarum: 

15 nam Eridanus rex est fluminum Hesperiae ; ut fluviorum rex Eri- 
danus. flwivs vero vocativus antiquus est: qui apud maiores 
in omni forma similis erat nominativo, sed modo aliter est in se- 
cunda tantum forma. namque si proprium fuerit nomen et V ante 
'us' habuerit ; c us' perdita facit vocativum, ut 'Terentius Terenti^ 

20 nullo excepto; si autem appellativum sit ; in *e' mittit vocativum ; 
ut c pius pie' ; c fluvius fluvie ? ; excepto c filius' ; nam c fili' facit. plerum- 
que tamen poetae euphdniae causa antiquitatem sequuntur. 

78. et propivs legitur et c proprius'. sed si c proprius' ; certius 
familiarius stabilms [significat ; ut <I 526> et proprius res aspice 

25_nostras;] sin c propiusV citius significat: Cicero in Verrem <II 5 ; 
36 ; 94> nec quicquam est propius factum ; quam ut illud 

1 lacus . . . lacuna] cf. Varro d. 1. 1. V 26 et Isid. or. XIII 19, 2 || 15 flu- 
viorum] georg. I 482 || 16 fi/vtivs yocativus e. q. s.] cf. Gell. XIV 5 et Serv. 
comm. in Don. p. 409, 10 sqq. K. 



1 cvmqve fonte lacvs A M \\ 2 et dictus (dicitur B dictus lacus J^) quasi 
lacuna quaedam ex qua (quae F) ASBMF || 3 cepit L || 4 est om. A || 6 signi- 
ficare AS || hoc F || 8 anrphiboliam facit non debuerunt cum Serviano scholio 
coniungi || 9tyberinus B tyberis LH || poposcerat L (corr. I) poposceris F || 
12 murmur imitatur B || imitantur F || plerumque] ripas quas add. F || 13 cor- 
num H\\ 14 addit A \\ 15 neridanus BM heridamus F || heridanus ABLHM 



16 qui HFm: quia ASBLM 
nominatiuus B || 19 us perdita 



17 erat] est ^L^ || 18 nam BF || proprium si L 
unum i perditum B || 20 nullo excepto om. A 
nullo] nulla L (eorr. I) uno F || si autem . . . excepto om. F || 21 pie] nullo 
excepto . u. fluuius fluuiae add, A || fllie F || 22 et poetae B ||. secuntur A || 
23 propivs LHF: proprivs ASBM || proprius LH\ propius reliqui || sed] et 
Masvicius || proprius BLa: propius ASHM F || certius scripsi: centius F (eva- 
nuit vox in G) || 24 significat . . . nostras, quae LH omiitunt (add. T), seclusi: 
nam I 526 Servius *propius' > interpretatus est || proprius ^djK:,propius SMFl 
25 sin H si L: si autem reliqui et l || propius] proprius A HM l (corr. a) 
in uerrem LHM: in uerrinis reliqui et 1 1| 26 nec] ne L nec eo F || est om. H 
proprius LM || ut] aut AS 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 74—85. 211 

exeniplum de Adriano Syracusas referretur. et hoe est me- 
lius: nam statim est porca eonspecta ; et Aeneas non dubitat de 
fide oraeuli ; sed exposcit celeritatem. tva nvmina tua oracula 
et promissa. 

79. geminas pro*duas\ 5 

80. REMiGioqvE aptat id est ad remigium, officium remigantium. 
alibi pro turba remigkntium 7 ut <1II 471)> remigium supplet. 

81. monstrvm quia et subito ; et cum triginta porcellis est visa. 

82. fetv gongolor albo expedita elocutio. 

83. viridiqve in litore fluviali scilicet. conspicitvr svs io 
Horatius et amic«a luto sus. sciendum tamen hoc esse vitiosum, 
monosyllabo finiri versum, nisi forte ipso monosyllabo minora ex- 
plicentur animalia, -ut parturient niontes, nascetur ridiculus 
mus: gratiores enim versus isti sunt secundum Lucilium. 

84. pivs aeneas oportunum epitheton, quoniam rem divinam facit. 15 
tibi enim vacat c enim ? et tantum ad ornatum pertinet; integrum 

est ergo c tibi% ut ex iteratione crescat augmentum: Terentius o 
Mysis Mysis. maxima ivno quaesitum est quae sit c Iuno ma- 
xima': nam, ut diximus <(I 8)> ; variae sunt eius potestates, ut Cu- 
fitis, Lucina ; Matrona ; Regina. et dicunt theologi ipsam esse ma- 20 
trem deum ; quae terra dicitur; unde etiam et porca ei sacrificatur. 
ergo perite elegit epitheton ; ut maximam diceret. 

85. MACTAT mactatio post immolationem est; unde bono usus 
est conpendio. sane hysteroproteron est in hoc versu: primum enim 
est c cum grege sistit ad aram 5 et sic c mactat' ; id est auget ; perficit. 25 

sacra] sciendum *sacrum? proprie esse quod ad deos pertinet. et hic 
breviter factum sacrificium dixit. gvm grege ambitiose poeta triginta 
filios gregem dixit. 



11 Horatius] ep. I 2, 26 || 13 parturient] Hor. a. p. 139 || 14 Lucilium] lib. 
IX fr. 32 p. 51 Muell. || 17 Terentius] Andr. I 5, 47 || 26 sacrum . . . pertinet] 
cf. Isid. diff. verb. 498 



1 hadriano B \\ referetur LHF referitur 1 1| 2 dubitauit F \\ 6 ad REMiaio- 
qve a. in marg. ad remigium applicat id est ad officium remigantium. id enim 
significat hoe loco remigium. significat autem alibi et turbam T || 8 et ante 
subito om. AS || 9 expeditae locutio F || 11 amio F || lito H \\ 12 monosyllaba 
AS (corr. a) || ni L || ipso] illo S, om. B || 13 parturierunt L (parturient I) 
parturierat H, parturiunt Horatius || nascentur F \\ 14 gratiosiores ASMl || 
versus om. B || 15 scJiol. ad pivs a. hab. T || 16 enim uacat B (| 17 tibi] tibi 
tibi B || 18 omissis myssis A o misis mysis S o missis mysis B o missis mis- 
sis L (o misis misis l) o' myssis myssis H omisis mysis F || quae sit Iuno 
om. L (add. T) || iuno sit B || 19 ut] et S et ut M (et del. ?ri) \\ curritis L cure- 
tis a || 20 motrona AS (corr. a) || et] ut H \\ 23 mactat sacra F || 24 sane om. LH 
(add. I) || enim om. BLH (add. T) || 25 sic] si S || 26 ad sacra supr. vers. sacrum 
dicitur quod proprie ad deos pertinet. ideo congrue dixit T \\ sed sciendum F || 
proprium G || 27 breuiter et factum F 

14* 



212 SERVII 

86. flvvivm hic *fluvium 9 ipsum aquae cursum lenitum accipien- 
dum est. qvam lon&a e.st nocte in quantum longa est, ut 
<(IV 193)> nunc hiemem inter se luxu ; quam longa, fovere. 

87. reflvens velut in alveum suum recurrens, ut Aeneas 
5 contra undas pergens descendentis celeritate propemodum uteretur. 

88. mitis vel ad Tiberim, vel ad stagnum referes. 

89. aeqvor aqvis aquae ipsius aequalitatem; nam et post ait 
<96)> placido aequore. 

90. rvmore secvndo hoc est bona fama, cum neminem lae- 
10 derent: aut certe dicit eos ante venisse, quam fama nuntiaret ven- 

turos. aut ^rumore' pro c Rumone ? posuit; nam ; ut* supra <63> dixi- 
mus ; Rumoh dictus est: unde et ficus ruminalis ; ad quam eiecti 
sunt Remus et Romulus. quae fuit ubi nunc esi lupercal in circo: 
hac enim labebatur Tiberis, antequam Vertumno factis sacrificiis 
15 averteretur. quamvis ficum ruminalem alii a Romulo velint dictam ; 
quasi Romularem ; alii a laefce infantibus dato: nam pars gutturis 
ruma dicitur. ergo si fuerit c Rumone secundo' ? favente fluvio in- 
tellegimus. 

91. labitvr vncta vadis abies descendentis" celeritate prope 
20 conscendit: Statius de disco similisque cadenti crescit in ad- 

versum. mirantvr et vndae laus Troianorum per phantasiam 
quandam ex undarum vel nemoris admiratione venientem. 

94. NOCTEMQVE DIEMQVE FATIGANT llt <IX 602> silvasque 

fatigant: pro c ipsi fatigantur'. an deest *se 9 , ut sit fatigant se: an 
25 *diem fatigant 9 pro *occupant et consummant 9 ? 

95. svperant flexvs * superant' transeunt, ut <(I 244> fontem 
superare Timavi. et hic ostendit non esse alveum fluminis rectum: 
quiq Ttberim libri augurum colubrum loqtmntur, tamquam flexuosum. 



20 Statius] Theb. VI 682 || 23 fatigant pro ipsi fatigantur] cf. Non. 
p. 112, 16 M. 



1 cursu Daniel || 3 luxum F \\ foueret ASM || 4 velut] uel J2"|| recurrens 
. . . uteretur om. H || 7 schol. ad v. 89 om. H \\ aeqvoke ASl || aqvis om. ASLF 
aquae om. M, quae F || aequalitate ASM || 10 ante eos F || famam L (corr. T) 
esse uenturos ASF || 12 est om. L \\ rumenalis % JP || 13 quae] qui ASM 
14 haec H || habebatur M \\ uertumno ASMl uortumno F: neciniuno L nei- 
uno H iuno B |j 15 alia romulam AS \\ dictum F \\ 16 alis F || a laete] allectae 
H || guttoris F \\ 17 romune L (corr. I) || flaueote H || 19 ivncta L || discentis H 
(descendentis h) || 20 conscendit] aduersum add. M in aduersum add. I ]| de 
disco] dedisse L || similesque F || aduersu F || 21 fantasian L fectasiam H || 

22 ammiratione B admirationem L (corr. I) \\ ueniente AS veniens vulgo || 

23 ad noctemqve d. f. supr. vers. aut fatigant se aut fatigant noctem et diem 
id est consummant T || 25 consumunt JDaniel || 28 ad et longos s f. supr. vers. 
hac causa libri augurum dicunt hunc tluuium colubrum, et flexuosum T \\ 
augurium F || locuntur F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 86-103. 213. 

variisqve tegvntvr arboribvs hoc est <TII 30> hunc inter 
fluvio Tiberinus amoeno. 

96. secant placido aeqvore silvas ostendit adeo perspkuam 
fuisse naturam fluminis, ut in eo apparerent imagines nemorum ; 
quas Troianae naves secabant. Terentianus natura sic est flumi- 5 
nis, ut obvias imagines [nemorum] receptet in lucem suam. 

97. SOL MEDIVM CAELI CONSCENDERAT ICNEVS ORBEM alterius 

scilicet diei. 

98. cvm mvros arcemqve procvl Palatinum vidit. nec situm 
praesentem considerare debemus: tunc -enim nullis obstantibus aedi- 10 
ficiis et Tiberi per lupercal, ut diximus <90> ? fluente, facile mons 
poterat videri Palatinus. 

100. caelo aeqvavit pro * ad caelum extulit*. 

102. FORTE DIE SOLLEMNEM ILLO SV^V^oXcog^ id est bono 

omine victori deo Troianis venientibus sacra celebrantur. bona etiam 15 
usus est oeconomia. 

103. AMPHITRYONIADAE MAGNO DIVISQVE FEREBAT Amphitryo 

rex Thebanorum fuit. cuius uxorem Alcmenam Iuppiter adamavit, et 
clum vir eius Oechaliam civitatem oppugnat, de trinoctio facta una 
nocte, cum ea concubuit. qiiae post duos edidit filios, unum de Iove, 20 
id est Herculem, alterum de marito, qui Iphiclus appellatus est. ergo 
adsumpsit epiiheton. et satis perite ait *divisque ferebat 9 : nam cuivis 
deo sacrificaretur, necesse erat post ipsum etiam reliquos invocari. 
quidam *divisque ferebaf sic intellegunt, ergo et Hercules de divis est: 
ut est illud schema Goeumque Iapetumque creat saevumque Ty~ 25 
phoea et coniuratos caelum rescindere fratres, ergo et superiores 



17 Ampliitryo . . . appellatus est] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. XII 301 
et mythogr. II 148 || 25 Coeumque] georg. I 279 



1 hoc] hinc L \\ 3 placito A || 4 imagines arborum uel nemorum J^|| nemo- 
rum om. L (add. I) || 5 secabantur S || terrentianus ASHFl terrentius L. 
Tiberianus coni. Baehrens r Uned. Lat. Ged.' p. 38 (poet. lat. min. III p. 269). 
cf. Keil grammat. lat. VI p. 322 || sic est natura F \\ naturam L (corr. I) \\ 
6 imaginis F \\ nemorum ex v. 4 repetunt BLH \\ 9 simvl L || palatium MF, 
fortasse recte \\ 10 aedidificiis L adedificiis H || 11 tiberim F || per om. H \\ 
lupercam H || 12 uideri] audiri L \\ ad cvm mvros a. p. is qui Tironianis notis 
utebatur in Turonensi haec adscripsit Solinus dicit euandrum primum condidisse 
romarn quod et uirgilius alibi manifeste designat dicens c tum rex euandrus 
romanae conditor arcis' (Aen. VIII 313) || 13 schol. ad v. 100 hab. T || 14 diem 
ASLM (corr. I) || solemnem SL || illo e. a. k. AS || svav[ift6Xcog id est om. AS || 
eusymbolos BMF eusymbilos L eusymbullos H || 15 uict6r ideo BF \\ cele- 
brantur B celebantur L: celebrabantur reliqui et l\ 17 amphytrio F || 18 alo- 
menam F || 19 oecalios F, corr. Masmcius || 21 Iphiclus Masvicius: fidus F 
Iphitus Gommelivms || apellatus F || 22 adsumsit F || epitheton Amphitryoniadae 
Masvicius || satis perite om. JR || cui L cuius HM (cuiuis Im) || 23 etiam om. F || 
inuocare M\\ 24 ferebant F \\ 25 ut est G: ut et F || scema F || eoeumque F || 
senumque F 



214 SERVII 

tres coniurati; et (III 126)> niveamque Parpn sparsasq%ie per 
aequor Cycladas, ergo et illa e Cycladibus. 

* 104. ante vkbem secundum antiquuni situm: tunc enim brevis 
civitas fuerat. pallas hvic filiVS pro c cum hoc'. 
5 105. ivvenvm pkimi pavperqve senatvs totam ostendit aeta- 

tem ; et praemisit iuvenes: nam per senatum seniores signiiicantur. 
e pauper ? autem aut ad numerum retulit^ centum enim sub Romulo 
fuerunt: aut re vera c pauper ? , per quod Romani imperii ostenditur 
parsimonia ? pro laude tunc habita. et libri veterum tradunt a maio- 
10 ribus sacrificando parsimoniam observatam esse. 

106. tepidvsqve crvor frustra quidani cruorem pecoruni, 
sanguinem liominum volunt: nam luvenalis ait <XII 13> sanguis 
iret et a magno cervix ferienda magistro, Vergilius <TV\687> 
atque atros siccabat veste cruores. tvra dabant *dabant 9 

15 verbo sacrorum ^isus est: nam- dici solebat in sacris *da quod debes de 
manu dextra aris\ 

107. celsas videre rates quia dixit <79> geminasque legit 
de classe biremes. inter opacvm adlabi nemvs hoc est per 
nemu.s ; ut <VII 30)> hunc inter fiuvio Tiberinus amoeno. et 

20 est honesta elocutio, ut si dicas c inter cenam locutus sum' ; id est 
per cenam. 

108. tacitis incvmbere remis pro c ipsi taciti' ; hoc est sine 
celeumate. 

110. consvrgvnt mensis quidam mensas proprie deorum tradunt: 
25 nam et ideo subiunctum *quos rumpere Pallas sacra vetat 9 avdax 
qvos rvmpere pallas sacra vetat ne interruptione sacrificii -- 
^rumpere 9 enim pro Hnterrumpere 9 posnit — piaculum committeretur: 
unde etiam Helenus <III 406> nequa inter sanctos ignes in ho- 
nore deorum hostilis facies oecurrat et omina turbet. deni- 



11 fYustra . . . volunt] cf. Isid, diff. verb. 529 



2 aequore ycladas F (icladas G) || illa e Cycladibus Masvicius: ille cy- 
cladis F illa e cycladis Commelinus, fortasse recte. cf. Neue Formenl. I 2 p. 325 || 
3 situm om. L (add. T) || 4 filivs vna B || pro cum hoc] om. B, id est cum patre 
euandro in marg. add. m || 6 et praemisit iuvenes (iuuenis F) non dehuerunt 
cum Servianis coniungi || significauit F || 7 aut om. A S \\ uero S (enim s) || 8 aut 
om. A (add. a) || per om.ASBM\\ 10 in sacrificando coni. Burmannus \\ 11 qui- 
dem SH\\ 13 a , om. F \\ magna A (corr. a) || uergilius F \\ 14 sicabam II \\ ad 
v. 106 cum dixit dabant uerbo sacrorum est usus quia dici solebat da quod 
debes de manii dexterae T \\ 17 legit declarasseui remes F \\ 18 biremis II \\ 
20 honeste locutio F \\ eloqucio IL\\ caenam LM\\ lotus L (locutus l) locutu- 
rus F || 21 caenam L \\ 23 avsv KsXsv6[iciTog nam celeusma nauticus est clanior ad 
liortandum ut (V 189) c nunc nunc incumbite remis Hectorei socii'. Fahricius \\ 
24:*ad v. 110 quidam tradunt quod mensae dicantur proprie deorum et non 
liominum T || 28 nequam ASH\\ sacros II \\ ignes om. AS 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 104-118. 215 

que cum ludi circenses Apollini eelebrarentur et Hannibal nuntiatus 
esset circa portain Collinani urbi ingruere, omnes raptis armis con- 
currerunt. reversi postea cum piaculum formidarent, invenerunt 
saltantem in circo senem quendam. qui cum interrogatus dixisset 
se non interrupisse saltationem ; dictum est hoc proverbium c salva 6 
res est, saltat senexV c audacem 5 autem dicit ubique Vergilius, 
quotiens vult, ostendere virtutem sine fortuna: unde etiam Turnum 
audacem vocat <JX 3>. 

112. ivvenes qvae cavsa svbegit succincta et plena inter- 
rogatio, cui per singula respondet Aeneas. 10 

113. ignotas temptare vias ideo *ignotas% quia videt eos esse pere- 
grinos. et bene hreviter, sed frequentius interrogationibus eos urget, ut 
<(IX 374> state viri. quae causa viae? quive estis in armis? 
quove tenetis iter? 

114. qvi genvs quo genere. et bona est elocutio. vnde domo 15 
de qua civitafce? AN aema tropum fecit metri causa: nam con- 
sequens erat ut diceret c ^n bellum*. 

115. pvppi sic fatvr ab alta sic intellegendum , ut simul dicat 
et faciat. 

116. PACIFERAEQVE MANV RAMVM PRAETENDIT OLIVAE ne moram 20 

faceret in responsione. paciferaeqve m. r. p. o.] quoniam Pallas prius 
de pace quaesierat. et ideo, mox signum pacis ostendit, ut cetera Pallas 
securus audiret. 

117. troivgenas Ac tela breviter singulis quaesitis respondit. et 

c Trohigenas' ad *qui genus' referendum. tela vides inimica la- 25 
tinis bona conciliatio: nam audierat <55> hi bellum adsidue 
ducunt cum gente Latina. ergo *tela inimica' ad illud pertinet 
*pacemne liuc fertis an arma'? 

118. qvos illi bello profvgos sicut et vos. et niovet con- 
ciliationem etiam ex similitudine fortunae. svperbo iniusto. 30 



30 svperbo iniusto] cf. Non. p. 391, 15 M. 



1 ut hannibas nuntiatus est F || 2 portum HF \\ collinemus LH (collinam Z) 
|| urbi om. B \\ ingraere L ingrueret H || reptis H || 3 piaculis AS \\ 4 saltantem] 
saltationem F || circu F || quendam senem B || 5 salutationem L saltaciorem H \\ 
6 saltantantem senem H saltante sene Fabrieius \\ 10 responderet S respondit 
BLF || 11 ad ignotas supr. vers. quia uidit eos peregrinos ideo dicit ignotas 
T || 12 frequentibus Masvicius. fort. brevibus sed frequentibus || 13 gestis F || 
14 quove tenetis iter] quo tenditis F \\ 16 nam consequens erat ut cum dicet 
(diceret G dicit Laniel) pacem subiunge (subiungat DanieT) an (am Gr, om. JDa- 
niel) bellum F || 18 ad v. 115 ut simul dicat et faciat T || 26 ut hi F \\ 28 in 
arma F || 29 et me mouet conciliatione F\\ ad profvgos in marg. proprie dici- 
tur profugus qui a suis sedibus est fugatus T || 30 acl svperbo supr. vers. ini- 
quo T 



216 SERVII . 

119. evandrvm petimvs hoc ad c quo tenditis' pertinet. ferte 
haec lioc ad ranium pertinet, c dicite ? ad verba. vel ^ferte* vobiscum 
et *dicite', %ata tov avtov. 

120. sogia arma rogantis hoc ad illud pertinet *quae causa sub- 
5 egit\ *rogantes' autem ad id pertinet quod a sibylla dictum fuerat 

<TI 92)> quaS.gentes Italum aut quas non oraveris uries? 

121. tanto percyssvs nomine Dardani scilicet conmieinora- 
tione. *tanto' autem, id est magnitudine nominis. 

122. qvicvmqve es hoc ad nomen Aeneae pertinet: nam esse 
io Troianos audierat. 

123. nostris svgcede penatibvs hospes mire sine patris ductoritate 
nihil confirmat, et tamen hospitem appellat. 

124. dextramqve amplexvs inhaesit ostendit virum et vir- 
tutis et hospitalitatis amatorem. 

15 125. SVBEVNT lvco flvvivmqve relinqvvnt hypallage in 

sensu. et hic *subeunf iuxta veteres dativo iunxit, cum alibi iuxta 
usum praesentem accusativo iunxerit, ut <(X 798> Aeneae subiit 
mucronem, sicut et ^succede* \veteres~\ dativo iunxerat: quod significat 
^penitus ingredere% ut hoc loco *ac nostris succede penatibus hospes\ 

20 Sallustius tamen, ut dictum est, accusativo iunxit. 

127. optime graivgenvm quantum ad Aeneam pertinet Graeci 
neque boni neque meliores sunt. ergo c optime Graiugenum' super- 
lativus est pro positivo: nam c optimus nialorunr 9 non possumus di- 
cere; superlativus enim suo tantum iungitur generi. sic ergo dixit 

25 ut Homerus di%ai6taxog KsvtavQmv pro dcicaiog, id est ^iustissimus 
Centaurorunr 5 pro c iustus\ et est rhetorica persuasio: nam principium 
ex utriusque persona sumpsit. , *optime Graiugenum' ad Euandrum 
pertinet ? *cui- me fortuna precari' ad Aenean, qui se fatetur supplicem 

18 quod ... ingredere] cf. Non. p. 403, 19 || 20 ut, dictum est] buc. V 6 II 
25 Homerus] 11. XII 832 



1 ad evandrvm p. supr. vers. hoc pertinet ad quo tenditis T || ferte haec 
et dicite ferte F \\ 2 hoc . . . ad verba hab. T || dicere B \\ 1 (i. e. vel) F: et 
Daniel || 3 ytcctcc iov avxov scripsi: catautu F catatu G hcct' ccvto Daniel. 
dicere voluit interpres idem esse hoc loco *ferte v quod ( dicite' > || 4 v. 120 ad dar- 
daniae liaec hab. T hoc ad genus pertinet, ad socia a. r. haec hoc pertinet ad 
illud quod ei dixerat sibilla c quas gentes italum'. || 5 ad id Daniel: id om. F \\ 
sibilla F \\ 6 ornaueris G || urbem F \\ 7 peecvlsvs M || 9pertinet aeneae AB || 
12 tamae F ta mae G tamen Daniel. fort. tamen Aenean || 14 ospiali L (pspi- 
talitatis l) || 16 sensu] nam primum est fluuium relinquere deinde lucum subire 
add. D || 17 acusativo F \\ iancxerat F 3 corr. Daniel || 18 veteres seclusit F, 
SjchoeTlius. secundum veteres ego conieceram || iunxerunt Daniel || 20 iancxit F || 
21 optvme B || 23 est om. SM \\ pro] prae F \\ 24 generi iungitur AS \\ 26 iustus] 
cum centauri fuerint crudeles et impii add. D \\ ad v. 127 in marg. sup, facit 
eum benivolum in principio . et est rhetorica persuasio . . . incipere debebat T \\ 
rethorica F || nam principium om. F || 27 perspnas F ' ^ 



COMM. IN VEKG. AEN. VIII 119-128. 217 

venire. sed quia ignokts est et ostendere vult quid impetrare debet, ait 
*Dardanus Iliacae primus pater urbis et auetor'. contra quos auxilium 
petat *gens eadem quae te\ quid ipsi etiam sit utile, a quo beneficium 
postulatur, *nos si pellant nihil afore credunt' : dicit enim 7 nos pelli- 
mur, sed vos servietis. post rem ipsam proposuit *accipe daque fidem\ 5 
ad ultimum possumus reddere beneficmm *sunt nobis fortia bello pectord : 
nam utrum posset is a quo petebatur, omisit, quia manifestum erat 
posse, et ignotus a demonstratione personae suae incipere debebat. 
cvi me fortvna precari servavit tb TtQBitov dicendo *fortuna\ et 
*cui me precari' antiquum est; nani modo c quem precari' dicimus: 10 
Terentius credo qui mihi sic oret ; item facite ut vobis decet, 
Sallustius locum editiorem quam victoribus decebat. et est 
Graecum ; ut av%so 'ATtoXXcnvi. sane veteres et ^precor illi 9 pro *precor 
pro illo 9 dicebant: Plautus in Amphitryone noli pessimo precari, 
hoc est *pro pessimo noli precari 9 . aut hyperbaton vst hoc modo: tibi 15 
me fortuna vitta comptos voluit praetendere ramos et precari. 

128. vitta comptos ramos ut in pacis petitione ramus olivae 
cum vittis offeratur, partim fabulae, partim naturae efficit ratio. 
nam cum de nomine Atbenarum Neptunus et Minerva contenderent 
et iussisset Iuppiter ut illius nomine diceretur civitas ; qui munus 20 
melius obtulisset hominibus, equum Neptunus, Minerva olivam pro- 
tulit ; et statim vicit. unde cum eius ramus alicui offertur ; indicat 
eum esse meliorem. hinc est illud proverbium herbam do ; id est 
cedo victoriam ; quod Varro in aetiis ponit ; cum in agonibus her- 
bam in modum palmae dat aliquis ei ; cum quo contendere non 25 
conatur, et fatetur esse meliorem. vittas autem habet ramus olivae 



11 Terentius] Phorm. I 2, 90 et ad. III 4, 45 || 12 Sallustius] hist. I 98 
Dietsch., I 100 Kritz. || 13 sv%s6\ II. IV 101 || 23 hinc est illud proverbium . . . 
auxilio] exscr. mythographus II 119. cf. Mercklin Philol. III p. 272 



1 uenire] pertinet add. T || quid] quod Daniel \\ 2 et rursus contra quos 
auxilium petat dicit gens T || 3 quae te] ostendit deinde add. T || 4 postulatur] 
dicens add. T || pellat F || dicit . . . seruietis] quasi diceret si nos pellunt uos 
seruietis T || 5 post rem GT: postremi F \\ proponit dicendo T \\ 6 possumus 
reddere] monstrat se reddere posse T || beneficium] cum dicit add. T || forta 
bella F \[ 7 patebatur F || 8 persione G || 9 to prepon F || 10 quem] quam H \\ 
12 meditiorem S || 13 ad cvi m. f. p. in marg. sane . . . precari, supr. vers. ab 
al. manu quidam hyperbaton accipiunt hoc loco optime graiugenum cui me 
uoluit fortuna praetendere ramos et precari T || 14 plaustus F || amphitrione F || 
noli pessimo Daniel: nobili pessime FT pessimo noli precari Goetz et Loeive 
fragm. XVII p~U8 || 15 et hoc est F || 16 uita F \\ 17 in om. AS\\ 19 Neptu- 
nus] equum add. H || contenderent . . . Minerva om. LH {add. Z) || 21 melius* 
munus B || optulisset ASF \\ 22 ramus eius EL || 23 enm] om. L, enim F || her- 
ban H || 24 aetiis ASM: oetiis MLH antiquitatis libris F \\ cum imaginibus 
herbam immodum palmae F || 26 conatur] cupit F || meliorem] est etiam oliua 
per lxv\Loloyiuv ab sXufa id est olea dicta quae a misericordia dicitur id est 
slsog add. 1) 



218 SERVIl 

ideo, ut inertiam et inbecillitatem offerentis ostendat: scimus enini 
oves ; unde lana, e qua vittae, egere alieno semper auxilio. aut quia 
et lana in tntela Minervae sit 7 qtiae pacis bellique sit eultrix. aut quia 
mite et quietum animal est ovis, cuius quietem habere debent qui in 
5 foedus et amicitiam coeunt. quaeritur .autem quid dixerit *comptos\ 
sed ut crines comi dicimus cum nectuntur, ita et hic etiam ramos 
comptos nexos illigatos intellege, ut ipse <(VII,418)> tum ramum in- 
nectit olivae: ergo quod illic Hnnectif, hic ^comptos' dixit. volvit 
hinc eum Iaudat, quod tantus eum vir rogare conpellitur. 

10 129. danavm QVOD dvctok et arcas nec quod multitudinem 

haberes extimui ? nec quod esses Arcas f ut illuc hoc tendat id est 
Agamemnoni et Menelao cognatione coniunctus. et hoc ad laudem 
Euandri pertinet, qui qualitate morum meruit non timeri. 

130. fores pro c fuisses\ et notandum c fores 5 de praeterito. 

15 geminis conivnctvs atridis geminos hic duos, aliter *gemini 9 uno partu 
editi. quaeritur sane unde Euander Atridis genere fuerit coniunctus. 
et qnamvis Hesiodus dicat qualiter -coniunctus sit Euander, tamen qui- 
dam aiunt Thestii fdias Ledam et Hypermestram fuisse, Ledae et Tyn- 
darei fdias Glytemestram Helenam et Timandram fuisse, quam duxit 

20 uxorem Echemus Arcas, cuius fitius Euander: 'Clytemestram et Hele- 
nam notum est Agamemnoni et Menelao iunctas fuisse. alii ita tra- 
dunt: Steropes et Atlantis filios Oenomaum et Maiam fuisse, Oenomai 
Hippodamiam filiam, unde Atreus natus; at Maiae filius Mercurius, 
ex quo Arcades, de quibus Euander: quod Accius in Atreo plenius 

25 refert. alii ita narrant: Atlas complures habuit filias, et de Dione 

17 Hesiodus] catal. fragin. CV p. 318 Marksch. 



2 e qua vittae Commelinusi equauit 1P peti sueuit Barthius ad Stdt. Theb. 
VII 476 addens iet sic liabent membranae Virgiliani commentarii uvmvv\iov' > [| 
tegere F || semper alieno M || 4 iouis F ]| 5 amitiam F \\ ad comptos in marg. 
quaeritur cur comptos dixerit. quem ad modum crines comi dicuntur cum 
nectuntur ita et hic etiam ramos comptos nexos illigatos intellege T || queri- 
tur F || 6 ita . . . intellege om. F || 9 eum tantus F || 10 ne quod F \\ 11 ut 
illuc hoc tendat BLHM ut illud hoc tendat AS ut illud ostendit adtendat 
FG ut illuc hoc tendat c geminis coniunctus Atridis' vulgo. exspectatur nec 
quod esses Arcas et geminis vel duohus Atridis id est e. q. s. fortasse supra et 
geminis Atridis aliquis adscripserat ut illud hoc tendat, i. e. augeat, idque eo 
consilio ut Aeneae plus extimescendum fuisse ostenderet quod Atridis cognatione 
coniunctus esset Fuander, quam quod esset Arcas. adtendat autem illud Floria- 
censis inde ortum est quod in archetypo supra ostendit adscriptum erat al. ten- 
dat. || 13 non timere meruit F || 14 et] sed AS\\ 15 ad GKMims %f supr. vers. duo- 
bus aliter gemiui uno partu editi T \\ 16 editu F \\ 18 Thestii MarcJcscheffel 
"conl. Apollod. III 10, 5, 2: thyaeste F tyaeste G Thyestae Daniel || yperme- 
stram F || thyandarei F || 19 tymandram F || 20 echemus F: cohemus Daniel \\ 
clitemestram\F|| helemam F || 21 notum est] notiiq^; G || ita onf. G || 22 filio 
suo enomaum F, corr. Daniel \\ cenomai ippodamiam F || 23 at Commelinus: 
aut F || 25 atlas complures habuit filios sed de lino pelopem F, correxi. cf. 
Hygin. fab. 82 et 83 et Ovid. met. VI 172 sqq. 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 129-135. 219 

(Tantalus) Pelopem genuii, is Atreum, Atreus Agamemnonem et Me- 
nelaum; Mercurius deinde est Nicostratae pater, quae fuit mater Euandri; 
Mercurium Maia filia Atlantis genuit. sic Euander Atridis coniunctus 
est. Troianis autem sic iungitur: ex Electra, Atlantis filia, et Iove 
Dardanus nascitur, cius filius Erichthonius , ex eo Assaracus, ex illo 5 
Capys, ex illo Anchises, ex illo Aeneas. 

131. mea ME VIRTVS haec adrogatio ad honorem Euandri per- 
tinet. et sane paulo adrogantius videretur virtutem suam laudasse, nisi 
deorum oracula et fata coniungeret. deinde ut Euandro hlandiretur 7 
*tua' inquit *terris dedita fama\ et ut in audientis mente remaneret, 10 
in ultimo addidit z et fatis egere volentem\ sed hic singula distinguenda, 
ut maior sit enumeratio. sancta oracvla diyvm Tiberini scilieet, 
vel Apollinis , ut ^VI 96> via prima salutis, quod minime reris, 
Graia pandetur ab urhe. 

132. didita fama divulgata, ut <VII 144> diditur hic subito 15 
Troiana per agniina rumor. 

133. fatis egere volentem id est, quod voluntatis fuerat 
egit necessitas fati. 

134. DARDANVS ILIACAE PRIMVS PATER VRBIS ET AVCTOR JDar- 

danus ex love et Electra, Atlantis fitia, genitns de Italia sorte abire 20 
conpulsus, agros Troicos petit ibique Dardanum oppidum in regione 
Dardania conlocavit. sane hic reddit quod ait supra c cognatique pa- 
tres 5 . sane^ sciendum Atlantes tres fuisse; unum Mauruni, qui est 
maximus; alterum Italicum, patreni Electrae ; unde natus est Dar- 
danus; tertium Arcadicum, patrem Maiae, unde natus est Mercurius. 25 
sed nunc ex nominum similitudine facit errorem et dicit Electram 
et Maiam filias fuisse Atlantis maximi. nec praeter rationem ait 
et <(136> c maximus 5 et <140)> c Atlas idem Atlas generat': nam et 
ipse habuit etiam horum nominum filias, id est Electram et Maiam. 

135. vt grai perhibent id est, ut vestrae continent litterae: 30 
firmius enim est quod ipsorum testimonio infertur. 



23 sane sciendum . . . Electram et Maiam] exscr. mythogr. III 13, 5 



2 nicostratias F nicostratis G, corr. Daniel || 3 genit F || 4 autem] aut G || 

i 

alectra G || 5 eretthonius F || erithonius G || assarachus F || ex illa capis F || 
9 fata scripsi: facta F \\ 10 fort. remanerent || 12 tyberini BH tiberis F || 15 de- 
dita libri, nisi quod didita m || diditur HM: deditur ASHm dedi////tur L di- 
dic F || 18 pati H || 20 adlantis F athlantis G || 21 dardanium G || 23 sane} 
sed F || qui est] quem F \\ 24 italum F \\ 26 non L (nunc T) \\ 27 nec praeter 
rationem ait et maximus om. R || 28 maximi ASL \\ generarat H || 29 etiam 
om. L (add. T) || 30 ut] et M \\ 31 firmus F, corr. Daniel 



220 * SERVII 

136. advehitvr tevgros et homines et regionem significat. sane 
prolepsis est: nam post Dardanum Teucri appellati sunt. 

138. mergvrivs pater est Mercurius^ Iovis etMaiae, quae est una 
de pleiadibus, filius, auctor eloquentiae et lyrae, internuntius deorum. 
5 iste etiam palaestrae inventor hoc modo esse narratur. Choricus, qui~ 
dam rex Arcadiae, filios habuit JPlexippum et Enetum et Palaestram 
filiam. sed iuvenes cum casu inter se haberent certamen } inpressione et 
nisu corporum invenere luctamina. qui cum hoc patre praesente facerent 
et ille re nova delectaretur ? ex ea re ludus factus est, quam rem Pa- 

10 laestra, soror mvenum, Mercurio amanti se prodidit. qui cum rem 
novam vidisset, pleniorem de industria artem homines docuit. hoc seni 
iuvenes a sorore proditum nuntiant. ille iratus est potius filiis, quod 
non tamquam furem Mercurium insequerentur. quem cum illi in monte 
dormientem invenissent, manus ei amputaverunt : unde et ipse Cyllenius 

15 et mons dicuntur; namque graece %vXXov$ aliqua mutilatos parte cor- 
poris dicunt: unde etiam hermas vocamus quosdam stimulos in modum 
signorum sine manibus. Mercurius vero Iovi conquestus, Choricum 
evisceratum in fottietdum redigi fecit, amatam vero suam Palaestram 
remuneratus omne luctameh, quod corpore conficitur ? palaestram vocari 

20 fecit. alii Mercurium quasi Medicurrium a Latinis dictum volunt, quod 
inter caelum et inferos semper intercurrat. hic etiam mercimonii deus 
est. quidam hunc in petaso et in pedibus pinnas habere volunt propter 
orationis, cuius auctor est, velocitatem. caduceum illi ideo adsignatur, 
quod fide media hostes in amicitiam conducat: quae virga ideo serpen- 

25 tibus inligata est, ut sicut illi obliti veneni sui in se coeunt, ita hostes 
contemptis et depositis inimicitiis in amicitiam revertantur. candida 
maia splendidior enini est Maia inter pliadas, quae est una de 
Atlantidibus, hoc est pliadibus. non ergo *candida' pulchra ? ut <(V 
oliy candida Dido. meminit aittem Maiam Atlantidem esse, ut 



1 scholium ad v. 136 hab. T \\ adveitve F || ad homines F || sane] et est T || 
2 prolempsis F prolemsis G T \\ est om. T || nam] quia T \\ fuerunt tencri appel- 
lati T || 3 schoh ad mercvrivs p. e. hab. T \\ 4 pliaditius F \\ lirae F || 6 arcadia 
filius F || plexiplum F \\ Enetum] anteum T || pbalaestram F || 8 inueuere T: 
inuenera F invenerunt Daniel || 9 ludos F || palaestram F || 10 amantis F || 
12 iuuenis T || 15 dicuntur T dlr F \\ eyllos FT\\ 16 dicuntur T || hermas Com- 
melinus: liermos F T \\ stimulos] mutilos F. Schoellius, oxvHonovg ego || 17 Iovi] 
noui T. idem edidit Daniel, ut dubitem satisne accurate legerim hoc loco Floria- 
censem. ceterum Ioui Commelinus \\ corycum F || 19 palaestra F || 20 ficit F || 
a Latinis] adla F || 21 incurrat Daniel || 22 est om. F \\ pennas T \\ 23 ideo 
Commelinus: adeo F, om. T: a deo Daniel \\ 25 inligata est ideo serpentibus 
T|| coeunt ita] coeuntia F \\ hostis conteptis F \\ 27 enim om. LH\\ 28 atlan- 
tidis B atlantibus HMF\\ hoc] id F || est om. B \\ non ergo a plenioris com- 
mentarii auctore additum esse videtur ut alienum scholium cum Serviano co- 
necteretur || 29 utlantidem F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 136-147. 221 

ante tibi Eoae Atlantides abscondantur et multi ante occasum 
Maiae coepere, cum vellet per Maiam etiam ceteras Atlantis filias 
intellegi. 

139. cyllenae mons est Arcadiae, ubi Maia Mercuriuni est 
enixa. fvdit autem non iniuriose dictum est ; ut in Pisonem 5 
quae te beluam ex utero, non hominem fudit, sed celeritatem 
parientis ostendit, quod infantibus dicitur omen felicitatis adferre. 
spectat etiam ad rationem physicam: nam celer est ubique Mercu- 
rius ; ut diximus supra <(IV 239)> ? et ideo dicit eum etiam in ortu 
fuisse velocem. 10 

142. genvs amborvm aut meum et tuum, aut Troianorum et Arca- 
dum. ergo *amborum' potest c utrorumque' accipi. 

144. temptamenta tvi pepigi cum nullo ante pactus sum ; 
ut te aut per artem aliquam ; aut per legatos probarem ? sed intre- 
pidum me tibi commisi. c temptamenta pepigi' experimenta pactus 15 
sum: nam geminus est f hic praeteritus ab eo quod est paciscor: 
facit enim et c pepigi' et c pactus sum', sicut c placeo' et placui et 
placitus sum. c pago' enirn, unde multi volunt venire ^pepigi^ nus- 
quam est lectum. et altera est expositio: non temptavi te quibusddm 
pactionibus, quibus crederem tuto ad te venturum: ut haec fyerit ars 20 
temptantis. aut *non legatos' tale est, quemadmodum in oratione ab 
alio in aliud initium transitur, ut <(IX 425)> me me adsum qui feci, 
et non respondetur propositis. ergo illtid refertur *non legatos misi% 
aut tale aliquid, quod sententiam compleat. 

146. GENS eadem qvae te sic agit ; ut et ipse praestare videa- 25 
tur; nam et supra ait <120> c socia arma rogantes\ et argute in- 
seruit *eadem\ nec addidit *nos\ davnia Rutula ; a Dauno. 
CRVDELI bello supra <(118> c bello profugos egere superbo\ 

147. nihil AFORE sibi offuturum nihil arbitrantur. 



1 ante] georg. I 221 || multi] georg. I 225 || 5 in Pisonem] fragm. YX 
p. 1066 Halm. 



2 etiam ceteras ctiam acllantis filias F || 6 beluam LF bellam H belua 
ASBM\\ 7 om felieitatem B \\ 8 etiam] enim M\\ 9 et B: sed ASLM, om ; 
HF [j etiam dicit eum F || 11 ad genvs a. supr. vcrs. aut dardani^aut mercurii 
aut meum aut tuum aut arcadum aut troiaoorum T || et tuum Masvicius: aut 
tuum F || 13 ante] autem M || 16 nam geminus est hic praeteriti usus F. 
Schoellius. fort. n. geminus e. hic praeteriti, ut geminus substantivum sit. nam 
geminum est hic praeteritum Stephanus \\ 17 et pepigi om. F \\ 18 pago] pango 
ASM. cf. Prisc. I p. 523, 23 H. || 19 lectum est BM\\ non temptavi . . . ars 
temptantis hab. T \\ non] ne Gr || 20 malim crederem me || 21 aut] fort. et || 
22 me me] mene G || 25 agit] ait LHF \\ 28 supra bello om. F \\ 29 afore LF: 
adpore ASH affore B M || abfuturum M || v. 148 acl qvin supr. vers. ut non, acl 
omnem supr. vers. bene omnem ne solum euandrum contemnere uiderentur T 



222 SERVIT 

148. qvin omnem ut non omnem. et bene ^omnem?, ne solum Euan- 
drum contemnere viderentur. penitvs sva svb ivga utrum *penitus 
sub iuga mittanf, an ^omnem penitus Hesperiam'? 

149. qvoD svpra teneant Adriaticum dicit. qvodqve adlvit 
5 infra Tyrrhenum dicit: omne enim mare 7 guod a Sicilia usque ad 

Hispaniam tendit, inferum appellatur ideo quod sol ibi ad inferiores 
caeli partes delapsus occidat. 

150. accipe daqve fidem ab utili agit. et hoc est quod ait 
in decinio <^152)> hunianis quae sit fiducia rebus. svnt nobis 

io fortia bello PECTORA iterum sic laudat iuventutem suam, quasi praestet 
- auxilium. 

151. rebvs spectata ivventvs experimentis probata, decennali 
scilicet proelio. et bene proniissionem rebus confirmat et testinio- 
niis ; quae est verbis invalida. 

15 152. ille os ocvlosqve loqventis suffecerat ad recordationem An- 

chisae vultum agnovisse. addidit *et totum lustrabat himine corpus' : quod 
sine dubio non vacat. nam quia Aeneas de virtute sua multa prae- 
dixerat, orationem eius voluit aestimare de corpore: et postquam fides 
factq est, inde coepit *ut te fortissime Teucrum accipio 3 . 

20 153. totvm lvstrabat lvmine corpvs paterna in eo linea- 

nienta cognosc,ens. . Humine' autem pro luminibus, id est oculis. 

154. pavca refert non pauca/ sed paueis, id est breviter. 
hoc vult dicere: inulta eunT dixisse, sed paucis. vt te quem- 
admodum. vt te fortissime tevcrvm ad ^optime Graiugenum' reddidit 

25 *fortissime Teucrum\ 

155. AGNOSCOQVE libens postquam probavit ex habitu corpo- 
ris yera esse quae dicebat Aeneas, per Anchisen eum laudat adu- 
latione deposita. sane inter agnosco et cognosco superfiuo quidam 
volunt facere discretioneni , ut cognoscamus novos, agnoscamus 

30 antiquos. sed haec a poetis metri necessitate variantur; nam c agno- 
sco ? propter synalipham dixit. 



12 spectata experintentis probata] cf. Non. p. 402, 23 M. || 28 sane 
antiquos] cf. Isid. diff.' verb. 62 et 89 



1 ne] non F ne non JDaniel || 2 uideretur F \\ 3 ominem F || 4 hadriati- 
cum G || 5 tyrrenum F || 6 apellatur F || 8 ab utili agit edidit Stephanus || ait] 
est S || 12 ad spectata supr. vers. probata T || 13 proelio] probata add. Sa \\ 
ex testimoniis B || 14 uerbis est M || verbis] uerba B, om. LH (in uerbis add. I) 
|| 17 de] in Daniel || 19 accipere F accipe G \\ 20 lineamenta F: liniamenta 
reliqui praeter H, qui liam . c. menta exhibet. i. e. figuras superscr. m || 21 re- 
cognoscens B || acl lvmine supr. vers. oculis F \\ 23 hoc] efc hoc F \\ sed e pau- 
cis H || 24 ad vt te f. t. supr. vers. ad hoc respondit quod ille dixerat optume 
graiugenum T || 28 cognosco et agnosco -SL || et cognosco om. H || 29 et agno- 
scamus AS \\ novos agnoscamus om. L (add. T) > 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 148—166.^ 223 

156. vogem anceisae magni mire qttod non fecit Aenean dicentem 
qui sit, JEuandrum cognoscentem. 

157. hesionae visentem begna sororis commemorationi necessitu- 
dinis reddit commemorationem hosjpitii. sane fabula de Hesione et nota 
est et aliquot locis exposita. quis enim nescit a Laomedonte mercedem 5 
Neptuno et Apollini 6b muros Troiae fabricatos negatam; cumque in- 
cursu maris civitas vexaretur, coactum Laomedontem filiam Hesionam 
ceto obicere; eamque ab Hercule liberatam, eversa Troia et occiso Lao- 
medonte propter negatum praemium, Telamoni suo comiti in matrimo- 
nium datam. quae causa fecit ut Priamus ad visenda sororis regna 10 
proficiscens y cum Salaminam tenderet y iter per Arcadiam faceret et tunc 
ab Euandro esset susceptus Anchises. hesionae visentem regna 
SORORIS ut diximus supra (I 619> Hercules eversa Troia Hesionain, 
Laomedontis filiam, Telamoni suo comiti dedit, ex qua natus est 
Teucer. Priamus postea cum Salamina tenderet ad visendum regnum 15 
sororis, per Arcadiam iter fecit ? et tunc ab Euandro est susceptus 
Anchises. visentem regna videre* cupientem. 

159. protinvs uno eodemque tempore, hoc est dum pergit ; 
vidit Arcadiam; nam non possumus c simur intellegere, cum Sala- 
mina insula sit ? Arcadia in continenti. 20 

161. mirabarqve dvces tevcros hos laudat, quo melior sit 
ille quem praefert. 

162. cvngtis altiok non solum ad staturam, sed ad omnia. 

163. ivvenali ardebat amore inest enim strenuis iuvenibus 
studium adquirendarum amicitiarum: Horatius animusque virilis 25 
quaerit opes et amicitias. 

165. cvpidvs i7tL&v{i(DV. phenei oppidi Arcadiae: Homerus 
oE 08V8OV r' 8V8{iovto. nec nos debet movere quod ; cum Euander 
de Pallanteo sit ; dicit c Phenei sub moenia^ cum sciamus poetas 
vicinas omnes pro uno habere civitates, sicut de Didone facit, quam 30 
nonnumquam Tyriam, aliquotiens Sidoniam vocat. 

166. ille mihi i^signem pharetram ius hospitii habet inter 



25 Horatius] a. p. 166 || 27 Homerus] II. II 605 



1 mirere Schoellius. quod deleri malim || 2 qui sit F: qui scit Daniel || 4 fa- 
bule "F || 5 aliquod F || 6 apollino F || incursum G || 7 filiam . . . Laomedonte om. G 
|| 8 cito F || 11 Salamina tenderet et iter Baniel || 16 susceptus est ASB \\ 19 sa- 
lania H\\ 20 insula BLJSF: in insula ASMl || archadia autem B arcadium H 
arcadiae F || 23 ad cvnctis a. supr. vers. non solum ad staturam sed ad omnia 
referendum altior T || 26 opes et om. AS \\ 27 87ti<&v(ia)v Commelinus: en. emON F 
E7U ftvybcov Daniel || finei A S phinei M phynei F || 28 oi 4)iN€ONT€NeMONT€ libri 
praeter F, qui oi 4>incon tene amicitias ncmontc exhibet || 29 phenei S fenei L: 
phinei vel finei reliqui || poetam ASLM || 30 una l et vulgo || 31 aliquando L 



224 SERVII 

se reinunerationeni, sed verecunde tacet Euander de suis muneribus. 
lyciasqve sagittas enumerando singula efficit ne communia etficta 
videantur. 

167. aveo dedit intertextam legitur et c intertexto'. et figu- 
5 rate dictum est, intertextum aurum habentem. 

168. frenaqve bina poetice, nam c duo' debuit dicere: c bina 5 
enim secundum Ciceronem non dicuntur nisi de his quae sunt 
numeri tantum pluralis. nam Cicero per epistolam culpat filiuin, 
dicens male eum dixisse c direxi litteras duas' ; cum c litterae', quo- 

10 tiens epistolam significant, numeri tantum pluralis sint. contra 
c epistolas binas' non dicimus, sed c duas ? . 

169. ivncta est mihi FOEDERE dextra antiquis amicitiis per 
Anchisae hospitium. 

171. avxilio laetos dimittam Jiaec sunt pauca quibus auxilium 
15 pollicetur. opibvs id est militibus. *opes* antiqui vocdbant milites. 

172. qvando hvc venistis amici siquidem amici iam venistis: 
extraneos enim ad sacra non licebat adbibere. hos autem adhibet 
ad sacra quasi antiquis iunctos amicitiis: unde infert c et iam nunc 
sociorum adsuescite mensis 5 . 

20 173. annva qvae differre nefas anniversaria saerificia, id 

est sollemnia, ideo non differuntur, quia nec iterari possunt. sollemne 
autem hoc esse ipse ait <(102> forte die sollemnem illo rex Arcas 
honorem. nam kalendaria si qua ftierint ratione dilata, possimt 
rej$eti ; nec piaculum eorum intermissione committitur. sane fooc 

25 sacrum pollutum vocatur, quod populo. annis singulis luitur. faven- 
tes ut in sacris *favete Ungnis% *favete vocibus\ 

174. et iAM nvnc ordo est *et iam sociorum\ 

175. dapes eptflae deorum propriae, ut lovis cena. svblata 
reponi pocvla quoniam metu reliquerant mensas, ideo ait *reponi\ 



6 bina enim e. q. s.] cf. Isid. diff. verb. 159 || 8 Cicero] fragm. p. 972, 33 Or. 



2 ad v. 166 enumerando singula efficit ne uideantur communia et ficta sed 
propria et gentilicia troianorum T \\ 4 figurate Daniel: figura F \\ 5 ad inter- 
textam supr. vcrs. intertextum aurum habentem T || 7 Ciceronem . . ^pluralis 
om. H || 8 numero tantum plurali L tantum numeri pluralis A tantum in 
numero plurali 8 || per epistolam] pepia H || 9 direxi tibi L direxit H || 10 sint] 
sunt Ati, ciceronem non dicuntur . . . pluralis sint add. H || 15 scholium acl 
opibvs edidit Daniel e Turonensi, in quo ab eo scriptum est qui Tironianis notis 
utebatur \\ 16 iam amici F || 20 e Floriacensis additamentis hoc scholium consti- 
tuendum est annva i. e. soliemnia. sollemne autem . . . honorem. ceterum sol- 
lemne . . . honorem edidit Stephahus || 23 si om. M \\ 24 ad v. 173 in marg. hoc 
sacrum polluitum (sic) uocabatur apud antiquos quod singulis annis populo 
luitur i. e. persoluitur sacrificatur T || 25 polluctum Dorvillius, ipsius interpre- 
tis errorem corrigens || 28 caena AMM^\\ 29 ait addidit Daniel 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 167-183. 225 

176. gramineo hic * de gramine facto', alihi *gram,ineo' pro gra- 
minoso, ut <(VII 106)> gramineo ripae religavit ao aggere clas- 
sem. sedili bene c sedili ? : nam in templo Hereulis lectisternium 
esse non licebat. quamvis apud veteres omnes sedentes vescerentur. 

177. praecipvvm potest et *praecipue' accipi. 5 

178. accipit aut suscipit ad sedendum: aut pascit, ut <(III 
353^> illos porticibus rex accipiebat in amplis. * torum autem 
herbarum super solium fuisse intellegamus, ne sit sedili contrarium. 
congrue autem de leonis pelle dicit coopertum, quasi in Herculis 
sacris. * invitat et accipit verba hospitalia. * 10 

179. tvm lecti ivvenes non vacat 'lecti': in sacris enim 
Herculis nec servi intererant nec liberti, adeo ut Appius, qui sacra 
haec transtulit in libertos vel, ut quidam volunt, in servos publicos) 
e*t caruerit oculis et intra annum omnem familiam perdiderit Pina- 
riorum. certatim id est studiose. araeqve sacerdojs maximae 15 
scilicet: nondum enim templum Herculis fuerat ; sed ara tantummodo, 
quam maximam dicit (21V} ex magnifcudine fabricae. 

181. laboratae CERERis quae eget laboris, ut mox et fru- 
mentis labor additus, ut mala culmos esset robigo: glandes 
enim sine ullo labore nascuntur. 20 

183. perpetvi tergo bovis [aut] secundum Homerum intelle- 
gendum 7 qui dicit carnes dorsi apponi solitas honorabilioribus, ut 
sit sensus talis: posuit ante eos magni bovis carnes eas quae apud 
Maiores in lionore fuerunt. et re vera c perpetui ? : nam de lioc bove 
immolato Herculi carnes carius vendebantur causa religionis, et 25 
inde alter redimebatur ; qui ex illius pretio comparatus quasi per- 
petuus esse videbatur. *tergo 5 autem potest a parte totum intellegi: 



1 hic . . . graminoso] cf. Isid. diff. verb. 223 || 3 bene sedili . . . licebat] 
cf. Macrob. Sat. III 6, 16 || 16 nondum enim . . . fabricae] cf. schol. vet. in 
Iuven. VIII 14 || 18 mox] georg. I 150 || 21 Homerum] 11. VII 321 



5 ad praecipvvmqve supr. vers. potest pro praecipue accipi T || 8 intelle- 
gimus H || 9congrue autem sicut de leonis pelle sicut dictum est dicitur co- 
opertum T\ sicut et sicut dictum est omisit Daniel. fortasse sicut dictum est 
post intellegamus addi voluit plenioris commentarii auctor, cum supra ad c gra- 
mineo? adscriptum esset r de gramine facto\ || de] fort. sedile vel id || pelle leo- 
nis H || quasi . . . sacris] quia nihil oportunius in IJerculis festo Daniel || 10 
invitat . . . hospitalia post Pinariorum hao. F || 13 vel ut Daniel: uelit F \\ 
inserios F inferios G, corr. Daniel \\ 14 Pinariorum] immo Potitiorum. cf. Ma- 
crob. Sat. III 6, 13; Liv. I 7, 14; Fest. s. v. c Potitium\ ceterum pinnariorum 
LH\\ 17 maxima F \\ dixit AS \\ fabricae] Viscera. uiscus uiscera (uisceri ead. 

V 

man. lege uisceris) facit add. F || 19 robigo A M rubigo reliqui || 21 aut seclusi 
et infra Qin. 24) et re vera scripsi pro aut re vera: nam secundum . .. fuerunt 
non ipsa quogue eo spectant ut *perpetuus bos'' qui sit intellegendus exponatur || 
26 alter] alter bos M vitulus alter Fabricius || qui . . . videbatur om. B 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 15 



226 SERVII 

quamvis alii dicant ideo *tergo bovis% quod ad aram maximam aliquid 
servari de tauro nefas est; nam et corium illius mandunt. lvstba- 
libvs aut pinguibus: moris. enini fuerat conapleto lustro pingues 
victimas offerre censores: aut certe de quinquennali bove ; id est 
5 perfectae aetatis: nam Homerus dicit itiova TtevTccEtrjQov. aut quia 
per quinquennium ipsis victimis urbs lustrari solebat. alii proprie Hu- 
stralia' dicunt quae duabus manibus accepta in aram pontifex vel cen- 
sor inponit: quae non prosecantur. 

184. POSTQVAM EXEMPTA FAMES ET AMOR COMPRESSVS EDENDI 

10 postquam et necessitati satis factum est et voluptati. 

185. rex evandrvs aut non servavit nominis declinationem: nam 
*Euander' facit 7 sicut ipse alibi <X 515> Pallas Euander in ipsis: 
aui graece declinavit 6 Evavdoog. non haec variat in uno pro- 
nomine c non baec sollemnia nobis, has e& more dapes ; hanc tanti 

15 numinis aram ? . 

187. vana svperstitio superstitio est timor superfluus et de- 
lirus. aut ab aniculis dicta superstitio, quia multae superstites per 
aetatem delirant et stultae sunt: aut secundum Lucretium <(I 66> 
superstitio est superstarrtium rerum, id est caelestium et divinarum, 

20 quae super nos stant, inanis et superfluus timor. vetervmqve 
ignara deorvm duo dicit: non ideo Herculem colimus, aut quia 
omnem religionem veram putamus, aut quia deos ignoramus anti- 
quos. cautum enim fuerat et apud Athenienses et apud Romanoi^ 
ne quis novas introduceret religiones: unde et Socrates damnatus 

25 est et Chaldaei vel ludaei sunt urbe depulsi. sane quidam veteres 



3 aut pinguibus ... censores] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 507 



1 ad teego supr. vers. quidam dicunt tergo propterea quia ad aram maxi- 
mam. aliquid seruare de tauro nefas erat T || bovis] iouis F. ^tergum* moneo 
*corium' intellegi ab interprete || ad om. F. ara in maxima Lion || 2 ante nam 
lacunam indicavit Daniel || mandant F, corr. Daniel || 5 ttiona neNTaeTHPON A S : 

T7ION U6NT6THPON jR MONANENTAEN L MONAN6NTA. en. pOU. H TTTONTT€NTA €T HPON 

M TTiONa MGNTa gtpon F ccq6sv<x TtsvTccstrjQov Homerus II. VII 315 || 6 lustrari 
Daniel: lustralim F || ad lvstralibvs supr. vers. quidam proprie dicunt lustralia 
quae manibus duabus uel censor uel pontifex ponit in aram T || 10 postquam 
autem L || necessitatis factum F || satis om. L (add. T) || 13 evaNapoc jP|| 14 sol- 
lempnia F || 16 delerus JR, dilisus F || 17 superstitio est _R || quia] quae ASF || 
multae LH multe B: multis AS multi F mulieres M. cf Isid. or. VIII 3, 6 
*alii dicunt (scil. superstitionem dictam esse) a senibus, quia multis annis super- 
stites per aetatem delirantf et mythogr. III 5, 2 *hoc autem vel ab aniculis ultra 
consuetudinem humanae vitae superstitibus, teste Servio, vocabulum sumptum est\ 
Don. ad. Ter. Andr. III 2, 7 || 18 dilirant LF \\ 19 est et superstantium H || 
vetervmqve BM: vetervmve reliqui || 22 veram] ream H \\ aut quia deos igno- 
ramus apud (aput A) antiquos enim cautum fuerat ASE || -23 cautum enim 
fuerat] nam statuntum fuerat M || 25 vel] et Stephanus || sane quidam e. q. s.] 
cf. Arnob. adv. nat. III 38 sq. unde dubitandum esse videbis rectene veteres dei 
dicantur novensiles, si quis eos ex hominibus factos intellegat. 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 184-201. 227 

deos novensiles dicunt, quibus merita virtutis dederint numinis digni- 
tatem. ergo ideo *vana 9 , quia superstitio ignara deorum. 

189. novamvs honores detraxit c re', nam c renovaiaus' debuit 
dicere: quam particulam alibi addidit, ut <III 717> fata renar- 
rabat divum. aliter in quarto <260> tecta novantem dixit. qui- 5 
dam intellegunt proprie esse *novare' replicando vetera quandam facere 
novitatem ac per hoc excludere vetustatis iniuriam. 

190. svspensam hanc aspice rvpem Cacus secundum fabulam 
Vulcani filius fuit ? ore ignem ac fumum vomens, qui vicina omnia 
populabatur. veritas tamen secundum philologos et historicos hoc 10 
habet, hunc fuisse Euandri nequissimum servum ac furem. novimus 
autem malum a Graecis %a%6v dici: quem ita illo tempore Arcades 
appellabant. postea translato aeeentu Cacus dictus est ? ut *EXevr\ 
Helena. ignem autem dictus est vomere ; quod agros igne popula- 
batur. hunc soror sua eiusdem nominis prodidit: unde etiam sacel- 15 
lum ineruit, in quo ei per virgines Vestae sacrificabatur. svs- 
pensam evpem quasi iam iamque lapsuram. 

193. recessv a vestigiis scilicet hominum. 

194. semihominis hoc est feritate corrupti. facies pro *uni- 
versus vis^is\ - 20 

195. inaccessam participium sine verbi origine ; *accedor' enim 
non dicimus; sed tale est ; ut placita nupta triumphata regnata. 
et quaeritur quis hoc ante Vergilium dixerit? ora virvm hoc est capita. 

198. HVIC monsteo bene vitavit casum ; in quo inerat turpis 
significatio verbi, ne diceret *huic Caco\ 25 

200. et nobis sicut multis ; quibus Hercules profuit monstra 
purgando. aetas beneficium temporis ; ut <(IX 7)> volvenda 
dies en attulit ultro. 

201. avxilivm adventvmqve dei hysteroproteron ; ante enim ad- 



8 Cacus e. q. s.] exscr. mythogr. I 66, II 153, III 13, 1 |) 19 facies 
yisus] cf. Dcm. ad Ter. eun. II 3, 5 et G-ell. XIII 30 



2 ergo] inepte hac particula usus est plenioris commentarii auctor, ut scho- 
lium ad vana adscriptum cum superioribus coniungeret \\ 4 addit ASL \\ h^ qui- 
dam . . . iniuriam e Turonensi edidit Daniel \\ 10 lioc om. LH (add. I) || 11 fuisse 
hunc B || fuisse om. F || 12 cacon libri, nisi quod cacom F || 13 helenus helena 
A8-E helenae helena L aelene elena H helene helena MF || 14 igni L || 
15 eius nominisv F || 16 in quo ei peruigili igne sicut uestae sacrificabatur F, 
quam scpipturam vulgatae praestare vidit Prellerus Eoem. Mythol. p. 647 adnot. 4 || 
Yestae om. B, sicut Vestae Masvicius || 20 uisum F, corr. Daniel \\ 22 regnata 
om. LH (add. T) || 23 uergilium F \\ ad ora supr. vers. i. e. capita T \\ 24uita- 
uit ex uitat A mutauit F || casum] causam H cacum M || in om. S || inter- 
erat F || 26 quibus om. L (add. I) || profuit hercules E || 27 uoluendo AS \\ 
29 ad avxilivm a. d. in marg. histeroproteron est hoc loco quia primo fuit 
aduentus et postea auxilium T || aduentum om. F, add. Daniel 

15* 



228 SERVII 

ventum, sic auxilium debtiit dicere. maximvs vltoe non tantum 
noster, sed omnium terrarum. 

202. tergemini nece GERYONAE liane fabriam diximus illo 
loco <(VII 661> postquam Laurentia victor Geryone extincto 
5 Tirjmthius attigit arva. SPOLHSQVE svperbvs atqui boves 
abduxerat: sed spolium esfc quicquid de hostibus tollitur, ut <XI 80> 
addit equos et tela quibus spoliaverat hostem item <VI 168> 
postquam illum vita victor spoliavit Achilles. sane aliter 
supra <(196> foribusque superhis. 

io 203. victor perpetuo epitheto Herculis usus est, quia omnia ani- 

malia vicit: quod in sequentibus plenius dicetur. . sane de Caco inter- 
empto ab Hercule tam Graeci quam Bomani consentiunt, solus Ver- 
riusFlaccus dicit Garanum fuisse pastorem magnarum virium, qui 
Cacum adflixit ? omnes autem magnarum virium apud veteres Hercu- 

15 les dictos. 

205. at fvris caci mens pro ingenti scelere furis nomen 
posuit: capitale enim crimen apud maiores fuit ante poenam qua- 
drupli. sed Jiic quidam ab Euandro tamquam in degeneri fraude furem 
appellatum volunt. 

20 208. aveetit erat proprium *abegit 5 ; sed respexit ad praedam, 

quae averti dicitur 7 ut <I 528> raptas ad litora vertere praedas. 

209. atqve HOS quotiens masculinum et femininum iunguntur, 
haec disciplina est, ut etiam si posterius est femininum ; masculino 
respondeamus. pedibvs rectis pro z pedum rectorum% dativus pro 

25 genitivo. 

210. versisqve viarvm indiciis] Jioc est vestigUs, quod aversi trahe- 
bantur. versisqve viarvm indiciis id est contra naturam inicien- 
tibus errorem indiciis. ipsa ; inquit ; decipiebant indicia, quae indi- 
care consuerunt; nam c indicium ? ab indicando nomen accepit. 

12 solus Verrius Flaccus . . . dictos] cf. AureL Vict.or. gent. Uom. VI || 
17 capitale . . . quadrupli] exscr. Isid, or. V 26, 18 

2 sed] sed et BM \\ terrarum om. LH. unde lucanus (IV 610) c terras mon- 
stris aequorque leuantem magnanimum alciden libycas exciuit in oras' add.JD \\ 
3 haec fabula dicta est illo loco F\\ 6 adduxerat L (corr. 1) || 9 superbus F |[ 
10 ephteeto F, corr. Daniel || 12 ab Hercule Daniel : alii hercule F || 13 Cara- 
num lordan Herm. III p. 409 || 16 fvriis LFa \\ mens effeka M \\ 17 quadru- 
plicem B [| 18 in degeneris frade (fraude G) F, quod correxi. degenerem autem 
fraudem dixit interpres quae genus Caci dehonestaret , ut Tacitus ann. XII 19 
degenerem precem. fortasse plenius scholium, quo monitum erat Euandrum, cum 
furem diceret Cacum, a fabula discessisse, neglegenter in brevius coniractum est. 
cf Serv. ad v. 190 et 226 || 19 apellatuin' £ || 20 refflexit H\\ 22 quotiescumque 
M \\ iungitur L || 23 ut etiam ut si F \\ est om. L (femininum sit l) || 24 ad pe- 
dibvs r. supr. vers. pro pedum rectorum T || 26 versisqve v. i. hoc est . . . 
trahebantur id est contra e. q. s. F. hoc est . . . trahebantur edidit StepJianus 



COMM. IN VERGL AEN. VIII 202-220. 229 

212. signa et hie *signa* pro vestigiis. 

215. qverellis impleei nemvs non ? ut multi dicunt, quia 
consortes perdiderant, sed quia avellebantur a pascuis: insita enim 
est bubus aviditas edendi, unde est ite domum pasti ; si quis 
pudor ? ite iuvenci: vel certe propter stdbulorum mutationem. *im- 5 
pleri nemus' pro *impletur et relincuntur', infinitum pro indicativo. 

216. et colles clamore eelinqvi cum clamore, ut <I 519> 
et templum clamore petebant et atque Ixionii vento rota 
constitit orbis, id est cum vento. et hoc est melius. nam multi 
dicunt: relinquebantur colles etiam a clamore, hoc est tantum re- io 
cesserant a collibus boves, ut nec echo resultaret, scilicet ad colles 
iam clamore non perveniente. quod non procedit, quia hoc sensu 
illud excluditur c reddidit una boum vocem 9 : si enim tam longe 
fuerunt, ut nulla ratione recedentium boum mugitus colles derelictos 
feriret, quemadmodum inclusi bovis est clamor auditus ab Hercule? 15 
alii ita: linquit imago vocis evanescens, tamquam relictis collibus in- 
audita. 

211. reddidit quasi inclamata. vna bovm figura Graeca, ^ita 
tc5v fiocov. 

218. mvgiit more suo pro c mugivit', ut <VII 516> audiit et 20 
Triviae longe lacus. gvstodita fefellit id est dum custodiretur 
fefellit. 

219. exarserat pro * ' exa/rsit' . ateo felle doloe quo ira- 
scimur secundum physicos, ut splene ridemus: Persius <T 12> sed 
sum petulanti splene cachinno. 25 

220. eapit aema manv nodisqve gravatvm robvr duo dixit, sagit- 
tas et clavam. et non vacat c que\- nam si armorum epexegesis est 



4 ite] buc. VII 44 || 8 atque] georg. IV 484 || 23 quo irascimur . . . ride- 
mus] cf. Isid. or. XI 1, 127 



1 ad si&na ferebant supr. V6TS. uestigia ducebant T || schol. ad signa edi- 
ditStephanus || 2 non] nam F || 3 uel]ebantur M || 5 ad discessv m. b. in mafg. 
quidam dicunt propter stabulorum mutationem coeperunt mugire T. in eodem 
implebebantur (sic) et relinquebantur ad impleri et kelinqvi adscriptum est II 
7 clamare L II reliqvi L M (corr. I) \\ 8 petebant] pote potebant F potebant G \\ 
9 id est] om. ASLH, hoc est M \\ conuento LH (corr. T) || melius . . . hoc est 
om. LH (add. I) || 10 relinquibant F || 11 resultarent BM (corr. m) || 12 clamo- 
rem non peruenientem JRH || quia hunc sensum illud excludit B || senso H || 
13 bouum LH\\ 14 recedente AS || relictos AS |) 15 feriret] non feriret et F \\ 
16 linquit (scil. colles) scripsi: inquid F || evanescens scripsi: euandens G eua- 
dens j^|| colibus F (collibus G) || inaudita scripsi: inauditur F. possis et minus 
auditur || 19 tldin F \\ 21 ad cvstodita supr. vers. dum custodiretur T || 23 ad 
ExARSEKATSupr. v&rs. pro exarsit T || 25 sum] sub BH\ petulantis B || plene 
B || chachiano A chachinne S chacinno H cacinno F || 26 duo dixit et et cla- 
uam edidit Stephanus 



230 SERVII 

c nodis robur gravatuni ? 7 vacat c que'. c gravatum 5 autem pro c grave' 
posuit: iiam grave est per naturam ponderosum, gravatum quod 
oneratur extrinsecus. sed quidam melius c gravatum' ', quam *grave' 
dictum volunt, quasi extrinsecus nodi sint additi. 
5 222. tvm primvm id est primo Herculis beneficio. 

223. tvrbatvmqve ocvlis ea parte turbatum, quae proditrix 
mentis est. alii c oculi ? legunt et accipiunt a superioribus Widere 
turbatum oculi 5 . iliget potest Hlicef accipipro *igitur' aut *continuo\ 

226. arte paterna perseverat in fabula. sane aliter ferro, 
to aliter arte. 

227. fvltosqve emvniit hysteroproteron : fulsit ut muniti essent. 
et *emuniif sieut c mugiit 5 et c emuniit ? pro emunivit. obice' po- 
stes hanc obicem dicimus, ut <(X377y ecce maris magna clau- 
dit nos obice pontus. dubitant enim multi ; utrum masculinum sit. 

15 228. tirynthivs a Tiryntha, in qua nutritus est civitate, ut 

diximus supra <(VII 662)>. et est versus hypermetrus. 

230. dentibvs infrendens proprie Hnfrendens' est inter se conpri- 
mens dentes: nam et frendere significat dentibus frangere, unde nefren- 
des infantes, quia nondum hdbent dentes. et Varro frenos hinc putat 

20 dictos. frendere ergo quoquo modo frangere, ut ^fresa fdba 9 fracta. 

231. aventini montem ut <I 244> fontem Timavi ; <III 293> 
Buthroti urbem. , 

232. ter pessvs valle resedit egens consilii: Sallustius 



2 grave . . . extrinsecus] cf. Isid. diff. verb. 266 || 17 proprie e. q. s.] cf. 
Luct. Plac. ad Stat. Theb. V 663 et IX 446. Isid. or. X 105 et 137; XVII 4, 4 
et XX 16, 1. Isid. diff. verb. 226. Fest. Paul. s. v. frendere. Plac. gloss. 
p. 31, 16 Deuerl. || 23 Saliustius] hist. inc. 10 Dietsch. II 39 Kritz. 



1 robur om. M || autem om. B || 3 oneratar] meratur F \\ ad nodisqve a. supr. 
vers. quia extrinsecus fuerunt nodi additi T || 5 ad pkimvm supr. vers. primo T 
7 et accipiunt . . . oculi om. B ]| a superioribus] nostri add. M || 8 oculis As 
ad ilicet supr. vers. igitur aut continuo ilicet in hoc loco intellegitur T 
9 sane et alitur (sic) ferro et alitur (sic) arte edidit Stephanus || 11 ad fvltos- 
qve e. id est fulsit ut muniti essent.- et est histeroproteron uel hypallage T || 
mvniit LHM || 12 sicut . . . emunivit] sicut muniit et mugiit pro emuniuit 
ASH (corr. a) pro emuniuit B sicut mugiit et muniit pro muniuit L sicut 
mugit et munit pro muniuit M sicut emuniit et mugiit pro emuniuit F. post 
mugiit vulgo additur pro mugiuit || 14 multi] non nulli F \\ sit om. LII\\ sit] 
an femininum add. I) || 15 tirrintha A tyrrintha S tyrintha BL thyrintha H 
tirintha M tyrhinta F || in qua nutritus est] ubi natus est F || 17 ad dentibvs i. 
in marg. dentes inter se comprimens proprie. et frendere est dentibus frangere 
unde et infrendes dicuntur infantes qui non habent dentes. hinc quidam fre- 
nos dictos aestimant hinc et faba fresa T || infrendus F, corr. JDaniel "\\ 18 et 
ante frendere delendum videtur || unde et nefrendes Daniel || 20 quoquo modo 
G. Becker mus. rhen. XXIX p. 495 : quo modo F || 22 botroti B bithroti L 
bitroti M butroti F || urbem] id est auentinum montem add. D \\ 23 egens] 
fessus egens B ^ 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 222—248. 231 

fessus in Pamphyliam se reeeperat. nam corpore ^fatigatum 5 
dicimus, animo vero c fessum ? ? quamvis hoc saepe confundat aucto- 
ritas. sane quidam sic distingimnt Her saxea temptat limina% subiun- 
gunt *nequiquam ter% ac post Yessus valle resedif, ut semel sederit. 

233. stabat acvta silex paene omnes hune silicem dixerunt: 5 
nam et Varro et Lucretius ita dicunt. tanta tamen est Vergilii 
auetoritas, ut persuadeat nobis etiam hanc silicem dici. DIRARVM 
volvcrvm modo c dirarum ? non mali ominis dieit ; ut sunt bubones, 
sed quae humanis cadaveribus vescebantur: dixit enim <(196)> fori- 
busque adfixa superbis ora virum tristi pendebant pal- 10 
lida tabo. 

237. dexter hoc est a dextra parte consistens. concvSsit sol- 
vit ; inpulit. satis signatis usus est verbis. 

240. reflvitqve exterritvs amnis rem naturae vertit in 
fabulam, cum ruina rupis in se recurrere necesse sit impetum flu- 15 
minis. 

242. ingens regia regia, sicut Cacus putabat. sic est et illud 
dictum <I 140> illa se iactet in aula Aeolus. penitvs pa- 
tvere admissum lumen est usque ad secreta speluncae. cavernas 
autem speluncae per tapinosin dixit. sane veteres loca concava, vel 20 
si quid incurvum fuisset, cavemas appelldbant. 

243. si QVA vi terrae hiatus non nisi ex terrae motu fit. qui 
quoniam aut motu aquae inferioris nascitur ; aut crebris tonitribus ; 
aut de concavis terris erumpentibus ventis ; ideo ait c si qua vi\ 
quod autem dicit c infernas reseret sedes ? ; notandum est etiam de 25 
inpossibilibus fieri posse comparationem. 

245. dis invisa superis scilicet. 

246. trepident inmisso lvmine manes Lucanus <VI 744> et 
subito feriere die. 

248. insveta rvdentem clamantem. et abusive dictum est ; 30 
sicut supra de leonibus <(VII 16)> et sera sub nocte rudentum ; 
nam rudere proprie asinorum est: Persius <(III 9)> findor ut Ar- 
cadiae pecuaria rudere dicas. aut ideo *rudentem% quia supra 
ait <194> semihominis Caci. 



1 nam . . . fessum] cf. Isid. diff. verb. 241 || 22 terrae hiatus . . . ventis] 
exscr. Isid. or. XIV 1, 3 



2 confundit F \\ 3 distingunt F || 6 et ante Varro om. AS || Varro] de.o 
add. L || dicunt] dixerunt F || 12 ad dexter supr. vers. in dextera parte con- 
sistens T || 15 recurrere] recurrere faciat ASJRMl || 17 regia om. L || 20 veteres 
. . . appellabant hab. T || 23 inferioris] de inferioribus M\\ nascuntur AS (corr. a) 
j| 25 reserat ASMF\\ 26 posse fieri M \\ 28 teepidant AMl || 29 ferire A pe- 
riere F || 33 pectuaria L petuaria H 



232 SERVII 

249. telis premit omne quod iaci potest telum vocatur aito 
tov rrjXo&sv, unde addidit c omniaque arma advocat'. 

250. molaribvs asperrimis saxis, non unde molae fiunt. et 
secundum Homerum dixit, pLvkosidsC tcstqo). atit certe magnis et 

5 molis convenientibus. 

252. FAVGIBVS INGENTEM FVMVM MIRABILE DIGTV COnSUetudine SUa USUS 

est, ut cum aliquid contra naturam factum infert, praedicat unde in- 
credibile videatur, ut <565> cui tres animas Feronia mater, hor- 
rendum dictu, dederat. et *mirabile dictu' parenthesis est. 

io 255. fvmiferam nogtem non est noctis epitheton, sed quam Cacus 

fumum evomens faciebat gommixtis igne tenebris utrumque enim 

evomebat. 

256. non tvlit non sustinuit. animis pro ira: unde iracundos 
dicimus animosos. per ignem per eam rem ; unde ille sperabat 

15 auxilium. 

259. incendia vana c vana* quantum ad Herculem pertinet. 

260. ANGIT INHAERENS elisos ocvlos et siccvm sangvine 
gvttvr c angit guttur' bene dicimus, *angit oculos 9 non procedit. 
ergo c angit* ad unam rem pertinet, ut <(XII 435)> disce, puer, 

20 virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis: nam 
fortuna non discitur. unde multi c elidens' legunt, et integer sensus 
est: nam c elisos' soloeeophanes est, ut sit ita c angit guttur et elisos 
oculos facit'. 

261. siccvm sangvine per lioc iam exanime cadaver ostendit. 
25 263. abivrataeqve rapinae abiurare est rem creditam negare 

periurio. sed hoc isti loco non congruit: unde modo c abiuratas 
rapinas' contra ius retentas intellegamus. alii ' ' abiuratas' abductas 
atque alieni iuris factas, alii fraude et furto abductas traduyit. 



1 omne . . . trilo&sv] cf. Isid. or. XVIII 7, 10 || 4 Homerum] 11. VII 270 



2 THAY06N AS THA€ON M TiaOOGN L TIA006N H TTdOoeN M THNO€N F. 

ceterum dictum ano tov viqlo&sv vulgo \\ addit L || et aduocat L (et del. I) || 
3 et] ut ASM (corr. a) || 4 MYAoeiAeneTPiu AS MYAeeiAe neTPU) E MYaeeiae 
ttctplu L MYdoeicie neTPto H MYdoeiaeTieTPw M myonac eTPto F \\ ad molaribvs 
supr. vers. magnis et molis eonuenientibus T || 6 consuetudine . . . videatur 
hab. T || 7 factum om. T || praedicet Daniel \\ incredibili F \\ 9 ad mirabile d. 
supr. vers. parentesis poetica T || parthesis F || 10 ad fvmiferam n. in marg. 
lioc non est epiteton noctis sed quam faciebat cacus euomens fumum T || 
11 ad commixtis i. t. supr. vers. quia utrumque euomebat ignem et fumum T \\ 
utramque G || 13 ad animis supr. vers. ira : inde animosi T || 18 nam angit ocu- 
los M\\ 22 soloecophanes . . . facit om. L (in marg. add. lj || soloecopanes AB 
(corr. a) solecopanes S solicophanes M solos H foloecoiuner F || est libri 
praeter H, qui facit exhibet || est] id est figura quae masculinum et neutrum 
uel accusatiuum cum nominatiuo iungit add. D || angit] exclusos add. M, del. m || 
23 oculos solos facit l || 24 ostenditur F || 26 periurio] plautus in curculione 
(IV 2, 10) c qui abiurant si quid creditum est' add. D \\ isto B || 27 intellegimus B 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 249-269. 233 

264. INFOEME cadaver *informe' rnagnuin ; cuius formam non 
sit facile conplecti. et cadaver est corpus nondum sepultum ; dictum 
cadaver quod careat honore sepulturae. 

265. neqvevnt expleri corda tvendo non poterant homines 
videndo cadaver sua corda satiare. Humdo 9 autem pro ^intuendo*. 5 

267. semiferi bene ^semiferi', cum supra <194)> *semihominis\ 

268. laetiqve minores nove et satis licenter c minores' dixit, 
cum ab ipso Euandro Herculem constet esse susceptum ? et minores 
non dicamus ; nisi quotiens graduum deficit nonien ; ut puta c filius 
nepos pronepos abnepos adnepos'. ubi isti gradus defecerint, merito 10 
iam dicimus v minores ; sicut etiam maiores dicimus post patris avi 
proavi abavi atavique vocabulum. ergo *minores' accipimus pro dein- 
ceps. vel certe *minores' cum quibus vivit, quia ipsum constat esse lon- 
gaevum: nam post ait <(560> o mihi praeteritos referat si Iup- 
piter annos. ' 16 

269. PRIMVSQVE POTITIVS AVCTOR ET DOMVS HERCVLEI CVSTOS 

pinaria SACRI apud maiores nostros raro advenae suscipiebantur ; 
nisi haberent ius hospitii; incertum enim erat quo animo venirent. 
unde etiam Hercules primo non est ab Euandro susceptus; postea 
vero cum se et Iovis filium dixisset et morte Caci virtutem suam 20 
probasset ; et susceptus et pro numine habitus est. denique ara est 
ei maxima constituta ; quod Herculi Delphicus Apollo in Italia fore 
praedixerat. cum ergo de suo armento ad sua sacrificia boves de- 
disset ; inventi sunt duo senes ; vel ut quidam tradunt db JEuandro 
dati, Pinarius et Potitius ; quibus qualiter se coli vellet ostendit ; 25 
scilicet ut mane et vespere ei sacrificaretur. perfecto itaque matu- 
tino sacrificio cum circa solis occasum essent sacra repetenda ; Po- 
titius prior advenit ; Pinarius postea ; extis iam redditis. unde iratus 
Hercules statuit ut Pinariorum familia tantum ministra esset epu- 
lantibus Potitiis et conplentibus sacra: unde et Pinarii dicti sunt 30 



1 informe . . . conplecti] cf. Isid. diff. verb. 162 |[ 8 et minores . . . voca- 
bnlum] exscr. Isid. or. IX 5, 31 || 19 Hercules primo e. q. s.] exser. mythoffr. 
I 69; II 153; III 13, 7. cf. Aurel. Vict. or. gent. Rom. VIII 



1 cuius . . . conplecti edidit Stephanus || 2 dictum om. LH \\ 3 sepulturae 
honore H \\ 5 cadauer uidendo L || ad tvendo supr. vers. intuendo T || 10 ad- 
nepos M: atnepos LH, om.ASRF, abneptis trinepos B || 12 abavi om.ASB |j 
attauique L || uocabula B || ad minores in marg. minores pro deinceps accipia- 
mus siue cum quibus uiuit quia constat ipsum fuisse longeuum T || 13 quia] 
qui G || 19 primum ex primus F || ab euandro non est susceptus F || postea 
. . . susceptus om. H || 20 diceret B || 21 probasset et om. B || et ante pro om. L 
(add. T) || 22 constituta] consecrata F || 25 et Potitius . . . Pinarius om. F | ! 
26 uesperi ASH\\ ei om. B \\ 30 complenti L (corr. I) 



234 SERVII 

&7tb tijg Ttsbvag, id est a fame; nam senem illum Pinarium constat 
alio nomine nuncupatum. hinc est quod paulo post Potitii tantum 
facit commemorationem, ut c primusque Potitius ibat'. quod autem 
dicit c domus Herculei custos Pinaria sacri' non est eontrarium; nam 
5 c custos' est ministra, ut in undecimo <(836> at Triviae custos 
iamdudum in montibus Opis alta sedet, id est ministra. alii 
*custos Pinaria sacrV Mcunt, quod cum ara maxima vicino incendio 
conflagraret , a Pinariis liberata sit. et ideo *custos sacri\ *auctor' 
vero ^Potitius' quare? num quod sine familia Potitiorum sacra ista 

10 non fiebant, donec illos Appius Claudius corrupit pecunia, ut servos 
publicos fooc sacrum docerent, propter quod dicitur et ipse mox caecus 
factus et Potitiorum familia intra breve tempus extincta. 

270. cvstos pinaria sacri quidam tradunt ideo *custos% quod Po- 
titii sacra publica servis publicis prodiderint. et quamvis tradatur eos 

15 ideo ad sacra Herculis non admitti, quod serius venerint, et ideo *custos', 
quoniam nec prandendi habuerint facultatem, et id quasi irreligioso 
datum sit quod ignorantiae eventus attulerat, tamen habent Ciceronem 
auctorem, qui in de domo sua, Pinarium Nattam appellans sic dicit 
(52, 134)> quem ego tamen credo, si est ortus ab illis, quos 

20 memoriae proditum est ab ipso Hercule, perfuncto iam labo- 
ribus, sacra didicisse. quidam tradunt ideo Potitiis ab Hercule 
sacra commissa, quod cum ipse Hercules, rem divinam faciens, preces 
praecaneret, quas Potitius diceret, et pro eo deo, cui Hercules rem 
divinam faciebat, ipsum Herculem fortuitu invocasset Potitius, fertur 

25 tunc Herculem accepto omine divinitatis, reiecto Pinario, perpetuae 



6 alii e, q. s.] cf. Macrob. Sat. III 6, 12 sqq. 



1 dlTO THC TlHNaC A dTTO TCChC TlINctC L AnO TNCHC ITINAC H dTTO thc niNac 

M cUto t€C niNcic F a/nro thc B spatio relicto {itBivriQ add. P. DanieT) || a om. M 
3 facit commemorationem tantum AS \\ 4 Herculei om. B \\ pinaria custos H 
Pinaria . . . nam om. F \\ sacri] sacra AS (corr. a), om. B || est] hoc est F 

mo - - ' 

5 ut in .XI. ait M || 7 ad cvstos p. s. in marg. quidam custos herculei sacri 
pinaria domus quia haec ara maxima cum uicino incendio conflagraret a pina- 
riis est liberata T || vicino] uino F || 9 Potitius] potius F || 13 schol. ad cvstos 
p. s. hab. Gr || lemma omisit Daniel || Potitii Danieli potiti in F || 14 publicis 

b 

Daniel: suplicis F (supblicis G) \\ prodederint F \\ quamvis] quia uis G \\ eos] 
i. e. Pinarios || 16 prandendi scripsi (cf. Veranius ap. Macrob. III 6, 14): pro- 
dendi F pro indendi G \\ et id quasi irreligioso datum sit scripsi: et id quasi 
religioso dictum est F et id quasi religioso datum G. Floriacensem secutus 
cstDaniel, nisi quod religiose edidit. et id quamuis religiosum dictum sit 
proposui quaest. Serv. p. 34 || 18 indae F inde G || Nattam] notam G || apel- 
lans F (appellans G) \\ sic F \\ 19 ubi illis F \\ 20 memoria F || iam laboribus] 
iamboribus F laboribus Daniel || 21 quidam etiam Daniel || tradicunt ideo po- 
titius F, corr. Daniel || 22 diuinum F || 23 quas potius diceret et pro G: quas 
potitius diceret pro F || 24 diuinum F \\ potius G \\ 25 omne F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 270—275. 235 

epulatidnis saerum Potitio tradidisse, a quo' videbatur consecratus, et 
Potitios dici, quod eorum auctor epulis sacris potitus sit, Pinarios, 
quod eis, sicut dictum est, fames epularum sacrarum indicta sit: hoc 
enim eis Hercules dixisse dicitur v^istg ds Ttstvcctjsrs. 

271. lvco templurn enim nondum habuerat Hercules, sed aram 5 
tantummodo ; ut diximus supra <179>. maxima ingens enim est 
ara Hereulis, sicut videmus hodieque post ianuas circi maximi. alii 
maximam ideo dicunt, quia illo tempore omnibus erat honore potior 
quam sibi Hercides, postquam se a matre Euandri Iovis fblium esse et 
immortalem futurum cognovit, statuit. 10 

272. erit qvae maxima repetitio verbi ad honorem et potestatem 
pertinet. 

273. in mvnere non tam *in officio', quam *in honore' hic acci- 
piendum. 

274. porcite dextris praebete invicem pocula. et est Ho- 15 
meri. porgite dextris] id est *propinate miituo*. an divisae sunt 
personae, ut *cingite fronde comas' ad convivas referatur, *pocula por- 
gite 9 ad ministros. 

275. commvnemqve vocate devm aut quia Argivus est Her- 
cules et supra dixit Aeneas tam Graecos quam Troianos de uno 20 
sanguinis fonte descendere: aut communem deum dixit inter deos 
atque homines: unde medius fidius dictus: aut utriusque naturae me- 
dium, id est inter mortalitatem et divinitatem. sunt enim numina 
aliqua tantum caelestia, aliqua tantum terrestria, aliqua media: 
quos deos Apuleius medioximos vocat, hoc est qui ex hominibus dii 25 
fiunt. alii communem deum ideo dictum volunt ; quia secundum 
pontificalem ritum idem est Hercules, qui et Mars: nam et stellam 
Ghaldaeis dicentibus unam habere dicuntur, et novimus Martem com- 



21 aut communem deum dixit e. q. s.] cf. mythogr. III 13, 8 || 25 Apu- 
leius] de dogm. Plat. I 11 



1 potiti F, corr. JDaniel || uidebantur G || 2 potitius F, correxi \\ pinarius 
F, correxi || 3 eis . . . hoe om. G || 4 v^isig de tcelvugsts om. G || neiNdceTdi F \\ 
7 hodie L (hodieque l) \\ 8 era F \\ 10 mortalem F, corr. Gommelinus || 13 mv- 
nera F || ad m m. supr. vers. in officio aut in honore T || in hore F || 15 Ho- 
meri] xovg fisv ccqcc %qvosolgi nvnsXXoig vlsg s A%aimv dsidsxat' allo&sv aXlog 
(II. IX 670) add. Stephanus et Faoricius || 16 ad poRaiTE supr. vers. propinate 
mutuo, in marg. db alia manu Diuisae sunt hoc loco personae. ad conuiuas 
pertinet cingite comas ad ministros porgite pocula T || muto F || 17 scingite F \\ 
conuiuias F || pocula porrige F || 21 inter deos . . . aut edidit Stephanus || 
22 medius fidius G mediufi fidius F. cf. Sclioemann opusc. I p. 30 || innaturae 
H || medius F \\ 25 sepuleius H || medioxymos F || qui] quia H || defiunt AS (dii 
fiunt a deficiunt s) || 27 hercules est L || et ante stellam om. M \\ 28 caldei F || 
nouimus martemque Ml 



236 SERVII 

raunem dici: Cicero Martemque eonimunem, Vergilius <^XII 118)> 
et dis communibus aras. item paulo post dat salios Herculi, 
quos Martis esse non dubium est. alii ^communem? humanum, bene- 
ficum, cpilav&QWTtov : unde et communes homines dicimus. Varro dicit 
5 deos alios esse qui ab initio certi et sempitemi sunt, alios qui inmor- 
tales ex hominibus facti sunt: et de his ipsis alios esse privatos, alios 
communes. privatos quos unaquaeque gens colit, nt nos Faunum, The- 
bani Amphiaraum ? Lacedaemonii Tyndareum: communes quos universi, 
ut Castorem Pollucem Liberum Herculem. date vina quia tantum 

10 diis superis vino libari decebat. 

276. hercvlea popvlvs Herculi consecrata. qui cum ad in- 
feros descendens fatigaretur labore, dicitur de hac arbore corona 
facta caput velasse: unde foliorum pars temporibus cohaerens et 
capiti albuit sudore, pars vero exterior propter inferorum colorem 

15 nigra permansit. et honeste ait c pependit populus^ id est corona 
de populo. atqui lauro coronari solebant qui apud aram maximam 
sacra faciebant. sed hoc post urbem conditam coepit fieri, neque alia 
fronde circumdat caput praetor urbanus, qui Graeco ritu sacrificat. sed 
poeta ad illud tempus retnlit, quo Euander apud aram maximam sacra 

20 celebravit. Varro enim rerum humanarum docet in Aventino institutum 
lauretum, de qico proximo monte decerpta laurus sumebatur ad sacra: 
quamvis ipse dixerit populus Alcidae gratissima. 

278. sacer implevit dextram scyphvs legitur in libris anti- 

1 Cicero] pro Mil. 21, 56 || 16 atqui lauro e. q. s.] cf. Macrob. Sat. III 
12, 1 sqq. || 22 populus] buc. VII 61 || 23 legitur in libris antiquis . . . scyphus] 
exscr. mythogr. III 13, 7 

1 uergiiius F || Vergilius ipse inquit in medioque focos et dis communibus 
aras Fabricius \\ 2 alios H || 3 diibium est] est et alia ratio herculem deum 
communem uocari. nam constat herculem hominum commodis tutelaeque ser- 
uisse, unde lucanus (IV 610) c terras monstris aequorque leuantem magnanimum 
alciden libycas exciuit in oras add. D || ad commvnemqve v. d. supr. vers. quidam 
intellegunt communem deum beneficum inde comniunes id est beneficos homi- 
nes dicimus, in marg. ab alia manu est etiam et alia causa uarro dicit . . . 
herculem T || beneficium F || 4 4>AdN0PonoN F (f>aaN0POUN G || 5 qui om. F \\ 
6 ex hominibus inmortales T \\ et de his ipsis F: et deis ipsi G ex his T \\ 
alios esse priuatos alios communes priuatos T: alios communes priuatos pri- 
uatos F alios communes priuatas G || 7 quas G \\ colit T: colitur F calitur G 
ut nos . . . Tyndareum om. T \\ thebani amfiaracum F thebafiaracum G 

8 lacedaemonia F \\ indareu F || quos T: quas F \\ uniuersi ut] uniufic G 

9 castorem T: pastorem F partorem G || et pollucem T pollicem F || liberum 
et herculem T \\ 10 vina Daniel || 13 temporibus] dunauuingan superscr. a || et 
del. as || 14 caput L || abluit SLMF (corr. m) || sudorem AS. ex capitis vel 
capitis albuit sudore coni. Burmannus || 16 ad v. 276 in marg. quidam tradunt 
quod lauro solerent coronari qui apud aram ... gratissima T || atque F || 
17 cepit F || 18 sacrificat T: significat F \\ sed] expectatur et || 21 lauretum T, 
om.F || decerpta T: coepta F || fumebatur F || 22 quamvis ipse dixerit] videtur 
interpres reprefyendere Homanos quod lauro usi sint in Herculis sacris, quamvis 
ipse Vergilius docuerit populum Herculi gratissimam esse. 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 276-285. 237 

quis Herculem ad Italiani ingens ligneum poculuru adtulisse, quo 
utebantur in sacris. quod ne carie consumeretur pice oblitum ser- 
vabatur, cuius magnitudinem et religionem simul significat dicendo 
c implevit dextram sacer scypbus'. scypho praetor in anno semel vino 
libabat, neque Jwc sine sacra fiebant possumus et illud accipere, quod 5 
inter munera deorum etiam pocula sunt: Sallustius historiarum se- 
cundo pocula et alias res aureas, diis sacrata instrumenta, 
f convivo mereantur. 

279. m mensam laeti libanx^ hoc est * date vina volentes'. quae- 
ritur sane, cur in mensam et non in aram libaverint? sed apud anti- 10 
quos inter vasorum supellectilem etiam mensam cum aris mos erat conse- 
crari quo die templum consecrabatur : unde bene ait *in mensam laeti 
libant% quam constabat cum ara maxima dedicatam, ut alibi <II 764> 
mensaeque deorum. 

280. devexo olympo inclinato in noctem caelo. 15 

282. pellibvs IN morem cincti aut in morem Herculis: aut 
certe sacerdotum: aut *ex more% quia Pan, deus Arcadiae, pellitus sit 7 
unde Euander. 

283. ET MENSAE GBATA SECVNDAE DONA FERVNT quia ? ut dixi- 

mus (I 216)> una carnis fuerat ; altera pomorum. mensae autem 20 
secundae f quae sunt alioquin gratae. 

284. cvmvlantqve oneratis lancibvs aras id est reddunt exta. 

285. salii salii sunt, qui tripudiantes aras circumibant. salta- 



5 Sallustius] hist. inc. 88 Dietsch. 56 Kritz. || 9 quaeritur sane e. q. s.] cf. 
Macrob. Sat. III 12, 5 sqq. 



2 utebatur ASB et mythograplius || necarie] nefarie F \\ 3 dicendo om. A8\\ 
4 scpho F. fortasse scypho hoc. ceterum scholio quod exscripsit plenioris com- 
mentarii auctor cur sacer dictus esset scyphus expositum erat || praeter F, corr. 
JDaniel. cf. Preller JRoem. MytJiol p. 651 sq. \\ bino F || 5 libauit F, corr. -Da- 
niel || posumus F || 6 historiarum secundo F. Schoellius: his sunt secundum F, 
hii sunt secundum Daniel hi sunt qui secundum Masvicius hi sunt qui sine 
verecundia Dietschius || 8 convivo] cum pino Commelinus convivio Masvi- 
cius, receperunt Kritzius et DietscJiius. malim ad convivia || post mereantur 
lacunam indicavit Daniel. mercantur edidit Gommelinus. idem eoniecit Kritzius, 
recepit DietscJiius, recte ut opinor: quamquam incerta est Jiorum verborum emen- 
datio, cum nesciatur integramne Sallustii sententiam interpres exscripserit. || 
9 laeti dabant F || ad v. 279 in marg. quaeritur cur in mensa libauerint et 
non ad aram. sed apud antiquos . . . dedicatam T J| 10 arum F || aput F \\ 
11 supplectilem F || cum aris om. T || 12 consecrabitur F || laeti om. T || 13 de- 
dicata F |[ 16 aut certe secundum nom (morem Daniel) sacerdotum F || 17 pel- 
litus scripsi: pelleus F. possis et pelle uti solet vel pelle uestitur || 19 dixi F 
diximus supra vulgo || 20 carnium R || ad secvndae supr. vers. prosperae ut qui- 
dam intellegunt T || mensae autem secundae uvae sunt olivaeque gratae F. 
Schoellius coniecit || 23 alii sunt F || ad v. 285 in marg. Tum salii genus mini- 
strorum erat quos a saltu quidam appellatos dicunt. saltabant autem more 
ueteri armati . . . ultimus fuit T 



238 _ SERVII 

bant autem ritu veteri armati post victoriam Tiburtinorum de Volscis. 
sunt autem salii Martis et Herculis, quoniam Chaldaei stellam Martis 
Herculeam dicunt: quos Varro sequitur. et Tihurtes salios etiam dica- 
verant. quidam hos a saltu appellatos tradunt. quos alii a Numa in- 
5 stitutos dicunt, ut arma ancilia portantes saltarent: ergo bene a saltu 
appellati. horum numerum Hostilius addidit; nam dtlo sunt genera 
saliorum, sicut in saliaribus carminibus invenitur: Collini et Quirinales, 
a Numa instituti, ab Hostilio vero' pavorii et pallorii instituti. habue- 
runt sane et Tusculani salios ante Bomanos. alii dicunt Salium 

10 quendam Arcadem fuisse, qui Troianis iunctus hunc ludum in sacris 
instituerit. non nulli tamen hos a Dardano institutos volunt, qui Sa~ 
mothracibus diis sacra persolverent. quidam etiam dicunt salios a Mor- 
rioy rege Veientanorum ; institutos, ut Halesus, Neptuni filius, eorum 
carmine laudaretur, qui eiusdem regis familiae auctor ultimus fuit. 

15 288. lavdes hercvleas et facta FERVNT senes tantuin voce 

laudes Herculis exsequebantur, iuvenes et gestu corporis eius facta 
nionstrabant. unde ibi inmorandum est *hic iuvenum chorus% ut ^salii* 
iuvenibus convenianty carmina ad senes pertineant. et bene senes facta 
Herculis canunt, quorum aetas scire et interesse gestis Herctdis potuit, 

20 antequam is ab hominibus transiret ad deos. sane quaeritur cur huic 
deo aperto capite sacrum fiat legitur enim in libris antiquioribus 
ipsius admonitio his verbis *mihi detecto vertice cuncti sacrificanto'. et 
fuit observatio ne quis in aede Herculis eius habitum imitaretur: signum 



2 sunt autem e. q. s.] cf. Macrob. Sat. III 12, 5 sqq. || 20 sane quaeritur 
e. q. s.] cf. Macrob. Sat. III 6, 17 



1 diuulscis F || 2 caldei F chaldei T \\ 3 Herculeam F. Schoellius : herculem F\\ 
quos uarro etiam sequitur T \\ alios G || 4 quidam . . . quos om. T || a Numa] 
anima .F.|| 5 acilia G || a saltu bene T || 6 fort. horum numero xn. Hostilius 
addidit. Dempsterus auxit pro addidit coniecit || hostili G || 7 carminibus salia- 
ribus T || 8 pauori et pallori F. cf. Preller Boem. Mythol. p. 612 adnot. 3, 
Marquardt l$oem. Staatsverw. III p. 412 adnot. 4. Livii verba quae sunt (I 
27, 7) *Tullus in re trepida duodecim vovit Salios fanaque Pallori ac IPavorV 
scJioliastae fraudi fuerunt ||9 tuscalani G Tuscani Dempsterus || 11 hos] saos 
quod Lobeckius Aglaopli. p. 1292 veteri scholiastae Aen. II 325 restituit hoc 
quoque loco scribendum esse censet Kettnerus Varron. Stud. p. 9 adnot. || samo- 
tracibus Ubri J| 12 dis T (| etiam om. F || tradunt T || Mamorrio Marquardt l. I. 
adnot. 8 dubitanter proponit || 13 alesus F\ 14 laudaret T || auctor F, om. T 3 
auctae Daniel || 16 et del. s || gesto A gesta S (corr. as) |]JL8 conveniant Masvi- 
cius:' conueniunt F \\ pertineant Masvicius: pertinant F pertinent Daniel. fort. 
et s. i. conveniunt, c. a. s. pertinent || 20 is scripsi: his F hic Daniel || adeos 
F, corr. Daniel || qur F, om. G || 21 operto {F, correxi \\ legitur enim ... amictu 
in dextro Floriacensis margine scripta sunt, itaque desunt in Autissiodorensi, 
qui superiorem scholii partem habet || 22 ipsius admonitio omisit Daniel |) dete- 
sto F j| sacrificanto. et fuit scripsi: sacrificanti faut F sacrificant. id facit 
Daniel || 23 ne quis Masvicius: ne F || habituf mitaretur F, corr. Daniel 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 288—291. 239 

enim eius operto capite est constat tamen ante adventum in Italia 
Aeneae aram Herculi consecratam, db Aenea vero morem operiendorum 
capitum inductum, sicut ait <(III 405)> purpureo adopertus amictu. 
prima novercae monstra bene c prinia 5 ; nam et alia omnia 
Iunonis insidiis pertulit. fabula autem* hoc habet. Hercules natus 5 
est cum Iphiclo, Amphitryonis filio. sed cum Iuno duos serpentes 
inmisisset Herculi, Iphiclus de cunis terrore lapsus suo vagitu ex- 
citavit parentes. qui cum surrexissent, viderunt Herculem angentem 
manibus angues inmissos ei novercalibus odiis. 

289. eliserit praefocaverit. et hunc versum iunge: unum est 10 
enim ^monstra' et *angues\ 

291. troiamqve ut supra diximus, Troiam Hercules evertit 
propter negatos sibi a Laomedonte equos divino semine procreatos 
et Hesionae nuptias, quam a ceto liberaverat ; necato patre eius Lao- 
medonte. sane critici frustra culpant Vergilium, quod praesentibus 15 
Troianis Troiae laudari introduxit excidium, non respicientes quia 
hoc ratio fecit hynmorum, quibus aliquid subtrahere sacrilegium est. 
alii magis Jioc in solacium Aeneae cantatum posse accipi tradunt: nam 
quod Herculi datur, Graecis aufertur. et potest oblitteratus dolor videri 
\praeteritus~\, quando ad faialem ierram perventum est, sicut alibi ait 20 
Aeneas , <J 206y illic fas regna resurgere Troiae, ut ibi iaM 
dixerat <TII 120> salve fatis mihi debita tellus, quia expectatus 
venerat solo Laurenti arvisque Latinis. oechaliamqve Oechalia 
civitas in Euboea insula fuit, cuius Eurytus rex Iolen filiam dene- 
gavit Herculi, victori certamine sagittarum ante promissam ? ideo 25 
quod eum fuerat filius dehortatus, dicens ab Hercule et Megaram 
uxorem et ex ea filios interemptos, quod factum fuerat Iunonis 
instinctu. unde iratus Hercules propter nuptias sibi denegatas ; 



5 Hereules . . . odiis] exscr. mythogr. I 50 || 10 eliserit praefoeaverit] cf. 
Non. p. 291, 33 M. || 24 Eurytus rex e. q. s.] exscr. mythogr. II 159 



1 tamen] autem Daniel || in italiae eneae F: Aeneae in Italiam Daniel 
Aeneae in Italia Gavius Bassus apud Macrobium \\ 4 schol. ad prima nover- 
cae monstra owi. JE^ |] 6 ifido AM ificho H || 7 idus A (ifidus a) inficlus 
H || 8 herculem angues tenentem manibus singulis inmissos AS mythogra- 
phus, nisi quod hic singulis omittit || angentem] tenentem R || 10 praefoca- 
verit LHMFa: pro focauerit AS pro suffocauerit B || 12 euertendi F || 15 
creti AS cretici BL tritici H greci M (critici m) || uergilium F || 16 Troia- 
nis om. B || laudari] om. ASMl, laudare F || quia] quod L \\ 19 hercula F, 
corr. Daniel || obliteratus F oblyteratys G || 20 praeteritus seclusi || 22 telus de- 
bita F, et cet add. G || 23 oethalia F || 24 euritus (euritius M) rex oechaliae 
(oecaliae L) libri Serviani || iolem ASFl: ionem BLHM || 25 herculi uictori 
certamine sagittarum denegauit F || icleo et fuerat om. B || 26 megeram lib 
correxi || 28 instructu L (instinctu l) 



240 SERVII 

eversa eivitate, interemit Eurytum et Iolen sustulit. mille pro 

multis. 

292. mille labores rege SVB evrystheo cuius asperrima 
imperia sustinuerat Hercules voluntate Iunonis: nam hoc est quod 
5 dicit c fatis Iunonis' ; id est voluntate: vel certe responsis, quae Eurystheo 
in Herculem dederat. et quidam bono auspicio *fatis Iunonis' positum 
volunt, hoc est quam etiam Troiani gravem sustinent, ut dei iuventur 
exemplo, qui tametsi multis eius instinctu subiacuerit aerumnis, virtute 
tamen ad divinitatem pervenerit. 

10 293. nvbigenas de Ixione et Nube procreatos Centauros, ut 

superius <TI 286)> diximus. Pindarus fopsum, cum equas pasceret, 
incestasse eas, inde Centauros natos dicit. 

294. hylaevmqve PHOLVMQVE Hylaeum Theseus interemit ; 
Pholus vero Herculem suscepit hospitio eo tempore, quo ad ex- 

15 pugriandos Centauros esset profectus: Lucanus <TI 391)> hospes 
et Alcidae niagni, Phole. unde apparefc per poeticam licentiam 
nomina esse pro nominibus posita. alii Pholum non abhorrere a 
vera historia tradunt. Pholus enim dum miratur sagittas Herculis, 
quibus tot Centauros interfecerat, una ex illis in pedem eius decidit, 

20 cuius vulnere sanari non potuit. cresia mactas prodigia c mactas ? 
bene ad leonem ; quem interemit ; refertur: nam Cretensem taurum 
non mactavit ; sed cum eum incolumem ad Eurystheum perduxis^t ; 
ille eum licet flammas vomuisse dictus sit, inlectus pulchrihidine, in 
Atticam regionem reliquit. qui cum Marathonem vastaret, a Theseo 

25 postea occisus est. uno tamen verbo utrumque saepe concluditur ; 
aliquotiens una pars ; ut <(XII 435)> disce puer virtutem ex me 
verumque laborem ; fortunam ex aliis. alii *mactas* ad Cen- 
tauros sicut ad leonem referri volunt. 



18 Pholus enim . . . potuit] cf. comm. Luc. VI 391, Luct. Plac. ad Stat. 
Ach. I 238 [| 23 ille . . . occisus est] cf. mythogr. I 47 et II 120; Luct. Plac. 
ad Stat. Theb. V 441 



,1 iolen F: iolem ASl ionem reliqui || 3 cuius] huius F \\ 7 iuventur scripsi: 
iubentnr F || 8 tam et simul F tam multis Daniel || 9 adiuinitatem F \\ 10 crea- 
tos B || 11 supra AS || opsum] Ipsum Daniel. fort. Pindarus Centaurum, Ixione 
et nube ortum e. q. s. cf. Pind. Pyth. II 78 sqq. et scholia || equos F, corr. Da- 
niel || 12 natus F, corr. Daniel || 13 interemit] occidit F || 15 est profectus Lion || 
hospes et alchidae et magnis folus F || 16 alcides LS[\\ 17 aborrere F \\ a vera 
Daniel: uera F || 18 Pholus Daniel: plus F || 19 in pedem Daniel: in palem F \\ 
21 bene] sane JSJ| nam Cretensem . . . ipse typhoevs (v. 298) om. H \\ 22 cum 
eum e. q. s.] his additionibus Servianum scholium moleste interrumpitur. fdbula 
ipsa neglegenter narrata est. cf. mythogr. I 47, II 120 || 23 uomuisset dictos sit 
inlectos pulcritudine F, corr. Daniel || 24 reliquid F ]| 25 saepe . . . laborem 
om. L (in marg. add. I) || 27 uerumque saepe laborem F || ad mactas supr. vers. 
quidam ad omnia superiora referunt mactas T || centauro F 



COMM. m VERG. AEN. VIII 292-299. 241 

295. nemeae svb rvpe Nemea silva est vicina Thebis, in qua 
Hercules interemit leoneni, qui Ltmae filius et invulnerabilis dictus 
est. c Nemeae 5 autem anapaestus est: nam et *ne' et c me' breves sunt. 

296. stygii tremveee lacvs id est inferni, quo tempore de- 
scendit ad rapiendum Cerberum. 5 

297. ossa svper kecvbans aut ad terrorem dictum est: aut 
certe illud est quod etiam supra <(VI 395)> dixiruus, Cerberum esse 
terram ? quae corpora sepulta consumit; nam inde Cerberus dictus 
est quasi %oso(5oQog. alii pueriliter volunt a Cerbero Amphiarai 
ossa consumi, qui hiatu terrae secundum Statium descendit ad in- 10 
feros. semesa c semensum ? non dicimus ; sicut nec c ensum*: nam 
c esum ? facit et c comesuro/. 

298. nec te vllae facies *faeies ? , id est species, more suo: 
vel periculorum vices multae, ut <VI 104> nova mi facies et <TI 
56(X> quae scelerum facies: subauditur tamen *terruere\ ipse 15 
typhoevs et hoc poetiee; nam si interemit Centauros, quemadmodum 
etiam Gigantum interfuit proelio, qui ante innumeros annos fuisse 
dicuntur? ergo z non terruif pro *non terreref vel ' terruissetf \ ut sit 
*nec te Typhoeus ipse terreret\ 

299. non te rationis egentem litotes figura; nam minus 20 
dixit et plus intellegimus : hoc enim dicit: prudentissimum te non 
circumvenit Lernaeus anguis, id est hydra ; turba capitum. et est 
talis figura ? qualis ^VII 261)> munera nec sperno. aliis amphi- 
bolia videtur. (nam) si ordinaveris *non te Lernaeus turba capitum 
circumstetit anguis\ remanet *rationis egentem 9 , (si *non te rationis 25 
egentem') ordinaveris, remanet ^Lernaeus t. c. c. a! et est: non eguisti 
ratione cum te Lernaeus anguis circumstetit capitum turba. praeter haec 
quae Herculem hoc loco poeta fecisse memoravit, alia facta Herculis 
haec sunt superatus aper Erymanthius; post cerva; item Stymphalides 



2 qui Lunae . . . dictus est] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. II 58 || 10 Sta- 
tium] Theb. VII 809 sqq. 



2 luine G || 3 ne et me] neme F || breves sunt] ae autem longa diphthongo. 
Interemit et alterum leonem apud cleonas graeciae urbem cuius pellem gesta- 
bat in tutamen et laudem unde lucanus (IV 612) c ille cleonaei proiecit terga 
leonis 5 add. D || 4 descendit ad rapiendam proserpinam M || 8 nam et inde L || 
9 alii om. A 8 || a om. AS \\ 10 Statium] fabulas F || vivus descendit Fabricius || 
11 semessa F || mensum AS || 13 facies om. L || 22 circumvenit. Et est . . . 
sperno. lernaevs a. . . . tvrba capitvm aliis amphibolia exemplaria impressa ||. 
23 aliis amphibolia . . . capitum turba] sie locum constitui. aliis amfybolia 
uidetur si ordinaueris (ordinaveris om. Daniel) non te lernaeus turba egentem 
capitum anguis remanet rationis egentem ordinaueris remanet leruaeus t. c. c. a. 
sed (si Daniel) est non eguisti ratione cum te lernaeus anguis circumstetit 
capitum turba F || 27 praeter haec . . . quo facto inter deos relatus est hab. TD || 
29 superatos hec sunt superatos aper F || cerva] cerberus D || stynfalides FT 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 16 



242 SERVII 

aves, quae ahtmnae Martis fuisse dicuniur, quae hoc periculum regio. 
nibus inrogabant, quod cum essent plurimae, volantes tantum plumarum 
de ^se emittebant, ut homines et animalia necarent, agros et semina 
omnia cooperirent. . inde ovilia Elidensium regis, quae stercore anima- 
5 lium congesto pestilentiam tam suis quam vicinis regionibus creaverant, 
inmisso Alpheo flumine purgavit et regionibus salubritate reddita, ipsum 
regem negata sibi mercede interemit. inde equos Diomedis Thracis, 
qui humanis camibus vescebantur, abduxit. inde ad Hippolytae cin- 
gulum petendum perrexit eamque ablato cingulo superavit. ad Geryonem 
10 autem, sicut iam supra <VII 662> dictum est, navi aenea navigavit 
tergo leonis velificans, ibique primum canem, Echidnae filium, peremit 
deinde Eurytiona pastorem, Martis filium, novissime Geryonem, cuius 
abduxit armenta. item ad Hesperidas perrexit, et Antaeum, filium 
Terrae, victum luctatione necavit. inde in Aegypto Busiridem necavit, 
15 qui advenientes hospites immolare consueverat. post Prometheum, lovis 
imperio in Caucaso monte religatum, occisa sagittis aquila liberavit. 
Acheloum etiam fluvium, qui se propter Deianiram, Oenei filiam, cer- 
tando cum Hercule in formas varias commutabat, mutatum in taurum, 
avulso ab illo cornu, victoria cedere, conpulit. post Lycum regem, qui 
20 se apud inferos constituto, Megaram uxorem eius temptaverat, reversus 
peremit: propter cuius necem luno ei insaniam misit, ut uxorem neca- 
ret ac filios. qui post, recepta sanitate, cum expiationem parricidii db 
Apolline petisset nec ab eo responsa meruisset, ira concitus cortinam 
ipsam et tripodem Apollinis sustulit: ob quod iratus Iuppiter eum 
25 Omphalae servire praecepit. cuius finis humanitatis talis fuit. cum 
Deianiram coniugem per fluvium, in quo Nessus Centaurus commean- 
tes transvehebat , etiam Hercules transvehere vellet, ausus est Nessus 
occulte Deianiram de stupro interpellare. quod cum Hercules agnovisset 
Nessum peremit. sed Nessus moriens Deianiram monuit, ut sanguinem 
30 suum exeeptum servaret, et si quando advertisset Herculem altera fe- 

1 alumine ¥T\ 2 uolentes F | plumarum] stercorumque-a^. D || 3 neca- 
rentur D || agro sed F ^ 4 cooeperirent F \\ inde . . . regis] inde ab augia 
eliensium rege rogatus ouilia D || unde F || bovilia Masvicius || 5 quam et uici- 
nis F || creuerant F || 6 repurgauit F || 7 ande F \\ diomedes F || Thracis] tra- 
chis FT, om. D || 8 unde _F || ad D: ab FT \\ yppolite FT || 9 eumque T \\ 
gersonem FT\\ 10 aeneas T || 11 ergo FT\\ cantem edi id ne filium F cante 
mechidne filium T caute mathonae filium D , corr. Daniel. Orthrum c. E. f. 
Mdsvicius || 12 gerionem FT || 13 ab FT \\ hesperida T \\ abantheum F \\ 
14 necavit om. D || 15 promotheum F\\ 16 occiso T \\ liberauerit T |) 17 fluvium] 
fluuii deum D || deseianiram FT \\ filium T || 20 Megaram Masvieius: megae- 
ram FT, om. D || 21 ut] et FT\\ necauit T \\ 22 sanitatem F (post receptam 
sanitatem DanieT) || expiatione FT \\ parricii F \\ 25 onfale F onfali T \\ 26 deia- 
neram T || nesus F T, sic et infra semper || centauiros F centauros TD, corr. 
Fabricius || 27 transuehere D: transfuere F transire T || 28 deianeram FT 
$ic et infra \\ cum om. F || cognouisset D 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 299-310. 243 

mina delectari } sanguine ipso vestem inlitam marito daret, per quam 
vindicari posset. sed Deianira cum audisset maritum Iolen 7 Euryti 
Oechaliensis amare fliam, vestem tinctam Nessi sanguine Lichae servo 
dedit ad eum perferendam. qui cum Herculi in Oeta occurrisset, munus 
uxoris tradidit. quam cum ille Iovi sacrificaturus induisset, tanto cor- 5 
poris ardore correptus est, ut non invento remedio pyram construi iube- 
ret donatisque Philoctetae sagittis peteret ab eo ut cremaretur. quo 
facto inter deos relahis est. 

301. salve hic ^salve' sic dictum est ut alibi (1 330)> sis felix. 
hic Divus Fidius solus dicitur, quodsolus fidem fecit (esse) se Iovis 10 
filium. vera iovis proles nullus enim humano sanguine pro- 
creatus tanta perficeret. 

302. dexter adi id est propitius. pede secvndo omine 
prospero. 

303. svper omnia caci id est hoc factum laudant ultra omnia. 15 
et sic est dictum, ut <(IX 281> sed te super omnia dona unum 
oro. et bene, quantum ad ipsos pertinet, rem maiorem et, sibi uti- 
liorem servavere post omnia: quia ita saepe fit 7 ut ea quae in prae- 
sente aguntur, fabulis omnibus postea addantur, et quae experti erant, 
potiora videantur ignotis, ei fides habeatur illis quae audierant ex his 20 
quae viderant. 

307. obsitvs aevo aetate involutus ; ut Terentius ait annis 
pannisque obsitus. nonnulli *obsitum' quasi insitum et obsessum 
et possessum tradunt. 

310. FACILESQVE OCVLOS FERT OMNIA CIRCVM physiei dicunt 25 

ex vino mobiliores oculos fieri: Plautus faciles oculos habet 7 id 
est mobiles vino. hoc etiam Maecenas in symposio, ubi Vergilius et 
Horatius interfuerunt , cum ex persona Messalae de vi vini loqueretur, 



13 dexter propitius] cf. Non. p. 290, 11 M. || 22 Terentius] eun. II 2, 5 
23 obsitum . . . obsessum] cf. Isid. or. X 197 



, 2 possit F || euritio etalensis F euryti et haliensis T euryti B || 3 lycae 
_Z> |1 4 in uota T || munus Daniel: manus FT || munus uxoris] manibus uxoris 
clatam D || 5 induxisset D || 6 adore F || invento remedio om. JD || 7 cremaretur] 
ne inueniretur add. D \\ 10 fecit esse se Dorvillius: fecis se F fecit se Daniel \\ 
11 procreatus qui tanta M || 15 id est om. AS\ 16 ut] ut est LHM \\ sed] et 
libri praeter BF \\ malim rem, quantum ad ipsos pertinet, maiorem || 17 et 
utiliorem edidit Stephanus || 18 seruare L seruant re F \\ 19 aguttur F || experti 
erant seripsi: experierant F expetierant Commelinus \\ 20 ignoturis F, corr. 
Daniel || ex F et Daniel || 22 ait] ait ut F || ad obsitvs a. supr. vers. quasi 
insitum et obsessum T || 23 insitum] fort. indutum || 27 hoc etiam . . . reducit 
bona hab. T || mecenas F mecaenas T || simposio F || ubi] cui Masvicius || 
uergilius F \\ 28 ex personam ee ledem uino F ex personam ee lederi uino T 
ex persona Messalae Danielis, de vi vini Hageni est coniectura \\ loqueretur ita 
ut T: loquereturit aut F loqueretur ait aut Daniel (aut del. Heinsius, quem 
Masvicius et Burmannus secuti sunt) 

16* 



244 SERVII 

ita: ut idem umor ministrat faciles oculos, pulchriora reddit 
omnia et dulcis iuventae reducit bona. 

311. CAPITVRQVE locis delectatur. capitvrqve zocis] nam 

uno loco diutius retinetur. 
5 313. eomanae conditor arcis conditor^ Pallantei, ubi nunc 

Palatiuni est: quod non est re vera arx, sed tenet rerum omniuni 
principatum. et hic stibtiliter videtur significare JRomam initium ab 
Euandro ducere. 

314. haec nemora indigenae FAVNT c indigenae % id est inde 

10 geniti, avt6%&ovsg. et sciendum secundum Hesiodi theogoniam 
primo deos genitos, inde hernitheos, post heroas, inde homines 
innocentes, ultimos sceleratos: quem et hic nunc ordinem servat. 
sane, sicut supra <(VII 48)- dictum est, Faunus Pici filius dicitur, qui 
a fando, quod futura praediceret ? Faunus appellatus est: quorum etiam 

15 responsa ferebantur. hic Faunus habuisse filiam dicitur fomam castita 
et disciplinis omnibus eruditam, quam quidam, quod nomine dici pro- 
hibitum fiwrat, JBonam Deam appellatam volunt. hos Faunos etiam 
Fatuos dicunt, quod per stuporem divina pronuntient. quidam Faunum 
appellatum volunt eum quem nos propitium dicimus. 

-20 315. tevncis et dvro ROBORE nati hoc figmentum ortum 

est ex antiqua hominum habitatione, qui ante factas domos aut in 
cavis arboribus aut in speluncis manebant. qui cum exinde egrede- 
. rentur aut suam educerent subolein, dicti sunt inde procreari. 

316. neqve CVLTVS erat id est nullam sui curam habebant. 

25 alii ad animum referunt, ut Sallustius indocti incultique. alii 

3 capitvr delectatur] cf. Non. p. 253, 12 M. || 9 indigenae . . . avx6%&ovsg] 
cf. Isid. or. IX 4, 39 et X 147 ; comm. Luc. II 432 || 20 hoc figmentum e. q. s.J 
cf. Luct. Plao. ad Stat. Theb. IV 276 || 25 SallustiusJ Cat. 2, 8 



1 idem umor Masvicius ex JRychii, ut Burmannus opinatur , coniectura: 
idem uinor F idem amori T (sed amori moneo ab eadem manu supra vers. 
scriptum et r Utterae- formam eius similem esse qua hodie Galli scribentes utun- 
tur) vinum (deleto idem) Heinsius id et in vino est Bentleius ad Hor. carm. 
III 21, 13. cf. Hertz anal. ad carm. Horat. hist. III p. 11 adnot. 5 || pulcriora F || 
3 ad capitvr supr. vers. delectatur diutius tenetur T \\ delectatur] locorum pul- 
chritudine add. Fabricius || nam] id est nam F || 5 pallante ASH (corr. a) || 
6 omnium rerum F || 10 theogoniam F teugoniam L theugoniam H: theolo- 
giam ASEl theologoniam M i. e. librum de genere deorum superscr. I || 
11 emitheos libri || 12 ultimo AS || et hic] hinc H\\ ad v. 314 m marg. faunus 
a fando dictus quod scilicet futura praediceret cuius responsa ferebantur. et 
faunos inde genitos dictos uolunt quasi fatuos quod per stuporem mentis futura 
pronuntient T || 14 quorum] i. e. Pici et Fauni || 15 filium F, corr. JDaniel || 
oma castita F Faunam castitate Heinsius bonam castitate Burmannus omnium 
castissimam Masvicius Romam, castitate Bursianus Liter. Centralbl. 1859 p. 609 
cf. ad Aen. I 273 et 277. summa castitate Iordanus (Pretter Boem. Mytliol. ed. 3 
p. 400 adnot. 1) || 17 bonum F || fauno et fatuo F || 20 dvro] rvpto LH \\ nata B \ 
figmentum] Homericum est et add. Fabricius || ortum] natus F \\ 21 domus M \ 
23 sobolem ASBMF || procreati 4 /S ikT F || 24 sui om.M \\ 25ferunt(^ || salustius F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 311—321. 245 

Qquis neque) mos {neque cultus erat 9 ) hoc est qui neque legibus aut 
imperio cuiusquam regebantur, quia mos est lex quaedam vivendi nullo 
vincuh adstricta, hoc est lex non scripta. sed hic ^cultum' legem, impe- 
rium dictum volunt alii mores pro legibus, ut <I 264) moresque 
viris et moenia ponet et <VII 204> veterisque dei se more 5 
tenentem. 

317. componere opes reservare, ordinare. parcere parto 
de die, inquit, vivebant nee inventa servabant. 

318. RAMI ATQVE ASPER VICTV VENATVS ALEBAT COgnato quo- 

dammodo victu alebantur ; aut venatu montium aut arborum ramis: 10 
hinc enim ali debebant ex arboribus nati. 

319. primvs quasi et alius venerit e caelo; sed primus in Italiam 
venit. ab aetherio venit satvrnvs olympo hoc dicit secundum 
poeticum morem-, nam Saturnus rex fuit Cretae, quem Iuppiter filius 
bello pepulit. hic fugiens ab Iano rege, qui urbem habuit, ubi nunc 15 
Ianiculum, est susceptus, qui regnabat in Italia. quem cum docuis- 
set usum vinearum et falcis et humaniorem victum, in partem est 
admissus imperii et sibi oppidum fecit sub clivo Gapitolino, ubi nunc 
eius aedes videtur. qui postea suum repetivit imperium. ex hoc et 
Satumalia, ut essent memorialia vitae quam Satumus docuerat: qua 20 
die simili et promiscuo victu utuntur servi et liberi. ideo autem in 
aede ipsius Satumi aerarium, quod ibi potissimum pecunia servaretur, 

eo quod illi maxime credatur. 

321. is genvs indocile pro e indoctum': nam 'indocile' est 
quod penitus non potest discere, "indoctum^ quod nondum didicit. 25 
hos autem dicit esse conpositos, unde apparet quia c indocile' dixit 
pro c indoctum\ hoc autem est quod dicit Cicero in primo rheto- 
ricorum ; feros adhuc homines magni cuiusdam viri oratione con- 
positos. 

2 quia mos . . . scripta] cf. Isid. diff. verb. 339 || 14 nam Saturnus e. q. s.] 
exscr. rnythogr. III 1 ? 2 || 24 nam indocile . . . didicit] cf. Isid. diff. verb. 292 II 
27 Cicero] cf. de inv. I 2, 2 

1 mos F (mons G) : ad morem JDaniel. sed apparet plen. comment. auctorem 
scholii quod exscripturus erat lemma mutilasse. || legimus G \\ 3 sed hic] fort. et 
hi || 4 ut addidi : veluti Daniel || 5 moenia ponet] moenp. F \\ 8 iuuenta H in- 
uent F iumenta Stephanus || 9 cognato . . . ramis om. H || cognati F || 11 hunc 
G || debebant scripsi: debant F debent Baniel || 12 ae celo F (e caelo G) \\ 
18 sub diuo capitulino F, corr. Daniel \\ 20 esset F, corr. Daniel. fort. ut esset 
mernoria illius vitae || 21 simili Commelinus: simile F simul Masvicius \\ 22 ^po- 
tissimum F. ceterum ideo autem in aede ipsius Saturni erat aerarium, quod 
ibi pro tutissimo populi pecunia servaretur, eo quod illi maxime credebatur 
Sclwellius, ideo . . . aerarium quo vel in quo publica potissimum pecunia ser- 
vabatur, quod illi maxime credebant vel credebatur ego || 24 nam .. . indoctum 
om. L (add. I) || nam om. B \\ 25 discere] docere F doceri Daniel || 26 incom- 
positos LM || 27 est quod om. L || 28 adhuc om. E || iurio rationis H 



246 8ERVII 

322. legesqve dedit atqui dixit <VII 203> haud vinclo 
nec legibus aequam; sed intellegimus Saturnuni dedisse leges ; 
quibus adeo obtemperaverunt, ut iam ita per naturam sine legibus 
viverent. hunc sane deum et leges recipere et legibus praeesse docet 
5 antiquitas; nam ideo et acceptae a populo leges in aerario claudebantur, 
quoniam aerarium Saturno dicatum erat, ut hodieque aerarium Satumi 
dicitur. lativmqve vocari malvit bene 'maluit': nam et Satur- 
nia dicta est 7 ut <(329)> et nomen posuit Saturnia tellus. et 
Vergilius Latium vult dici, quod illic Saturnus latuit fugiens lovem. 

10 fabula nota est, quod Saturnus filios suos de Ope genitos voraverit, 
cum audisset a filio se regno esse pellendum, et quod ei uxor nato Iove 
lapidem pro infante obtulerit devorandum. Varro autem Latium dici 
putat, quod latet Italia inter praecipitia Alpium et Apennini. qui- 
dam ferunt a Latino dict.um Latium, alii ipsum Latinum a Latio. 

15 325. sic placida popvlos in pace regebat ut merito aurea 

saecula crederentur. 

326. decolor aetas vitiosa, quae decoloraret veteres mores: 
in omni enim vitioso corpore inest pessimus color. et adludit ad 
naturam metalli, quam cernimus discolorem: nec inmerito; supra 

20 enim dixerat c aurea saecula^ ideo nunc dixit c aetas decolor 5 ; id est 

aurea et ferrea, sicuti Hesiodus dicit. sane *decolor aetas' quis ante hunc? 

328. tvnc manvs avsoniae omnes terrae habitatores aut in- 

digenae sunt aut advenae aut convenae. indigenae sunt inde geniti ; 

ut <314)> de Faunis dixit: advenae de uno loco venieiites ; ut Satur- 

25 nus: convenae de diversis, ut Ausones et Sicani: quamvis quidam 
Ausones cognominatos ab Ausone, Vlixis et Girces filio, dicant. Sicani 
autem secundum non nullos populi sunt Hispaniae ; a fluvio Sicori 
dicti: Lucanus <TV 14)> Hesperios inter Sicoris non ultimus 
amnis. hi duce Siculo venerunt ad Italiam et eam tenuerunt ex- 



7 nam et Saturma . . . latuit] cf. Isid. or. XV, 1, 50 || 24 advenae . . . di- 
versis] exscr. Isid. diff. verb. 34 



4 hunc sane . . . dicitur hab. T || legos FT , corr. JDaniel || recipere] malim 
praecipere || 5 et ideo T || 6 dicatum erat] dictum G || 9 uergilius F || fugiens 
lovem e. q. s.] fortasse scholium ad akma i. f. (v. 320) adscriptum huc trans- 
latum est f fabula F \\ 4 de Ope genitos Masvicius-. deo progenitos F \\ 11 esset 
F || 12 dicitum putat M || 13 praecipitia H precipicia L: praerupta ASEM 
loca F, inde iuga Gommelinus \\ 19 metallorum F || 22 omnis B || indigenae 
ASMMl: incolae LHF || 23 sunt om. A BMLH || advenae] abitatores Iha- 
bitatores H || convenae] cumuenae B aut incolae sunt add. F, quae delev%\ 
indigenae sunt] ut ide add. F || geniti] quos uocant aborigines latine graece 
uero avtox&ovsg add. JD \\ 24 de uno . . . convenae de om. LH (add. T) || 
25 ausonii H || 26 ulixes et arte filio F, corr. Daniel || 27 sicolori L (corr. I) || 
28 lucanas dicit M || hisperio AS hesperio Ba || 29 amnes B || siculo BL: 
sicelo AS sicaelo HMF 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 322—333. 247 

clusis Aboriginibus. mox ipsi pulsi ab illis quos ante pepulerant, 
insulani vicinam Italiae occupaverunt et eani Sicaniam a gentis no- 
mine 7 Siciliam vero a clucis nomine clixerunt: quaniquam Thucydides 
dicat cle Sicilia Italum regem venisse et ab eo esse Italiam appel- 
latam. alii sic distinguunt *Sicanae' et submngunt *saepius et nomen 5 
posuit Satumia telltis 9 : semel enim Sicani ex Hispania in Italiam 
venisse dicuntur. at Italia plura nomina habuii, dicta est enim Hespe- 
ria, Ausonia, Satumia, Italia. 

330. inmani corpore thybris hic Tuscorum rex fuit ; qui 
iuxta hunc fluvium pugnans cecidit et ei nomen inposuit: vel ut 10 
quidam volunt a Glauco, Minois regis filio, occisus est. alii volunt 
istum ipsuin regem latrocinatum esse circa huius fluminis ripas et 
transeuntibus crebras iniurias intulisse ; unde Thybris quasi vflgig 
dictus est aito tijg v^Qemg^ id est ab iniuria: nam amabant maiores 
ubi aspiratio erat & ponere. alii Tiberim, Iani et Camasenae filium, 15 
ihi in bello perisse tradunt. Varro Tiberim a Thebri quodam vel a * 
qui ibi perierit, dictum tradit. alii ; ut supra (Jll 500> dixinms, 
volunt eos qui de Sicilia venerunt ; Thybrin dixisse ad similitudinem 
fossae Syracusanae ; quam fecerunt per iniuriam Afri et Athenien- 
ses iuxta civitatis murum: nam quod Livius <T 3 ; 8)> dicit ; ab Albauo 20 
rege Tiberino Thybrin dictum ; non procedit ideo ; quia etiam ante 
Albam Thybris dictus invenitur. sed hic Alexandrum sequitur, qui 
dicit Tiberinum, Capeti filium, venantem in hunc fluvium cecidisse et 
fluvio nomen dedisse: nam et a pontificibus indigitari solet 

331. post itali etiam JEuander se Italum dicit. 25 

332. albvla nomen antiquum hoc nomen a colore habuit. 

333. me pvlsvm patria aut ; ut diximus supra <51> ; propter 



3 Thucydides] VI 2 || 9 laic Tuscomm rex fuit e. q. s.] exscr. mythogr. 
I 193, cf. Isid. or. XIII 21, 27; Aurel. Vici or. gent. Rom. 18 



4 italium F \\ 5 alii . . . Italia hab. T || distingunt F || 8 Vitalia Daniel \\ 

r 

10 ei om. LH (add. I) || posuit F || 11 monois F || 13 v$qi$] ubispic L ibpic H || 
14 dictum est F || YBPcac LH ybpcoc F || 15 o ponere LMF: o ponere ASB 
(s swpra o in JRegin. Laniel) opponere H S ponere vulgo. ut ema septem uel 
f ut slevcc felena quod aeolicum digamma dicitur nunc pvo s t ponitur ut 
tybris add. D || thiberini F Tyberim Gommelinus ^Tiberinum Gluverius \\ Ca- 
mesenae Masvicius || 16 Tiberim . . . perierit sic locum constituimus : tiborinate 
bre quoda 1 a quibus perierit F Tyberin a Tyberino quodam rege Latinorum 
quod ibi interierit Daniel. respicere videtur interpres ad Varr. d. I. V V 30, ut 
inde lacuna explenda sit. || 18 a similitudine ASBF || 20 Livius] lius F || 21 
thybrin BHM: thibrin A tyberin L tybrin Fl || 22 thybris BLM: thibris A 
tybris HF || 23 tyberinum F || 24 malim ita indigitari. cf. Serv. ad v.31 *nam 
in sacris Tiberinus' et ad v. 72 c sic enim invocatur in precibus: adesto, Tiberine, 
cum tuis undis" || 26 a calore AF \\ 27 supra om. AS 



248 SEJEiYII 

parricidium : aut certe oraculorum necessitate conpulsum. pela- 
Giqve extrema id est aut per extrema pelagi actum: aut ; ut dicit 
Donatus, per pelagus extrema sequentem, ut c pelagi ? adverbium 
sit. pelagiqve extrema] pro * in pelago' , aut pelagi pericula. 

5 334. FORTVNA OMNIPOTENS ET INELVCTABILE FATVM! Secundum 

stoicos locutus est, qui nasci et mori fatis dant, media omnia for- 
tunae: nam vitae humanae incerta sunt omnia. unde et miscuit, ut 
quasi plenum ostenderet dogma: nam nihil tam contrarium est fato 
quam casus; sed secundum stoicos dixit. alii *for(una omnipotens' 
io propter fugam et exilium, Hneluctabile fatum' idcirco, ut se sceleris et 
parricidii crimine purgaret 

335. egere coegerunt, ut quasi ostendat invitum. 

336. carmentis nymphae monita matris eius ? quae Nicostrate 
dicta est 7 sed ideo Carmentis appellata a suis, quod divinatione fata 

15 caneret: nam antique vates carmentes dicebantur, unde etiam Ubrarios 
qui eorum dicta perscriberent , carmentarios nuncupatos. alii huius 
comites Porrimam et Postvertam tradunt, quia vatibus et praeterita et 
futura sunt nota. alii etiam Tiburtem dictam. c nymphae ? autem 
maritae dicit: nam graece sponsa vv\xyr\ dicitur. haec autem non 

20 vere nympha fuit ; sed vaticinatrix. alii nympham ideo dictam, quo- 
niam qui res Arcadum scripserunt 7 tradunt sex feminas ibi fuisse quae 
nymphae vocarentur, in quis et Garmentem: proprio ergo vocabulo, non 
epitheto poetico usus est. avctor scilicet oraculorum. 

337. monstrat et aram aut quam Euander matri fecit ex- 
25 tinctae: aut *aram* pro monumento: auPideo aram, quia ibi sepulta 

est et post excessum dea credita. est autem iuxta portam ; quae primo 



5 secundum stoicos e. q. s.] cf. Isid. diff. verb. 219 || 13 quae . . . caneret] 
cf. Isid. or. I 4, 1 



1 patricidium F || 2 pelagi actum om. LH (add. T). in Hamb. post extrema 
legitur hoc nomen, quod ex scholio ad v. 332 errore repetitum est \\ ut dicit Do- 
natus] ut dicunt quidam F || 3 extrema] ex pelagi LH (corr. I) \\ ut] ///u L 
aut M. in Hamb. inter sequentem et ut octo fere litterarum spatium relictum 
esse moneo \\ 4 sit] est HM et L, ut videtur; nam sit in ras. 1 1| 6 dant] dicant 
E |J 7 et ante miscuit om. F \\ ut] et LH\\ 8 ostendere LH\\ 9 ad inelvctabile 
f. in marg. insuperabile ut se parricidii crimine purgaret ideo dicit ineluctabile 
fatum T || 10 excilium F || factum F || 11 paricidii F || 13 eius] euandri F || 
ad v. 336 in marg. haec carmentis proprio nomine nicostrata dicta est et a 
suis earmentis dicebatur quod diuinatione facta eaneret quia omnis uates apud 
ueteres carmentes dicebantur et librarios qui eorum dicta perscriberent car- 
mentarios nuncupabant T \\ quae] qui F || 14 apellata Gr'\\ facta F, corr. Daniel \\ 
16 nuncupatos F, lege nuncupabant vel nuncupatos esse dicunt || 17 porrimam G 
porramam F cf. Ovid. fast I 633. Varro ap. Gell. XVI 16 Prorsam vocat || 
posuetam F Postvotam Baniel Postvortam Masvicius || 22 queis JDaniel || 24 
extincta B \\ 25 munumento F \\ quia ibi extincta et sepulta est Masvicius et 
Burmannus \\ 26 est autemj haec ara F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 334-343. 249 

a Carmente Carmentalis dicta est ; post scelerata a Pabiis CCCVI, 
qui per ipsam in bellum profecti ; non sunt reversi. vatis fati- 
dicae bene addidit c fatidicae': nam vatem et poetam possumus in- 
tellegere ; unde solum plenum non erat. ergo tale est ut illud in 
Sallustio in tugurio mulieris ancillae, non quia mulieris statim 5 
et ancillae, si autem ancillae statim et mulieris. 

340. QVAE prima quia postea etiam sibylla dixit. 

341. nobile pallantevm futurum seilicet ; sicut et Aeneadas: 
ad sequens enim Bomanorum retulit tempus. 

342. asxlvm retvlit postquam Hercules migravit e terris ; 10 
nepotes eius timentes insidias eorum quos avus adflixerat, Athenis 
sibi primi asyluin ; lioc est templum misericordiae ; collocarunt unde 
nullus posset abduci ; quod etiam Statius dicit ; ut Herculeos fama 
est fundasse nepotes. ideo ergo ait c quod Romulus acer asylum 
retulit' ; hoc est fecit ad imitationem Atheniensis asyli: quod ideo 15 
Romulus fecit ; ut haberet advenas plures cum quibus conderet Ro- 
mam. ergo *retulif aut restituit aut nominavit. Iuvenalis <(VIII 272> 
et tamen ut longe repetas longeque revolvas nomen ; ab 
infami gentem deducis asylo. sane Jioc non ad Euandri perso- 
nam adplicatur, quod ipse Aeneae retulerit. 20 

343. gelida monstrat svb evpe lvpercal sub monte Pa- 
latino est quaedam spelunca ; in qua de capro luebatur ; id est sacri- 
ficabatur: unde et lupercal non nulli dictum putant. alii quod illic 
lupa Remum et Romulum nutrierit: alii, quod et Vergilius, locum 
esse hunc sacratum Pani ; deo Arcadiae ; cui etiam mons Lycaeus 25 
in Arcadia consecratus est. et dictus Lycaeus ? quod lupos non sinat 
in oves saevire. ergo ideo et Euander deo gentis suae sacravit 
locum et nominavit lupercal ; quod praesidio ipsius numinis lupi a 
pecudibus arcerentur. sunt qui dicant hunc Ilava svvdXtov^ deum 



4 in Sallustio] Iug. 12, 5. cf. Serv. ad Aen. I 409 || 10 postqnam Hercules 
deducis asylo] exscr. mythogr. I 60. cf. II 166 || 13 Statius] Theb. XIl497sqq. 



1 celerata F \\ cccvn. LH trecentis viris Stephanus || 3 intellegere] Luca- 
nus (Lucill. Fabricius Lucilius vulgo) f nec si te pectore uates accipiam' add. D. 
vid. Phars. I 63 || 4 unde] ut F || ut om. ASMl || illud] illud est LH (est 
del. I) || 7 sibillam B sibullam H || 8 aeneades LHM \\ 10 retvlit libri, nisi 
quod kettvlit a || 12 sibi asilum primi L || mage L (misericordiae l) mae H || 
13 hercules F || 14 est] et F || 15 hoc est templum fecit M || 17 ergo . . . no- 
minavit non edidit Daniel \\ 18 et] sed L || ut] et LH || longe repetas om. F |) 
reuoluam F || 19 asilum A asylum S asilo LF || 20 quod] fort. quasi || 23 non 
nulli putant dictum AS \\ 24 quod et uirgilius BLH: quod est uerius ASFl 
quod est ueri similius M || 25 esse om, JR || 26 est om. F \\ quod Ivnovg hoc est 
lupos Fabricius \\ sinit L || 29 sunt qui dicant . . . februm vocabant hab. T [| 
sunt] in F || Uava hvvaliov\ pana enyalion T paneny alii F (panaens alii G) 
Panem alii Laniel |j deum fuisse bellicosum T 



250 SERVII 

betticosum: dtii Liberum patrem y eo quod eapro ei f%t divina res, qui 
est hostia Liberi propria. in hums similitudinem intecti cultores eius : 
cui tupercatia instituta sunt, quia deus pastoralis est. nam Bemum et 
Bomulum ante urbem conditam Mpercalia cetebrasse eo quod quodam 
5 tempore nuntiatum illis sit latrones pecus illorum abigere: illos togis 
positis cucurrisse caesisque obviis pecus recuperasse: id in morem ver- 
sum, ut hodieque nudi currant. non nulli propter sterilitatem hoc sa- 
cmm dicunt a Bomulo constihitum, ideoque et puellae de loro capri 
caeduntur, ut careant sterilitate et fecundae sint: nam petlem ipsam 
10 cUpri veteres februm vocabant. 

344. PARRHASIO DICTVM PANOS DE MORE LYCAEI ordo est: 

monstrat lupercal Panos Lycaei ? dictum de more Parrhasio, id est 
ostendit lupercal Panos Lycaei ; dicatum ex more Arcadico: nam 
Parrhasia Arcadia est. dictvm dicatuni, consecratum. panos 
15 lycaei c huius Panos' genetivus est Graecus, et c Panos Lyeaei 5 sic 
dictum est ; ut c Iovis Olympi^ ^Apollinis Delphorurn '. 

345. sacri monstrat nemvs argileti c saerF execrabilis. sane 
Argiletum ; quasi argilletum, multi volunt a pingui terra; alii a fa- 
bula. nam Euander Argum quendam suscepit hospitio. qui cum 

20 de eius cogitaret interitu, ut ipse regnaret, Euandro hoc non sen- 
tiente socii intellexerunt et Argum necarunt: cui Euander et sepul- 
chrum fecit et locum sacravit, non quod ille merebatur/ sed hospi- 
talitatis causa. bene autem in hac re Euander inmoratur et docet 
causas, ne apud hospitem veniat in suspitionem. ergo Argiletum 

25 ab Argo illic sacrato et sepulto. alii Argum occisum dicunt ab ipso 
Euandro 7 auxiliante sibi Hercule, quod is ex hospite factus esset ini- 
micus. dlii Danaen. cwtn duobus fdiis Argo et Argeo, quos de Phineo 
habuit, venisse in Italiam et tocum %ibi nunc Boma est tenuisse, ibique 
Argum Ahoriginum insidiis interfectum loco nomen dedisse. alii Ar- 

30 giletanam portam appettari 7 quod eam Gassius Argillus sive fecerit sive 
refecerit: (vet) quod ibi Cassius Argiltus belto Punico primo sit inter- 



17 sane . . . terra] cf. Varro d. 1. 1. V 157 



1 capra T || res om. libri, add. Daniel \\ quae T \\ 4 eo T: ex F \\ 5 illi T \\ 
6 obuiis F: obuius G obuios T || 7 sterelitatem F || 8 caprae T || 9 sterelitate 
Fl fecundae T: fec du§ F || pallem G || 10 febmm libri februuni Masvicius || 
uocabunt F\ 12 dictum . . . Lycaei om. LH (add. l)'\\ de more dictum B, in 
quo Parrhasio . . . ex more omissa sunt \[ 13 dicatum ex dictitum H || 14 arcba- 
dia dicta est B || 16 olympici F \\ delfos M Iovis Olympici Apollinis Delphici 

.r 

vulgo || 18 argilletum B: argriletum A a///griletum S ag.iletum L argiletum H 
quasi argilletum om. M || 20 de eius] dedis H de eius ex decius M\\ consen- 
tiente B sciente F || 22 locum] lacrum F || non] nam F || 25 sepulto et sacrato 
Masvicius || 27 quos Daniel: quod F || 30 Cassius post Argillus Daniel 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 344—348. 251 

fectus ob turbulentam et seditiosam naturam. alii quod Argillus senator 
post Cannense proelium suaserit a Poenis pacem postidari, ideo in s&- 
natu carptum dom%imque eius dirutam et locum Argiletum appellatum. 
quidam dicunt cum Capitolii, ubi nunc est, fundamenta iacerentur, 
caput Jiumanum quod Oli diceretur, inventum: quo omine sollicitatos 5 
conditores misisse ad Tusciam ad aruspicem illius temporis nominatum, 
qui iam indicaverat Argo filio suo, tributum fataliter esse, ut is loc%is 
orbi imperitaret, in q%to illud caput esset inventum. obvii igitur A.rgo 
Jii qui missi erant ubinam esset pater interrogaverunt qui cognita 
causa. itineris eorum, omne responsum patris prodidit monuitque ut 10 
caverent, ne ab eo interrogatione deciperentur. sed cum legati ad eum 
pervenissent et de significatione inventi capitis quaererent, volens ille 
dominatum orbis patriae suae potius adscribere, interrogavit, anne Jiic, 
suum locum ostendens, invenissent. illis negantibus suspicatus proditum 
esse responsum, quaesivit an quemquam obvium habuissent. illis simpli- 15 
citer confitentibus occurrisse sibi iuvenem, tunc aruspex conscenso equo 
secutus Argum occidit eo loco, ubi mmc JRoma est, a cuius caede Ar- 
giletum. quamvis liaec historia etiam de alio nomine saepe celebrata sit 

346. testatvr locvm iurat non sua culpa iura hospitii esse 
violata. testatvrqve locvm] vel in testimonium ducit nomen loci 7 vel '20 
detestatur. 

347. tarpeiam sedem prolepsis : duo haec enim nomina postea 
monti indita sunt 

348. avkea nvnc ^nunc^ acl utrumque pertinet, et ad *aurea ? 

et ad c Tarpeiani sedem': nam Tarpeia sedes dicta est a Tarpeia 25 
virgine. curn enim Romulus contra Sabinos bella tractaret et Tar- 
peio cuidam dedisset arcem tuendain, filia eius Tarpeia aquatum 
profecta in hostes incidit. quam cum hortarentur ad proditionem 
arcis, illa pro praemio poposcit ornatum manuum sinistrarum ; id 
est armillas. facta itaque arcis proditione hostes ingeniosa morte 30 
promissa solverunt: nani scuta ; id est sinistrarum ornaturn, super 
illam iacientes eam luce privarunt. quae illic sepulta Tarpeiae sedi 
nomen inposuit. * ~ 

4 quidam dicunt e. q. s.] cf. Arnob. adv. nat. VI 7 jd. 219 Reiffersch. || 
25 Tarpeia sedes . . . inposuit] exscr. mythogr. I 155 

1 sediciosam F || senator post Daniel: senatorq: F \\ 5 cupud F || olli F \\ 
omine Commelinus : omnis F omnes Daniel || 7 is] his F || 8 imperatoret F, 
correxi. imperaret Daniel || 9 hii F || misi F || 12 illi F || 13 potius F potens 
Daniel\\ 15 habuissent scripsi: fuissent F fecissent Daniel \\ illi F || 18 istoria 
F || alio] fort. Capitolii || cebrata F, corr. Daniel || 19 testatvrqve Fa || 20 ad 
.testatvrqve l. supr. vers. in testimonium deducit nomen loci T || 22 prolempsis 
F || 26 Romulus om. ASB || 30 ingeniose S || 31 sinistrarum manuum F || 32 luce] 
uita F vita Daniel 



252 SERVII 

349. religio id est metus ; ab eo quod mentem religet dicta 
religio. 

350. diea magna ; admirabilis, ut <1X 183> an sua cuique 
deus fit dira cupido? saxvm sic appellatur Capitolium. 

5 351. HOC nemvs bene ubique e nenius' dixit: nam tunc aedificia 

non erant. 

352. qvis devs dubitando *quis deus' adfirmat deum esse. 
ipsvm credvnt se vidisse iovem in hoc scilicet nemore. sane ad 
illud adludit quod primi dicuntur Iovi templa et rem divinam fecisse 

10 — Aeacus enim primus in Arcadia templum lovi constituisse dicitur — 
nec enim longe sunt a love Olympico: unde eos dicit Iovem vidisse, 
et quod ipsi sunt 7t^o08Xrjvov 3 ut ait Sta.tius Arcades astris luna- 
que priores: licet dicat Sallustius Cretenses primos invenisse reli- 
gionem, unde apud eos nat.us fingitur luppiter. 

15 354. aegida concvteret hic distinguendum: nam aegida ; id 

est pellem Amaltheae caprae ; a qua nutritus est ; in sinistra Iuppiter 
tenet. sane Graeci poetae turbines et procellas %atatyCdag appellant, 
quod haec mota faciat tempestates. ergo ^nigrantem' tempestatem com- 
moventem. dextra nimbosqve cieret et de dextera fulmina com- 

20 moveret: nam modo nimbos pro fulminibus posuit ; quae de dextera 
iacit. aegidis autem concussio commovet pluvias. ergo *concuteret 
aegida atque per eam nimbos moveref. 

355. disiectis oppida mvris unum Iani ; aliud Saturni, iam 
tunc vetusta. 

25 356. monvmenta virorvm hoc sermone ostendit etiam Satur- 

num virum fuisse. 

357. ianvs fater Ianiis in laniado habitavit qui quod una navi 



1 eeligio id est metus] cf. Non. p. 379, 14 M. || 12 Statius] Theb. IV 275. 
cf. Luct. Plac. ad h. v. || 13 Sallustius] hist. III 60 Dietsch., 63 Kritz. cf. my- 
thogr. III 3, 9 || 27 qui quod ... sigoata est] cf. Macrob. Sat. I 7, 22 



1 rediget F \\ 7 ad qvis d. supr. vers. dubitando quis deus affirmat esse 
deum T || 9 allusit L || 11 nec] non L || a ioue olimpico ASBFl a longe oli- 
pho L a longe lympico H a monte olympico M. || 12 tzqoosXtjvoi vulgo: ttpuj- 
toc€annoi ASF nptoToc€AHNOi RH rriuToceaNNoi L TipaTOceaNNOi M id est 
ante lunam creati add. T) || lunaeque M || 13 licet et dicat LH || primo M || 
14'unde et apud B || 16 capraeg S capreae F || 17 ad v. 354 in marg. greci 
poetae procellas et tempestates apellant aegidas quod haec scilicet mota faciat 
tempestates. ergo nigrantem tempestatem commouentem T || categidas F || 
apellant F || 18 faciet F || 19 et om. ASB || commouit B commouet LH. haud 
scio an Servius seripserit in sinistra Iuppiter tenet et de dextera fulmina com- 
mouet , ut lemma post interpositum sit || 20 nimbosque F || 25 monimenta BM \\ 
27 ad v. 357 hic ianus in ianiculo habitauit. et quia una naui exul uenit in 
eius pecunia ex altera parte figurabatur eius caput et ex altera parte signa- 
batur nauis T || in om. F 



. COMM. m VERG. AEN. VIII 349—363. 253 

exul venit, in pecunia eius ex una parte Iani caput, ex altera navis 
signata est 

359. dictis dubium est, nomen sit *dictis', an participium. 

360. passimqve armenta videbant quae post mortem Caci 
passim nullo timore vagabantur. 5 

361. romanoqve FORO Romanum forum est ubi nunc fostra 
sunt. sed et Mc prolepsin fecit: nam postea sic dictum est. lavtis 
mvgike carinis carinae sunt aedificia facta in carinarum moduni, 
quae erant circa templum Telluris. lautas autem dixit aut propter 
elegantiam aedificiorum, aut propter Augustum, qui natus est in 10 
curiis veteribus et nutritus in lautis carinis. alii dicant carinas mon- 
tem nominatum, quod ager suburbanus ante portas carus erat. alii 
lauta loca legatorum, quae in ea regione instructa accipere consuerant 
alii quod ibi Sabini nobiles habitaverint, quorum genus invidere et cari- 
nare solebat. carinare autem est obtrectare: Ennius eontra carinan- 15 
tes verba atque obscena profatus, alibi neque me.decet hanc 
carinantibus edere chartis. alii quod Bomani Sabinis instantibus 
fugienteSj eruptione aquae ferventis etipsi liberati et hostes ab insequendo 
repressi (sint. aut) quia calida aqua lavandis vulneribus apta fuit, 
locus lauttdus appellatus est. 20 

363. , victor alcides svbiit hic ius pontificale quibusdam videtur 
subtiliter tangere: 'domus enim, in qua pontifex habitat, regia dicitur, 
quod in ea rex sacriftculus habitare consuesset, sicut flaminia domus, 
in qua flamen habitat, dicebatur: quod hic ostendit ex persona Euandri, 
quem facit orantem ut Aeneas suam ingrederetur domum, non utique 25 
profanam, sed sacratam, scilicet quae fuerit hospitium Herculis, illis 
versibus *haec, inquit, limina victor Alcides subiit, haec illum regia 
cepitf. quem etiam honore divinae dignationis sociat adiciens *aude 
hospes contemnere opes et te quoque dignum finge deo\' haec enim di- 



15 Ennius] ann. 181 et 229 Vahl. 



1 nltera F (altera G\ || 2 ignata F (signata G) \\ est om. G\ 3 an] a G || 
4 schol. ad v. 360 om. F \\ 7 prolempsin F || 9 quae eirea templuni telluris 
erant A S || eirca] intra HM inotra L (circa l) || lautis B || 10 est om. H \\ in 
curiis veteribus] in cunis ueteribus ASM in cuniis ueteribus B cunis ueteri- 
bns LH in lantis in cunis ueteribus F || 11 lautis secluserim \\ alii . . . obtre- 
ctare in marg. hab. T || alii] quidam T || 12 subarbanns F || carus T: cariis F || 
alii . . . consnerant om. T || 13 legatorium F || 14 alii dicunt quod T || sabino- 
rum T || quorum genus] qui inuicem T || irridere Masvicius || 15 solebat] om. T, 
solebant G || carine F || est antem obtrectare maledicere T || obtrectere G || 
16 atque] atq;ne G || neque me] nec me rem itbergius j| 17 cartis G || 18 aquae 
Daniel: atque F \\ 19 sint addidi \\ aut addidit Masvicius || callida F \\ 21 hic] 
ihic F Virg. hic Laniel || 22 angere F || domum Baniel || 23 consuisset F \\ 
25 ingrediretur F || 28 quem] i. e. Aenean || 29 contempnere F 



254 SEBVII 

cendo quid aliud agit, quam ut sacratae religionis usum tribuat antisti 
*divina communia, utpote quem etiam pontificali honore nuncupaverat, 
dicens <47(T> *maxime Teucrorum ductor': neque enim quia ductor eo 
maximus, sed quia maximus eo* omnia. regiae autem verius meminit 
5 dicendo Hecta suhibant pauperis Euandrf (et) *Bomanoque foro': quis 
enim ignorat regiam, ubi Numa habitaverit, in radicibus Palatii fini- 
busque Bomani fori esse? victor alcides svbiit sv6v^6lcog^ 
id est bonum Aeneae omen ostenditur: Varro enim divinarum libro 
iv. Victorem Herculem putat dictum, quod omne genus animalium deih- 

10 ceps vicerit sed Bomae Victoris Herculis aedes duae sunt, una ad 
portam trigeminam ; alia ad forum boarium: cuius commenti causa haec 
exponitur. Marcus Octavms Hersennus in prima adulescentia tibicen, 
postquam arti suae diffisus est, mercaturam instituit. bene re gesta 
decimam Herculi dicavit. postea cum navigans hoc idem ageret, a prae- 

15 donibus circumventus fortissime pugnavit et victor recessit. quem in 

' somnis Hercules docuit sua opera servatum. cui Octavius, impetrato 

a magistratibus loco, aedem cum signo sacravit et Vietorem incisis lit- 

teris appellavit. ergo Vergilium non tantum ad victoriam praesentem 

victorem dixisse, sed occulte perpetuo eius epitheto usum debemus acci- 

20 pere, quippe quem Bomae sub hoc nomine sacratum coli videbat; nam 
supra ait <(203> taurosque hac victor agebat, cum de pugna eius 
alia loqueretur. sane hic *subiitf ktxta usum praesentem accusativo 
hmxit, cam antiquo more alibi dativo iunxerit, ut <125)> progressi 
subeunt luco. cepit mire dixit, ut alibi <TX. 641)> nec te Troia 

25 capit. 

364. avde hospes contemnere opes bene *aude' ; quasi rem 
arduam et difficilem. avde hospes contemnere opes ideo dixit *aude% 
tamquam virtute opus sit animi et ad expellendum amorem divitiarum. 



8 Varro enim e. q. s.] cf. Macrob. Sat. III 6, 9 sqq. 



1 antisti] lacunam significavit Daniel. antistiti et divina communia Mas- 
vicius; sed versum potius quam verbttm interoidisse puto: id quod facillime fieri 
poUtit; nam tanti ambitus scholium dubitari non potest quin in eo quoque libro 
ex quo Floriacensis descriptus est minutissimis et litteris et linearum intervallis 
scriptum fuerit. cf. praef. p. LX || 4 eo oma F. post omnia lacunam indicavit 
Daniel. eo omnia regit Masvicius. mihi hoc fere modo sententia supplenda vi- 
detur sed quia maximus eo (ductor: maximus autem quia pontifex qui curat 
sacra) omnia. cf. ad v. 470 (| 7 uictor auten alcides subiit F \\ eusymbolos ARM 
eusimbolos B eusymbolus S easimbolus L €ycimboaoc F \\ 8 libro V. Merke- 
lius praef. ad Ovid. fast. p. CXVIII || 9 deinceps scripsi: dicens F decies Da- 
niel j| 10 aedes duae] aedesq: F \\ 11 -altera Daniel || 12 octauus F \\ Hersennus] 
Herrenus Macrobii libri Eserninus Masvicius || tibicem F || 13 difusus F || 
16 imperato F || 17 incissis F || 22 acusatiuo F || 27 difficilem opes contempnere 
nam ideo dixit aude tamquam F (lemma supplevi, nam delevi) opes . . . aude 
omisit Daniel 



COMM. m VERG. AEN. VIII 364-373. 255 

dignvm finge deo coinpone te et forma in similitudinera numi- 
nis: quod iuxta sectam cynicam hospes Hercitlis suadet. sane quidam 
*deo' pro inmortalitate dictum vohtnt. 

365. NON asper non aspernator, id est fastidiosus. 

366. ANGVSTI SVPTER FASTIGIA TECTI INGENTEM AENEAN DVXIT 5 

ex contrarietate quaesitus ornatus, ait enim c angusti tecti supter 
fastigia ingentem Aenean duxit\ 

368. effvltvm sicut supra dictum est, apud veteres dicebatur, 
super quod unusquisque iacuisset. pelle libystidis vrsae species 
pro genere: nam cuiuslibet ferae possumus accipere. , 10 

370. exterrita mater ideo territa, quia mater. 

371. tvmvltv ut *Gallicus tumultus 9 . 

373. dictis divinvm adspirat amorem id est dictis suis addit venu- 
statem 7 ut amabiliter eius audiatur oratio. dictis divinvm inspi- 
rat amorem petitura pro filio de adulterio procreato orationem 15 
suam ingenti arte conposuit: quod etiam Vulcanus ipse testatur ; 
dicens <(395)> *quid causas petis ex alto?' non enim aperta est eius 
petitio, sed longo prooemio perversam amore mariti circumvenit 
mentem. ergo quaestionem hanc quae nascitur ex petitione Veneris 
inpudica, solvimus his modis: primo quod Vulcanum amore circum- 20 
venit, nam et post completam orationem statim eum complectitur et 
molli amplexu fovet: deinde quod nacta est occasionem eius temporis 
quo Marti arma faciebat, quem fuisse sciebat adulterum: per quod 
datur intellegi Vulcanum iam omnem suspitionem et iram quam 
habuit circa Venerem 7 deposuisse, adeo ut arma etiam ipsi fabri- 25 
caret adultero. praeterea Vulcanum uxorium fuisse testatur et ipse 
Vergilius dicens <394)> tum pater aeterno fatur devinctus 



1 compone] come 8 || 2 iuxta F || cynica ospes F. ceterum de Hercule An- 
tisthenis cogitat interpres. cf. JBrandis G-escli. der Griech.-Boem. Phil. II p. 75 sq. || 
5 svper LH || 6 ex] e L at F || augusti LH || supter] super AHM subter 
reliqui || 8 ad efpvltvm in marg. apud ueteres dicebatur efFultum super quo 
unusquisque iacuisset T || sicut supra dictum est] cf. ad buc. VI 53 c apud 
veteres unusqpisque eo super quod ( iacebat fultus dicebatur 9 . ex his apparet eo 
fultus vel eo fultum esse post iacuisset addendum esse \\ 10 quae post accipere 
e Turonensi edid.it Laniel ideo dicit ]ybistidis ut ex pretio bestiae aliquid 
gratiae potuisset ipsis stratis accedere seclusi: sunt enim Tiberii Donati \\ 
12 tvmvltvm F tvmvltv in G tvmvltv ut Burmannus || 13 dictis . . . oratio 
hab. T || 14 oratio sane uenus petitura F || 15 amorem] amoterraem H || mater 
petitura L || procreationem LH (procreato orationem Ih) \\ 18 premio longo A 
proemio longo Sa\\ proemio MLM praemio H prohoemio F \\ perversam . . . 
mentem] peruersum amorem arte circumuenit praesentem F (praesentem cum 
iis quae sequuntur coniunxit Daniel) || peruersam JR M: peruersa ASH peruerso 
La || amare B \\ 21 complectitus F || 22 deinde quod . . . adultero] cf. v. 433 sqq. || 
quod om. F || nacta est om. B || nancta F nata H || 25 arma] eius add. L (del. I) 
ei add. H || 26 propterea L || testantur M F (corr. m) testamur H || ipse om. AS || 
27 uergillius H uergilius F || tunc LHM 



256 SERVII 

amore, et Statius ubi Martem Venus adloquitur, ut at non eadem 
Vulcania nobis obsequia, et laesi servit tamen ira mariti. 
nam quod dicit Donatus potuisse fieri ut cum Anchisa concumberet 
Venus, ante quam Vulcano nuberet, non procedit: constat enim a 
5 principio Venerem uxorem fuisse Vulcani. sane ^divinitm' &elov 
debemus accipere. 

374. dvm bello argolici *dum? pro *quam diu 9 . sane haec oratio 
rhetorica suasio est. nam principium a verecundia sumpsii; dicendo 
enim numquam se molestam antea fuisse, ostendit se inpetrare debere, 

10 praesertim ex eo quod non timuerit petere. *nunc Iovis imperio JRutu- 
lorum constitit oris 7 ergo eadem supplex venio': haec non tantum ro- 
gandi, sed etiam inpetrandi vim habent. verso tamen ordine: nam 
primo arma petit ? deinde adiuvat exemplo dicendo *te filia Nerei' etc. ? 
deinde causam *aspice qui coeant popuW ; ipsum enim ^popuW multi- 

15 tudinem significat, et quasi non inpugnet, sed inpugnetur Aeneas, ita 
pathos fecit dicens *in me excidiumque meorum' : nam quod a principio 
arma petit haec ratio est, quod rem nec magnam nec difficilem Vulcano 
petebat. ideo et statim posuit; nam ubi maius aliquid est ? ante causa 
dicenda est, ut praemollitis animis, tunc quod petitur suggeratur. 

20 375. debita fataliter ad exitium destinata. casvrasqve ini- 

micis iqnibvs arces causa cur non petierit. 

376. miseeis atqui honestum est miseris subvenire; sed hoc 
» dicit: cur te fat%arem pro hominibus fati necessitate perituris? 

arma rogavi argute hic in principio arma nominat, ut iam intellegatur 
25 quid petitura sit. 

377. artis opisqve tvae duo duobus reddit, (auxilium) *opis' 7 arma 
(*artis')i aut eerte idem valet ^opis' quod *artis 9 ; hinc opifices. 



1 Statius] Theb. III 275 || 3 nam quod dicit Donatus e. q. s.] cf. Luct. Plac. 
ad Stat. Theb. VII 62 



1 at] ad HMF || 2 serui H \\ 5 eed^ F xb &stov Daniel. fort. &sccg \\ 7 pro 
e quam diu' ego: pro quam F postquam Daniel || ad v. 374 in marg. haec ora- 
tio rhetorica est suasio et principium a uerecundia sumitur quia dicendo num- 
quam se molestam fuisse antea ostendit se impetrare debere praesertim ex eo 
quod non timuerit petere T || 8 rhetica F || sumsit F || 9 se om. F || 10 quod 
non timuerit petere] fort. quod non debita vel quod contra fata timuerit petere 
vel quod noluerit vetita petere. cf. schol. Floriacense ad v. 375 || 11 rogandis F \\ 
■ 12 fort. imperandi propter c imperio' || fort. inverso tamen utitur ordine || 14 fort. 
deinde causam addit || coeant] anqd F \\ 15 significabat F || inpugne sed F || 
19 dicendo F || 20 schol. ad debita om. F || cassvrasqve \F consvrasqve G || 
24 ad non arma r. in marg. argute ponit arma in principio et haec ratio est 
quod arma petat in principio quod rem nec magnam nec difficilem uulcano 
petat. nam ubi maius est aliquid ante causa dicenda est ut praemollitis ani- 
mis tunc id quod petitur suggeramus T || nomina F || intellegat G || 26 ad artis 
o. t. supr. vers. duo duobus reddit.,, artem referamus ad arma opem ad auxi- 
lium T || 27 idem Daniel: id -f- (= id est) F || opices F 9 corr. Daniel 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 374—383. 257 

378. incassvmve tvos ordo est: tuosve labores incassum exercere 
volui. 

379. priami deberem plveima natis sciinus quod Paridi taiv 
tum debuit, sed hoe velat aliarum commemoratione personarum, ne 
ex turpi causa Paridi debuisse videatur. simul et, ut quidam tradunt, 5 
pulchritudinis suae Vulcanum admonet, hoc est *formae iudicio Iovis 
coniugem vici 9 . 

380. aeneae flevissem saepe laborem bene post Pergama, 
post Troianos, post Priami liberos cum excusatione fit Aeneae com- 
memoratio; dicit enim se eius infelicitate commotam: ut illud causas 10 
hdbeat, hoc miseratione consistat. * 

381. nvnc] id est *nunc vero\ et subdistingue: nunc autem, lovis 
imperio. iovis imperio ne videretur inpudens, si aliena regna 
deposceret. et hoc latenter dicere videtur: fave huic cui etiam Jup- 
piter favet. 15 

382. eadem quae tunc seilicet silui ; quae nihil petii. sanctvm 
mihi nvmen si c sanctum' simpliciter accipiatur, leve est. *numen' ergo 
*sanctum 9 ut Heges sanctas' dicimus, id est firmas, a sanciendo. 

383. arma ROGO hic distinguenduin, ut cui petat ; non dicat, 
sed relinquat intellegi, ne foede apud maritum et amorem suum circa 20 
Anchisen memoret et susceptum de adulterio filiam. genetrix nato. 
te filia neri hoc est, soles hoc praestare matribus. et dicit Theti- 
dem ; quae Achilli arma inpetravit. et bonis utitur comparationibus 
dicendo c filia Neri 5 ; cum ipsa lovis sit filia ; item c uxor Tithonia', 
cum^sit ipsa Vulcani. *Neri ? autem pro c Nerei ? : omnia enim quae 25 
in c eus ? exeunt hodie apud maiores in c es' exibant ; ut c Nereus 
Neres ; Tydeus Tydes', et genetivum in c is* mittebant ; c Tydis Ne- 
ris'. sed quia plerumque V supra in latinitate detrahitur ; rema- 

1 exerceri Masvicius || 4 sed lioc velat . . . personarum scripsi: sed hoc 
uel ad aliarum commemoratione personarum LR, consentiunt reliqui libri Ser- 
viani, nisi quod ad om. ASM vel om. B. sed hoc honestius uel ad aliarum 
commemoratione personarum aduci (traduci G) potest F. traduci potest post 
personarum in marg. add. m \\ 5 et om. G || 6 pulcritudinis G || admonet G 
admoneret F || 7 vici] ci G || 9 post ante Priami om. LR (add. I) || 12 ad v. 381 
haec non tantum uim rogandi habent sed etiam impetrandi uerso tamen ordine 
quia primo arma petit deinde adiuuat exemplo dicendo filia nerei et rlq. T || 
iovis impekio id est . . . imperio ne uideretur e. q. s. F \\ et om.G || 14 videtur] 
uideretur L || 16 quae om. M || scilicet tunc L || peti F [| ad sanctvm m. n. supr. ■ 
vers. si sanctum simpliciter accipiamus leue est. ergo sanctum ut leges sanctas 
id est firmas dicimus a sanciendo. ergo sanctum sancitum intellege T || 19 pe- 
tit ASM || 22 nerei ABF \\ ad te f. n. supr. vers. etiam hoc soles praestare 
matribus quanto magis mihi T || thetis libri Serviani, filia nerei add. ASm || 
24 nerei ABF || thitonia ALRF || 25 nerei F || 26 eius AS (eus as) || exibant { 
ut] exibantur F || exiebant LM\\ 27 Tydeus . . . Neris om. LR (add. I) || is B: 
eis ASMF ei 1 1| thideis nereis AS tidaeis nereis B tydeis nereis Ml tideis 
nereis F || V suprema F. Schoellius 

Servii comm. Vol. II. Fase. I. 17 



258 SERVIl 

nebat C T. hinc est c filia Neri' ; <I 30> inniitis Achilli, iteni in 
Sallustio ad bellum Persi Maeedonicum. sic Asper. 

384. tithonia conivnx Aurora pro Memnone. 

385. asf/Ige qvi coeant popvli tb altiov , ut praesentem ostenderet 
5 necessitatem. dieendo autem *popuW phantasiam feeit. clavsis fer- 

rvm acvant portis ut ostenderet festinationem: dixit enim superius 
<(VII 629)> quinque adeo magnae positis incudibus urbes 
telanovant. in me artificiose arma petit etiam sibi profutura; 
nisi enim subvenis, iterum vulnerabor; nam a Graecis fuerat vulnerata, 
to unde est (X 29)> equidem credo mea vulnera restant. 

388. cyNCTANTEM scilicet de promissione, quam rem per am- 
plexum suum inmisso amore persolvit. 

389. accepit solitam flammam vel quasi maritus; vel adludit 
ad rem naturalem: namque ideo Vulcanus maritus fingitur Veneris, 

15 quod Venerium officium non nisi calore consistit, nnde est frigi- 
dus in Venerem senior. 

390. labefacta per ojssa si ossa labefecit, quanto magis 
animum? 

391. atqve olim fere ? ut solet; nam non est adverbium temporis. 
20 392. ignea rima micans id est fulmen ; cuius naturam expressit; 

namque nubes vento coactae plerumque rumpuntur et ex se fulmen 
emittunt. quamvis philosophi fulgura et tonitrua simul exprimi dicant, 
sed illud eelerius videri, quia clarum est ? tonitrua autem ad aures tar- 
dius pervenire. alii *rima micani fulgetram dicunt: et hoc ad veloci- 
25 tatem amoris, qui momento Vulcanum percussit. » 

393. formae conscia conivnx intellexit se dolis et pulchri- 
tudine perverfcisse mentem mariti. aUi duahus rebus Venerem volunt 
maritum adgressam, dolis et pulchritudine: et volunt melius *dolis \et 



1 in Sallustio] hist. I 6 Dietsch., I 7 Kritz. || 14 namque . . . senior] exscr. 
Isid. or. VIII 11, 78; mythogr. III 10, 5 || 15 frigidus] georg. III 97 || 22 quam- 
vis . . . peruenire] cf. Isid. or. XIII 8, 2 



1 i] ei libri || nerei libri || atque inmitis M \\ achillei M || 2 persi libri || sic 
Asper om. F \\ 3 aurora petiuit pro memnone J) \\ 4 to auTioN F, om. G ita ut 
spatium relictum sit || 5 dicendo qui populi et quae moenia fantasiam fecit 
liah. T Tiberii Donati ad h. v. scholio inserta || 6 ut] at G \\ enim moneo ad 
lemma referri || 8 sibi] ubi F || 9 fuerit F \\ 10 credo quide mea F \\ 11 dubi- 
tantem scilicet Fabricius. cf. Non. p. 252, 18 M. || rem om. F j| 17 labefecit 
om. B. in eodem libro supra lemma ipse librarius haec adscripsit uim amoris 
ostendit || 19 olim] olim hoc est supr. vers. add. m || noh] nunc L hic non m || 
21 nubes a uento BL || 22 emittant F || quamvis] quam G || fulgora F (fulgura 
G) j| 23 videri Masvicius: uidetur F || 25 amoris JDaniel: moris F \\ 26 dolis et] 
dolis in H sola F. cf. praef. p. XVI || 27 duabus rebus . . . genetiuo hab. T || 
28 pulcritudine F || et formae secl. F. Schoellius 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 384-400. 259 

formae] conscia% quam *laeta\ et *formae 9 melius dativo casu quam 
genetivo. 

394. devinctvs hoc sernione ostendit eum posse euncta con- 
cedere. 

395. ex alto f mirum et hoc libenter et olim de promittentis. 5 
ex alto argumentatione longe -repetita. est autem de usu dictum: 
Gicero primo libro ad JSrutum si Pompeius non ex alto peteret 
et multis verbis me iam hortaretur. 

397. tvm qvoqve sicut nunc. et *tum quogtue 9 bis audiendum. 
tevgros armare fvisset per * Teucros' Aenean debemus accipere, quia 10 
Venus ante ait *arma rogo' et subiungendo *genetrix* et rel. per simi- 
litudinem signifcat Aenean. ergo poeta aliud dicendo aliud dedit in- 
tellegi. sane *fuisset\ in proximo repetitum, decorem addidit. 

398. nec pater omnipotens notandum quod hic lovem a fatis se- 
parat } cum alibi iungat 7 ut <III 375)> sic fata deum rex sortitur. 15 
sed hanc imminentium malorum dilationem Etrusci libri primo loco a 
Iove dicunt posse impetrari, post a fatis: unde et hic ait *nec pater 
omnipotens y nec fata vetabanf. nec fata vetabant stare atqui 
supra <(375)> ait c debita\ sed sciendum secundum aruspicinae libros et 
sacra Acheruntia, quae Tages conposuisse dicitur ? fata decem annis 20 
quadam ratione differri: quod nunc dicit Vulcanus potuisse fieri. 
ergo non est contrarium; nam fata differuntur tantum, numquam 
penitus inmutantur: quod etiam luno dicit <(VII 314^> atque inmota 
manet fatis Lavinia coniunx; at trahere atque moras tan- 
tis licet addere rebus. 25 

400. si bellare paras quia dixerat c in me excidiumque meo- 



7 Cicero pr. 1. ad Br.] fragm. p. 971, 17 Or. 



3 devictvs JK1T|| procedere LH (corr. I) || 5 ex alto mirum . . . promittentis 
et utitur argumentatione 1. r. F. fortasse qvid cavsas petis e. a. mirum rj&og 
libenter et statim repromittentis. ex his mirum fi&og debetur F. Schoellio. Daniel 
post promittentis lacunam indicavit. solide pro olim de Masvicius coniecit. et 
utitur quod a plenioris commentarii auctore inepte additum est ut hoa scholium 
cum Serviano coniungeretur , delevi et Servianis suum lemma reddidi || 6 de usu] 
deus Cr || 8 uerbis et me F (et del. Daniel) || 9 ad tvm q. supr. vers. hoc est sicut 
nunc T || tunc quoque F || 10 armate F || per] et per Gr || Aenean] enen F || 
11 et rel. F: nato Daniel || per simplicitudinem G || 12 significant F || aliud dedit 
intellegi om. G || 13 in proximo Commelinus: in proximum F fort. in proximo 
uersu || decorum Masvicius || 14 ad v. 398 notandum est nobis hoc loco quod 
iouem separat a fatis cum alibi iungat quia etrusci iibri primo loco a ioue 
dicunt posse impetrari post a fatis T || separet F || 15 eum alibi iungant et F, 
corr. Daniel \\ 16 malorum Gommelinus : maiorem F || 17 post a F postea Da- 
niel || 19 secundum om. LH (add. I) \\ aruspicinae libros LHMF: artem aru- 
spicinae B artem aruspicine libros AS \\ 20 acheruntia ASBMl: eruntia L 
aeruncia H achef ea F || anni F \\ 23 iuno etiam AS || dicit ut vidgo || 24 manet 
. . . moras om. F \\ moras AS moram reliqui || 26 bella reparas M 

17* 



260 SERVII 

rum*. quidam Jiunc sensum illi iungunt *absiste precando viribus in- 
dubitare tuis': cetera enim per parenthesin dicta sunt. 

401. possvm promitteee CVRAE quicquid in me curae est ; id 
est officii et sollicitudinis. 
5 402. liqvido electro atit liquefacto } aut .puro. et secundum 

Plinium in naturali historia <(XXXIII § 80^> tria sunt electri genera; 
unum ex arboribus ; quod sucinum dicitur; aliud ; quod naturaliter 
invenitur; tertium ; quod fit de tribus partibus auri et una argenti: 
quas partes etiam si naturale s.olvas ; invenies. unde errant qui 
10 dicunt melius esse naturale. electri autem natura probatur veneno ; 
quo recepto et stridorem emittit et varios ad iridis similitudinem 
reddit colores. et ad lumina in convivio clarius auro et argento lucet. 

403. animaeqve valent fabrica Vulcani dudbus constat } ventis et 
igne; hic ergo *animae 9 pro spiritu } quo fabriles folles inflari solent. 

15 Animae venti ; a%h rmv avspcov: Horatius inpellunt animae lin- 
tea Thraciae: unde et c anima' dicitur, quae secundum aliquos 
ventus est ; ut <IV 705) atque in ventos vita recessit. pre- 
cando viribvs indvbitare tvis id est dubitare ; nam c in* vacat. 
et hoc dicit: precum nimietas postulationis significat dubitationem. 

20 sane *indubitare' quis ante hunc? 

404. ea verba logvtvs quidam humiliter dictum accipiunt. 
406. CONivais infvsvs GREMIO hoc est ante concubuit et sic 

quievit. Probus vero et Oarminius propter sensum cacenphaton 

c infusum' legunt ; ut sit sensus: dormiit cum coniuge dormiente ; 

25 id est petiit soporem ; infusum etiam coniugis gremio. alii *infusus' 



6 tria sunt electri genera . . . lucet] cf. Isid. or. XVI, 24 et XYI 8, 6 sq. |l 

14 hic ergo animae pro spiritu] cf. Macrob. comm. in somn. Scip. I 14, 14 || 

15 animae venti] cf. Non. p. 233, 33 M. || Horatius] carm. IV 12, 2 || 22 hoc est 
e. q. s.] cf. Gellius IX, 10 



2 parentesin F \\ 3 possvnt ASM\\ 1 sacinum F || 8 fit om. F || partibus] 
duabus F || auri et om. F || 9 naturale soluas ASBF: natura resoluas LH 
naturale resoluas Ml || inuenies manifestas Masvicius || 10 naturale melius esse 
AS || 11» quo] quod II q: (= que) F || ad iridis similitudinem , quod Servium 
scripsisse conieceram (praef. p. XLIII)., Monacensis praebet, cuius libri eam par- 
tem qua libri VII — XII continentur anno 1882 exeunte contuli: ad dissimilitu- 
dinem ASBL ad similitudinem H ad similitudinem arcus caelestis F || 12 
reddidit H || lucent F \\ 13 ad v. 403 (fabrica) uulcani duabus rebus constat 
(uentis) scilicet et igne hic ergo ani(mae pro sp)iritu accipiunt quo fabriles 
(folles s)olent inflari T. quae inclusi umore deleta sunt || 14 igne] flatu F. fort. 
ventis, id est flatu, et igne. ceterum cf. Isid. or. XIX 6, 4 *fabrica duabus 
rebus constat, ventis et flammis' || solent id est uenti F || 15 inpellant F || limea 
F \\ 16 et om. F || 18 tvis id est dubitare om. F || 22 ante confessionem L 
ante confusionem H (ante concubuit l) || 23 sensum om. A || 24 dormit ASL \\ 
25 soporem petiit AS || infusum etiam coniugis gremio ASMl: infusum in 
coniugis gremio B infusum in etiam coniugis con gremio LH infusum etiam 
coniugis e gremio F 



COMM. IN VERGL AEN. VIII 401-411. 261 

legunt, ut significetur coisse illos et sic sopitos, et volunt esse emphasin 
coitus: nam *infusum gremio soporem 9 nihil esse dicunt. multi autem 
cacenphaton accipiunt, ne duo epitheta videantur, *placidum > et Hnfusum 9 . 
alii figurate accipiunt *placidum per membrd? pro eo quod est placidum 
membris. per membra potest ambiguum videri, Yulcani an Veneris. 5 

408. cvkricvlo tempore modo; alias loco ; alias officio. Cicero 
in Oratore <(3 ; 12> pro loci spatio haec s%mt curricula ac spatia 
multiplicium variorumque verborum. et multi sic distinguunt 
Hnde ubi prima quies — medio iam noctis abactae curriculo expulerat 
somnum — cum femina primum, cui tolerare colo vitam tenuique Mi- 10 
nerva impositum' ; nam *quies curriculo eccpulerat somnum 9 aut paene 
nihil est — quid enim est quies nisi somnus? — aut ut sit aliquid, 
non est abstemia matrona illa, cum surgit quiete satiata maxime. *cui 
tolerare colo vitam tenuique Minerva inpositum 9 et hic distinguitur ; 
quid enim est *inpositum cinerem 3 ? cum illud sit pulchrius: cui casti- 15 
tas inposuit lanificio tolerare vitam, ut sequatur *cinerem et sopitos 
suscitat ignes\ ut alibi <(542)> et sopitas ignibus aras excitat. 

409. COLO hunc sequimur: nam c huius coli' dicimus ; non ut 
Statius c huius colus'. tenviqve minerva non filo tenui, id est 
subtili artificio; sed parvo pretio lanificii, id est tenuiter et exiliter 20 
victum praebente. et alii hic distinguunt et subaudiunt c mos est ? 
aut *placet* ; ut sit sensus c cui tolerare colo vitam tenuique Minerva 
mos est ? vel *placet 5 et sic inferunt c inpositum cinerem et sopitos 
suscitat ignes' ; ut e contra Horatius incedis per ignes suppo- 
sitos cineri doloso. alii sic legunt c tenuique Minerva inpositum ? ; 25 
quasi fato datum, id est cui haec est. necessitas fataliter data. 

411. noctem addens operi per transitum ostendit noctem 
esse partem diei. 



18 hunc sequimur . . . huius colus] cf. Prob. cath. p. 24, 6 K. || 24 Hora- 
tius] carm. II 1, 7 



1 coisse Gommelinus: odisse F || sepitos F, corr. Baniel || enfasin ^|| 3 epi- 
teta F || 5 et per membra Daniel || an Daniel: a F || 7 haec] illa enim Ciceronis 
libri || ac spatia om. iidem \\ 8 clistingunt F || 9 inde ubi e. q. s.'] vohiisse videtyr 
interpres medio . , . somnum parenthesin esse et expulerat ad "Vulcanum referri || 
nocti F || 10 feminam F \\ primam F \[ 11 aut scripsi: cum F || paene Daniel: 
pene F. malim plane || 13 cum F: dum Daniel || quiete satiata scripsi: quiet 
est tiata F (possis et nam vel quae cum surgit quiete est satiata) quia est 
tiata Daniel quia festinat Masvicius || cui scripsi: aut F || 18 hunc] hoc L || 

19 colus] colis F. in vi. thebaidos (380) c extrema iam fila colu datur ordo se- 
nectae' et in quarto (III 241) c nigraeque sororum iurauere colus' add. D \\ 

20 subtili Daniel: subtilio F sub stilio G \ ad tenuique supr. vers. tenuiter et 
exiliter uictum praebente T || tenuter F tenuer G || 21 distingunt libri || 23 ut 
sic ASH it sic M (et sic am) \\ 24 ignem F [| subpositos ASLHM inpositos 
F || 26 hoc est F || cuius E 



262 SERVII 

412. exekcet penso fatigat: Terentius primo haec vitam 
parce ac duriter agebat. hinc ergo traxit Vergilins nt diceret 
c castum ut servare cubile coniugis' ; id est ne cogatur propter pauper- 
tatem pudorem deserere. 

5 414. ignipotens Vulcanus, ut diximus <T 171>, ignis est, et 

dictus Vulcanus quasi Volieanus, quod per aerem volet; ignis enim 
e nubibus nascitur. unde etiam Homerus dicit eum de aere prae- 
cipitatum in terras, quod omne fulmen de aere cadit. quod quia 
crebro in Lemnum insulam iacitur, ideo in eam dicitur cecidisse 

10 Vulcanus. claudus autem dicitur, quia per naturam nuniquani rectus 
est ignis. neg tempore segnior illo bene comparationis similitudini 
duo reddidit, festinationem et industriam. 

415. ad fabeilia dura. et ex contrariis epithetis fecit orna- 
tum ; dicens c mollibus e stratis surrexit ad opera fabrilia\ 

15 416. INSVLA SICANIVM IVXTA LATVS AEOLIAMQVE ERIGITVR 

liparen physiologia est, cur Vulcanus in his locis officinam habere 
fingatur inter Aetnam et Liparen: scilicet propter ignem et ventos, 
quae apta sunt fabris. c A.eoliam ? autem c Liparen ? ideo ; quia una 
est de illis septem insulis ; in quibus Aeolus imperavit. 

20 418. exesa gaminis c exesa 9 ad ustim caminorum, qui sunt Cyclo- 

pum: an *caminis exesa' pro Hgnibus exesa?? 

419. antra aetnaea tonant magnitudinem ictuum ostendit ; 
quibus etiam vicini montes resultabant: aut certe c Aetnaea ? quasi 
Aetnae dixit. < 

25 420. avditi refervnt gemitvs echo breviter significavit. 

avditi r. #.] id est referentes gemitus audiuntur: non enim prius audiun- 
■ ktr et postea referunt gemitus, potest et bis intellegi audiri eos 7 primum 

1 Terentius] Andr. I 1, 47 || 5 Vulcanus . . . ignis] exscr. mythogr. II 40 ; 
III 10, 4; Isid. or. VIII 11, 39 sqq. || 16 physiologia est . . . imperavit] exscr. 
mythogr. III 10, 5 



2 ac] hac EF \\ uergilius F \\ 3 ad castvm v. s. c. supr. vers. ne cogatur 
. . . deserere T || 4 pudoref F \\ 5 ut diximus supra JRH || 6 quasi volicanus 
om. B || 7 e] om. L (add. T), ex M\\ 8 fulmen om. L || 9 in ea LH || 10 Vul- 
canus] ubi eum Sinties nutriuerunt add. Fdbricius || rectus] repertus J3"|| 11 ignis] 
hoc enim ex Homero tractum ubi dicit (II. I 590) r\8ri ydg {is . . . &v[i6g ivrjsv 
add. Faoricius. ipsa Homeri verba D quoque habet || ad nec t. s. i. supr. vers. 
pigrior. bene comparationi duo reddit festinationem et industriam T || com- 
parationi F, corr. Daniel || 13 dura om. H || facit AS \\ 14 e om. ASLH 
17 fingatur habere B || 18 apta] accepta H\\ ide LH\\ quia] quae L qui H 
20 ad exesa c. supr. vers. ad usum caminorum exesa siue ignibus exesa T 
exsessa F\\ exsesa .F|| 23 quasi aenea AS, om. F || 25 gemitv A || echo AS 
echo et M et hoc BLF (c del. I) haechoc H || ad avditi e. a. supr. vers. id 
est audientes id est referentes gemitus audiuntur. , non enim prius audiuntur 
et postea referuntur gemitus T || 26 genitus F || 27 genitus F || audiri scripsi: 
audire F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 412—427. 263 

cum eduntur, postea per echo, cum venerunt in ea loca, ex quibus 
repulsi vocis imaginem referunt. 

421. strictvrae chaltbvm strictura est terra ferri in inassam 
coacta. Chalybes autem proprie populi sunt ; apud quos nascitur 
ferrum, ut ipse at Chalybes nudi ferrum virosaque Pontus 5 
castorea: unde modo c Chalybum ? posuit c stricturas' pro ferri 
massis. 

423. HOC tvnc id est huc tum. et c hoe' pro c huc' posuit 
secundum antiquum morem: nam antea c hoc ? adverbium loci fuit ; 
quod nunc abolevit: nam crebro in antiquis lectionibus invenitur, 10 
sicut in epistulis probat Verrius Flaccus exemplis auctoritate ratione, 
dicens in adverbiis pro V V plerumque maiores ponere consuetos. 

et sic pro c huc' c hoe* veteres dicere solebant, sicut pro c illuc 5 ^illo' 
dicimus: unde etiam c hoc' o longum esse apparet, sicut c illo' ; cum 
pro c illuc' ponitur. 15 

424. ferrvm exergebant oeconomia. 

425. brontesqve quid facturi sint ex nominibus docet: nam 
Brontes a tonitru dictus est ; Steropes a fulgetra ; aitb trjg GteQOTtrjg. 
Pyragmon vero ; qui numquam a calenti incude discedit, aito xov 
TtvQog kccI tov a%[iovog; nam mvq ignis est ; a%{iG)v incus. nvdvs 20 
membra per hunc etiam ceteros nudos fuisse significat. 

426. informatvm in quandam formam designatum et conpo- 
situm. dicit autem in fulmine partem non perfectam ; partem iam 
politam fuisse. manibvs deest *in\ ut sit *in manibus\ 

427. TOTO GENITOR QVAE PLVRIMA CAELO c toto Caelo^ id est 25 

ab omni parte caeli: nam dicunt physici de sedecim partibus caeli 

3 strictura e. q. s.] cf. Non. p. 21, 14; p. 524, 3 M. Plin. nat. hist. XXXIV 
§ 142 sqq. || 5 at] georg. I 58 || 8 hoc i. e. huc] cf. Prisc. XV 6 (II p. 64, 7 H.) || 
17 quid facturi sint e. q. s.] exscr. mythogr. III 10, 5 || 25 toto caelo . . . ful- 
rnina] exscr. mythogr. III 10, 5 

1 eduntur F \\ cum] eum G || in ea loco F in ea locu G, correxi. in eos 
locos Daniel || 4 autem om. A S || 5 ferrum nascitur AS \\ ut om. AS \\ at] ait 
at B ait ad F, om. AS \\ 6 chalibes posuit stricturas BH\\ 7 massis ferri L \\ 
8 hoc tvm libri praeter B, qui hoc tvnc exhibet || tum] tunc H || 9 fuit] posuit 
B II 10 abolebit F || 11 epistulis M: epistolis reliqui, nisi quod epistolas F || 
uerius SHF || auctoritatem AS \\ 12 aduerbio LHM || pro u o] probo AS 
prouo 2T|| 13 pro illuc] pro huc AS || illo om. H\\ 14 sicut illo] dicimus add. 
LHM (del l) || cum M: quod F, om. reliqui || 16 ad feervm e. in marg. oeco- 
nomia est in hoc loco quia exercetur primo et postea praeparatur ad aliquod 
opus T|| 17 quod B || facturus BH\\ sit B sit ex sint jff|| 18 dictus est] quod 
graeci §QOv%r\v dicunt add.D, and trjg fiQovcrjg additur vulgo \\ a fulgetra BLH: 
a fulgoratione ASM (fulguratione am) ad fulgeratione F || acpanHC AL ac r rpa- 

uhc S CTCPAnHC B (corr. Daniel) Acpannc H caeTpaunc M ACTPanHC F || 19 in- 
cudine F || descendit B discedat L || 20 dKMtuNoc ASBHM aKmonoc L 
aKAAtoNoc F || pyr ALHM pir B || agmon BLHMF \\ incus] inos A || 25 toto 
caelo om. L (add. T) \\ caelo] caelo caelo B eccaelo H \\ 26 de om. L (add. I) 



264 SERVII 

iaci fulmina. c quae 3 autem qualia, ut <(IX 479)> hunc ego te, 
Euryale, aspicio, id est talem. ergo hoc dicit: faciebant fulmen 
in eorum similitudinem ; quae luppiter iacit toto caelo, lioc est de 
diversis partibus caeli ; scilicet sedecim. 
5 428, deigit quibusdam videtur humiliter dictum. alii *de' pro 

*valde 9 accipiunt, sicutdicimus *deamo* pro *valde amo\ 

429. tris imbeis torti radios constricti eil coacti in gran : 
dinem: Statius sicco quos asper hiatu praesolidat Boreas. 
et sciendum hoc eum velle ostendere ; toto anno iaci fulmen: nam 

10 per has periphrasis tempora ostendit anni totius ; quae et quattuor 
esse et ternos menses habere manifestum est: unde dicit ^tris imbris 
torti radios* ; hoc est grandinis, quae abundat per hiemem; c tris 
nubis aquosae', hoc est veris ; quo tempore nimiae sunt pluviae ; ut 
et ruit imbriferum ver; c rutili tris ignis 9 , hoc est aestatis; c et 

15 alitis austri^ id est autumni ; quo ventorum crebra sunt flamina. 
et prudenter his omnibus naturam exprimit fulminis ; quod necesse 
est ut per nubes nascatur et ventos: nam alibi ait <(II 649)> ful- 
minis adflavit ventis et contigit igni. et bene in materiam ful- 
minis vertit ea ex quibus fulmen nascitur, nubem imbrem ventum: nam 

20 ut physici volunt, cum nubes ventis vehementer agitatae swit, sic inca- 
lescunt, ut accendantur. sane fulmen triplici praeditum potestate est: 
est ostentatorium, peremptorium, praesagum. osientatorium est quo ter- 
ror incutitur, ut z fulgores nunc terrificos sonitumque metumque\ at 
cum dicit *flammisque sequacibus iras s peremptorium docet praesagi 

25 autem sic meminit <(X 175)> tertius ille hominum divumque inter- 
pres AsilaSj cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent et 
linguae volucrum et praesagi fulminis ignes. non nulli vero 
manubias fulminis his numinibus, id est Iovi 7 lunoni, Marti et Austro 



8 Statius] Theb, I 352 || 9 et sciendum . . . et ventos] exscr. mythogr. III 
10, 5 || 14 et ruit] georg. I 313 || 18 et bene . . . ut accendantur] cf. Luct. Plac. 
ad Stat. Theb. III 321 



1 pro qualia F \\ 2 fiabant F || 5 schol. ad deicit e Turonensi edidit Daniel \\ 
8 sicco F: siccos ASBLH sic eos M || hasper AS per L || hiatu MHFi 
hiatus ASLM || 9 fulmina B || 11 unde dicit] undec F (unde est Daniel) I 
12 torti . . . nubis om. JH || - 12. habundat libri || 14 et] cum Vergilius || fuit F | 
rutuli ASLHM (corr. a) \\ 15 fulmina BL flumina H \\ 18 uentus F \\ 20fisici 
F \\ 21 ad v. 429 m marg. sup. prudenter his omnibus naturam fulminis ex- 
primit quod necesse est nascatur per nubes et uentos.. et triplici potestate est 
praeditum fulmen. est enim ostentatorium . . . findit T || 22 et praesagum T \\ 
23 horrificos F \\ at . . . docet] peremptorium docet cum dicit fiammisque se- 
quacibus iras T || 24 peremptorum F || praesagum sic meminit in tertio ille T [[ 
25 interpres * . . ignes om. T || 28 nominibus FT, corr. Daniel || id est . . . 
attributas] asserunt attributas ioui marti iunoni simulque austro uento T 



COMM. 1N VERG. AEN. VIII 428-435. 265 

vento, adserunt attributas, quod hoc loco ostendunt. nam cum dicit 
*tris imbris torti radios', Iovem significasse intellegitur; cum vero Hris 
nubis aquosae', Iunonem inteTlegit; cum autem *rutili tris ignis% Mar- 
tem; et sic adiectum *alitis Austri\ scilicet venti. alii ideo ternorum 
radiorum volunt mentionem factam, quia fulmen trisulcum est: aut 5 
enim terebrat aut incendit aut -fdisclina. et Hmbris torti radios 9 pro Hor- 
tos radios', *torti r autem vehementis. et hoc verbo frequenter utitur 
quotiens vim aliquam vult exprimere, ut <^IX 668> torquet aquosam 
hiemem et <TV 208)> an te genitor, cum fulmina torques. 

431. fvlgores nvnc tereificos quas fulgetras dicunt. 10 
sonitvmqve metvmqve non quem habeant, sed quem inferant. et per 
sonituni tonitrua*ostendit ; per metum fulgetras. et hunc ordinem 
sic posuit ; ut hominibus yidetur: nam re vera prior est conlisio 
nubium 7 unde ignis emicat: nos autem ideo prius fulgetras videmus, 
quam tonitrua audianius, quia velocior oculorum, quam aurium 15 
sensus est. 

432. seqvacibvs persecutricibus: quoniam rapax natura ignis 
est. et ordo est ^irasque flammis sequacibus 9 . 

433. cvrrvmqve rotasqve nova elocutio ^currum et rotas instabanf. 
nec nos moveat quod in domo Vulcani Marti currus fdbricatur; eo 20 
enim dbsente fabricabatur. 

435. aegidaqve HORRIFERAM aegis proprie est munimentum 
pectoris aereum, habens in medio Gorgonis caput: quod munimen- 
tum si in pectore numinis fuerit, aegis vocatur: si in pectore ho- 



1 ettributas F || quod hoc loco ostendunt om. T || dicunt F \\ 3 intellegi F || 
cum autem om. T || 4 et sic adiectum om. T || alitis austri scilicet uenti] alitis 
aliis uentis F alitis austri uentum austri significasse uidetur T alitis austri 
ventis Commelinus alitis austri venti Masvicius. scilicet ego addidi, id est 
venti Heinsius || ideo om. T || 5 factum F || fulmen mtrisulcum F (ni*tri- 
sulcum DanieT) || trisulctum T \\ 6 terebrat scripsi (cf. Festus s. v. Hrisulcum', 
Serv. ad Aen. II 649): gerebat F afflat Masvicius || aut incendit Masvicius: 
incenditur F || aut disclina F: aut dissipat Masvicius. afflat intercidisse Festi 
et Servii testimoniis modo commemoratis ostenditur. cf. etiam ad georg. I 332. 
disclina natum videtur ex disciplina, ut his fere lacuna explenda sit ut testatur 
Etruscorum de fulguratura disciplina. cf. ad Aen. I 42. afflat enim terebrat 
incendit ut ait Caecina de Etrusca disciplina coni. F. Schoellius. ceterum pro aut 
enim . . . disclina haec exhibet T fulgus quod tangit fulgur quod incendit et urit 
fulmen quod cuneat id est findit || 7 venementis scripsi: ehimentis F elemen- 
tis Daniel || 10 termficos om. libri praeter M, qui t. habet || quas] quae L 
(quas I) quos M \\ fulgora LH (fulgetras l) fulgestras F fulgoras m\\ 12 ordi- 
nem non sic M. sed pertinet haec adnotatio non ad sonitumque metumque, sed 
ad fulgores n. t. sonitumque || 14 emicat ASM: emanat reliqui || 15 audiantur 
M audimus F || 16 est om. F |) 17 ad seqvacibvs supr. vers. persecutricibus 
quoniam natura ignis rapax est T || 19 ad instabant supr. vers. instant (lege 
instanter) efficiebant. et est noua elocutio T \\ noue locutio F \\ curruum F \\ 
22 proprie . . . aegis om. LH (add. T) \\ indumentum M nunimentum F || 23 ae- 
rum M (aereum m) uerum F || 24 uocatur] quid sit aegis add. A (del. a). idem 
in marg. exhibet S || si in pectore hominis om. M 



266 SERVII 

lainis, sicut in antiquis imperatorum statuis videmus, lorica dicitur. 
tvebatae vel concitatae et iratae: vel pro c turbantis\- nam timuit 
homoeoteleuton, et fecit supinam significationem. alii ad fabulam 
referunt, quia dicitur in bello Gigantum arma perdidisse turbata, 
5 ut quasi ipsa nunc reparet: cuius dicti nullus auctor invenitur 
idoneus. 

436. sqvamis serpentvm avroqve polibant aegida horriferam 
aureis squamis serpentum certatim polibant. alii volunt re vera de 
corio serpentum dicere eum arma esse levigata. 
io 437. conexosqve angves Gorgonis scilicet capiti. ipsamqve 

in pegtore divae hoc est quae in pectore ponatur. 

438. desecto vertentem lvmina collo aui sua lumina cir- 
cumferentem et mortis indignatione quaerentem 7 quorum se interitu 
posset ulcisci: aut certe intuentum lumina in saxa vertentem: aut 

15 horrore suo aliorum oculos avertentem, ne cum periculo videretur. hoc 
autem caput ideo Minerva fingitur habere in pectore, quod illic est 
omnis prudentia, quae confundit alios et inperitos ac saxeos con- 
probat. desegto vertentem quomodo *vertentem'? id est secto collo 
non sua lumina vertentem, sed immutantem eorum faciem qui hanc 

20 vidissent: aut *vertentem 9 dixit ^lumina 9 aversa hdbentem, ut hdbuit 
cum secaretur ei collum, et quaereret aspectibus vindicari. 

439. tollite CVNCTA inqvit vile est quod plerique dicunt, 
propter arma Martis iratum esse Vulcanum ; praesertim cum et 
arment Minervam et fabricent fulmina Cyclopes, et Vulcanus dixerit 

25 c cuncta tollite 5 . ergo c tollite' aut diflferte est, aut celerius terminate. 
coeptosqve avperte labores quia dixerat <424> c his infor» 
matum manibus iam parte polita fulmen erat'. 

440. aetnaei cyclopes ut <III 678> Aetnaeos fratres. 

441. nvnc viribvs vsvs hoc est nunc est vestrarum virium 
30 exercitium ; id est tempus est exercendae virtutis circa arma viri 



15 hoc autem caput . . . conprobat] exscr. Isid. or. VIII 11, 73 et mythogr. 
III 10, 2 



2 ad tvrbatae supr. vers. concitatae iratae T |j pro] per L (corr. T) 3 om. F || 

3 suponam L, sed su in ras. I, item o in i mutavit 1 1| fulam AS (fabulam s) || 

4 turbata aut L turb.at Anti H || 5 forte reparentur || dictis JRH\\ 8 aureis] cum 
aureis ASMl \\ certatim . . . serpentum om. L (add. T) || de corio] do. orior JSTII 
12 disecto L dexsecto H \\ schol. ad ipsamqve i. p. d. post conprobat hao. F || 
16 fingitur habere minerua B || Minerva] amiuersia F \\ 17 confudit F \\ impe- 
ditos B inpeditoa JBL || 19 immutantem JDaniel: minutantem F \\ 20 ad vekten- 
tem l. c. supr. vers. auersa lumina babentem ut habuit cum secaretur ei col- 
lum T || 20 uerentem F || lumina uersa F lumina adversa Daniel || 21 et quae- 
reret] forte aut quaerentem || 22 plerumque F \\ 23 praesertim cum et arma 
mineruae fabricent et fulmina ciclopes B \\ 24 arment//// L armentu H || 
25 ergo tollite om. F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 436-453. 267 

fortis. et sic dictum est, ut dicimus *opus est viribus 9 : et hoc quidam 
non ad difficultatem operis, sed ad celeritatem referunt. 

4A2. rapidis paratis. arte magistra ambitiosius quani si 
c magistri ? diceret: et rem personae in artem transtulit, ut si dicas 
c opus est peritia inedicinae' ; non *medici 9 . 5 

443. peaecipitate moras praecipitanter ; id est festinanter 
abicite. nec plvra effatvs sicut festinantem decebat. 

444. ocivs incvbvere quani ille praeceperat. pariter pari 
modo. dicitur et pro c similiter' et pro *simul 9 . 

445. soetiti diviserunt inter se laboris officium ; ut <(III 510) 10 
sortiti remos. 

446. vvlnificvsqve chalyps populuni ; apud quos nascitur, 
pro ferro posuit. et c liquescit 5 dixit proprie: nam ferrum non 
semper solvitur ; sed mollescit. 

447. informant designant. ingentem autem et magnitu- 15 
dine et soliditate: nam et clipeum dixit, qui magnitudine corpus 
furatur, unde et clipeus dictus est aitb tov nMtyuix et dicturus est 
c septenosque orbibus orbes inpediunt', id est veluti septem scuta 
facta in unitatem conectunt. 

449. ventosis ventos gignentibus: aliter ventosa per aequora 20 
vectiSj quae ventis turbentur. 

450. accipivnt reddvntqve iungendum: uno enim eodemque 
tempore parte reddunt ; parte ventos accipiunt. stridentia tin- 
GVNT tingendo stridere faciunt. 

451. aera lagv amat lacum pro aqua ponere. 25 

452. illi quidam pro *alii 9 accipiunt. in nvmervm in ordi- 
nem ; ut tunc vero in numerum Faunosque ferasque videres 
ludere. 

453. forcipe forfices sunt quibus incidimus ; forcipes quibus 



1 et sic . . . opus est -viribus] cf. Non. p. 419, 23 M. || 12 populum . . . 
posuit] cf. Isid. or. XVI 21, 1 || 16 nam et . . . nMtyai] cf. Isid. or. XVIII 12, 1 || 
20 ventosa] georg. I 206 || 27 tunc vero] buc. VI 27 || 29 forfices e. q. s.] cf. 
Non. p. 531, 30; exscr. Isid. or. XIX 7, 3. cf. or. X 99 et XX 13, 3 et^iff. verb. 262 



1 quidem F, corr. Baniel || 2 dificultatem G || 3 paratis scripsi: satis F 
latis Daniel || quam si dixisset magistri F \\ 6 peritia om. JR || 6 praecipitantes 
LH (corr. I) \\ festinantes L (corr. I) || 7 abice JEZ" |J festinantes L (corr. I) festi- 
nan£ H || 8 otivs ABMl J| 12 chalyps F calips B, calyps L calibs A cha- 
libs H chalybs M \\ nascitur ferrum pro ipso ferro posuit B || 13 pro ferro 
posuit] superbo posuit H ferrum pro posuit F || et om. ASM \\ dixit . . . mol- 
lescit om. L (add. T) || improprie B inproprie Ma\\ 17 est om. BH\\ KA€Yai S 
kae<pa B KAenTiN L KAGYa H KdeYd, M || 18 inpediuit F \\ 19 unitate HM || 
20 ad ventosis supr. vers. uentos gignentibus alibi uentosa per aequora quae 
uentis turbantur T || uentis G || 21 uecte F || que F qui JDaniel j| tubentur G \\ 
22 enim om. L || 24 tinguendo libri 



268 SERVIl 

aliquid forvum tenemus ; quasi forvicapes; nam forvum est ealidum: 
unde et formosos dicimus quibus calor sanguinis ex rubore pulchri- 
tudinem creat. has tamen forcipes in medicinalihus Graeci ardiotlieres 
appellant, quihus solent in hello vulneratis spicula extrahi. 
5 454. dvm haeg properat hoc est properanter facit: et est 

honesta elocutio. aeoliis nam, ut diximus <(416)> ; Vulcania una 
est de septem Aeoliis, in quihus Aeolus regnaverat lemnivs quia 
in Lemnum insulam, ut diximus <414> ; cecidit ; a love praecipitatus 
vel a Iunone proptef deformitatem deiectus ; quam aerem esse con- 

10 stat ; ex quo fulmina procreantur. ideo autem Vulcanus de femore 
lunonis fingitur natus ; quod fulmina de imo aere nascuntur: quod 
etiam Lucanus dicit <(II 269> fulminibus terrae propior suc- 
cenditur aer ; pacem summa tenent. 

456. VOLVCRVM jsvb cvlmine potest et generaliter accipi volu- 

15 crum quarumvis ; quae matutinae sonant; potest et specialiter, ut 
hirundinum; potest et gallorum: quae omnia propter sermonis htimili- 
tatem vitavit. K 

458. tyrrhena vincvla Tusca calciamenta. et dicit crepidas ; 
quas primo habuere senatores ; post equites Romani ; nunc milites. 

20 alii calceos senatorios volunt, quia hoc genus calciamenti a Tuscis 
sumptum est. 

459. tegeaevm ensem Arcadicum gladium. 

460. DEMISSA AB LAEVA PANTHERAE TERGA RETORQVENS a 

sinistro humero pellem demissam habuit ; quam retorquens et in 
25 dexteram revocans partem se amiciebat. 

461. gemini cvstodes hoc et in Homero lectum est et in 
historia Romana ; quae ait Syphax inter duos canes stans Sci~ 
pionem appellavit. 

464. sermonvm mei^ior scilicet promissi auxilii ; ut <171> auxi- 



7 lemnivs quia . . . summa tenent] exscr. mythogr. III 10, 4 



1 furaum II forbum F \\ foruicapes H foruicapiens M forbicapes F || 
furuum H | # 2 color F \\ robore F \\ 3 ccQdio&rJQsg Daniel || 5 properantes H 
properantis F || 6 honesta locutio B honeste locutio F || uulcani H || 7 in qui- 
bus Danieh in om. F || aeoliis F, corr. Daniel \\ regnavit Daniel \\ 10 flumina 
AS (corr. s) || lucanus H || 11 natus est H || 12 uulcanus F || dicit] dicit ut 
ASBF dixit M || proprior ASH (corr. s) || succiditur B succeditur MH \\ 
13 summam F || 15 matutine Daniel matutino Lion || 16 humilitatem Daniel: 
humitatem F humanitatem G || 22 gladium] totum hoc legitur in homero de 
agamemnone (II. II 42) % gf to d' oQ&co&sig . . . %icpog ccQyvQOTjlov add. D, totum 
hoc ex Homero (Od. II 2—4) add. Fdbricius || 23 dimissa ASHM || 24 sinistris 
L (corr. I) || umero H\\ dimissam ASHM \\ qui L (quam l) \\ 26 lectum est] de 
telemacho ulixis filio (Od. II 10) §ij f fysv . . . oiQyol sTtovto add. D || 27 sy- 
fax ASMF sifax BLH || duas M duo F || canens L || 28 apellauit LH || 29 ut 
, . . dimittam om. F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 454-477. 269 

lio tutos diniittam opibusque iuvabo. heros hoc nonien 
non tantum praesentis est virtutis ; sed et praeteritae: unde est quod 
Euandruni heroem dicit ; cum sit virtutis emeritae. plerumque heros 
et generis est. 

465. matvtinvs AGEBAT rem temporis ad personam transtulit. 5 

467. ivngvnt dextras sic enim se antiqui salutdbant. 

468. licito takdem sermone c tandem ? ; quia amborum desi- 
derio nox fecerat moram: vel *tandem 9 dato secreto. 

470. maxime tevgrorvm dicendo *maxime 9 subtiliter ostendit eum 
pontificis maximi et scientiam et potestatem habere. 10 

471. nvmqvam res eqvidem troiae victas satis mature c equi- 
dem 5 dixit ; id est ego quidem Troiam te vivo victam non arbitror, 
quantum est in opiriione mea. 

472. pro nomike tanto pro tui nominis gloria. 

474. hing rvtvlvs premit hoc est <(146)> gens eadem, quae te 15 
crudeli JDaunia bello insequitur. et mvrvm circvmsonat 
armis et brevitatem sui ostendit imperii et hostilem necessitatem ; 
ob quam se penitus exarmare non poterat. c amni ? autem *claudimur 
Tusco ? ideo dixit ; quia ipse fuit Romani finis imperii: luvenalis 
<TXII 264)> et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit. 20 

475. sed tibi ego artificiose agit ; ut etiam quae monstrantur 
auxilia ; ipsius esse videantur. c ingentes' autem c populos' non sine 
causa dixit: nam Tuscia duodecim lucumones habuit ; id est reges ; N * 
quibus unus praeerat: unde est ^X 202)> gens illi triplex 7 populi 
sub gente quaterni. 25 

476. qvam fors inopina hoc beneficium casus praestat ; qui 
efficit ut eo tempore quaeras auxilium ; quo Tyrrheni ducem requirunt. 

477. fatis HVCx te poscentibvs adfer perge illuc poscen- 
tibus fatis; nam talis est sensus ; si legeris c adfer\ et similiter iun- 
git fortunam fato ? ut supra ; ubi ait <334> fortuna omnipotens 30 
et ineluctabile fatum. si autem legeris c adfers' ; sensus erit talis: 



1 totis II laefcos Vergilius. cf. Aen. I 571 || 2 praesentis est] praesentem B || 
3 herodeni F \\ ad emerifcae haec in marg. adscr. I id esfc iam non poterat mili- 
tari. et unde dicit emerite. quasi sine meritis id est sine militia || 6 ad ivn- 
gvnt d. supr. vers. sic se salutabant antiqui T || se antiqui se F (| 7 quia maiori 
amborum desiderio ASl\\ 8 ad tandem supr. vers. dato secreto T || 9 dicendo 
. . . habere hab. T || suptiliter T || 10 maximi honorem et prudentiam habere T || 
11 ego equidem F \\ 13 quantum . . . tanto om. L (add. T) \\ 15 schol. ad hinc 
e. p. post natavit hab. F j| 18 ob quam] ob quam rem F || 21 agit] ait MHF || 
ut om. H || 22 ipse BH\\ ingentis B || 28 adfeb] a. libri praeter F qui adfers 

et 

exhibet || 29 adfer et ASHF: affer et Ba affer//// L (et supr. scr. I) adfert et 
M || iunxit F || 30 ubi om. AS \\ 31 si autem . . . factum est om. L (add. T) || 
affers Bl 



270 SERVII 

fati necessitate factum est ut venires; fortunae beneficium ut illi 
ducem requirant. legimus ergo et c adfer ? et c adfers'. 

478. havd progvl hing ut ire ei facile persuadeat. saxo coli- 
tvk fvndata vetvsto antiquo opere, ut <1II 84)> templa dei 

5 saxo venerabar structa vetusto. 

479. vrbis agyllinae sedes quae nunc Caere dieitur. 
lydia qvondam gens c quondam insedit 9 , non c quondam bello prae- 
clara 5 : nam etiam tunc florebat. sane etiam supra <(II 781> dixi- 
mus ; Maeoniam provinciam esse. cuius dum brevitas duos fratres, 

10 Lydum et Tyrrhenuni, ferre non posset, ex sorte Tyrrhenus cum 
ingenti multitudine profectus est et partem Italiae tenuit et Tyrrhe- 
niam nomiuavit. hi diu piraticam exercuerunt, ut etiam Cicero in 
Hortensio docet ; cum captivos novis poenis adfligerent, occisorum 
eos religantes cadaveribus. quod Vergilius dat Mezentio, sciens 

15 lectum esse de gente Tyrrhenorum. sane illo tempore Tyrrheni 
dicti sunt, post Tusci aTtb %ov ftveiv. Lydi autem a Lydo, regis 
fratre, qui in provincia remanserat. et *Lydia 3 provincia positivum, 
*Lydia' gens derivativum pro *Lydica\ sane hanc AgyTlam quidam a 
Pelasgo conditam dicunt, alii a Telegono, alii a Tyrrheno, Telephi 

20 filio. ^insediV autem secundum Sallustium montem sacrum atque 
Aventinum insedit. 

482. saevis tenvit mezentivs armis unde illi magis indigni iniu- 
riis } quorum persona laudata. et hoc positum est 7 ut ostendatur an 
utile illis sit iungi Aeneae. 

25 483. qvid memorem infandas caedes figura oratoria, quae 

paralipsis vocatur: Cicero nam illa nimis antiqua praetereo. 

484. epfera cruenta e di capiti ipsivs ut <1I 190)> quod 
di prius omen in ipsum conyertant. quando enim volumus ex- 



8 sane etiam . . . noininavit] cf. Isid. or. XIV 3, 43 || 12 Cicero in Horten- 
sio] fragm. 92 p. 987 Or. || 19 a Tyrrheno Telephi filio] cf. comm. Luc. II 210 || 
20 secundum Sallustium] hist. I 9 Dietsch., I 10 Kritz. || 26 Cicero] in Cat. I 1, 3 



1 fata -F|| necessitatem A || uenire F \\ benefitio L || 2 adfer ASH: affer 
Ba afferat L (afferaet l) adfert M adferes F \\ affers BLa || 6 quae . . . dici- 
tur] quae nuncreditur F || cere libri praeter F \\ 7 bello] in bello LH\\$ cuius- 
dam breuitas cum duos F \\ 11 tyrrhenam F \\ 13 hensio A ortensio LF || 
novis om. H || adfligeret M \\ 14 uergilius F [| 15 de tirrhenorum gente A8 
de tyrrhenorum agente F || Tyrrhenorum om. LH (add. I) || 16 post Tusci 
07n. L (add. I) || tuscia AS (corr. a) \\ gygyn A ovpcn B (corr. JDaniel) ©Yin H 
oy6in M oycih F || lidii B \\ rege (regis l) fratre L H rege fratre tyrreni M, 
fort. recte || 17 lidia F || 18 lidia F \\ diriuatiuum F \\ Lydica Masvicius: lidia F 
agillam F Agyllinam Daniel \\ 19 pellasgo F \\ telogono F || telesi F, correxi 
22 unde] fort. videntur vel sunt enim || 26 paralipsis AS: paralempsis reliqui 
praeterreo M || 27 ut est F || 28 ad di c. i. supr. vers. quando uolumus indigni 
tatem rei exprimere quasi commoti auertimus orationem T 



COMM. IN VERGL AEN. VIII 478-506. 271 

primere indignitatem rei, quasi commoti avertimus orationem, ut <(VI 
529)> di talia Grais. 

485. mortva qvin etiam quod supra dictum est: quod Gicero etiam 
in Hortensio de Tuscis dixit. 

487. tobmenti genvs exclaniatio est inventi supplicii, et etiam 5 
detestatio. sanie taboqve sanies mortui est. c tabo' viventis sci- 
licet sanguinis. 

489. at fessi cum essent fessi, tandem circumsistunt. 

493. conpvgere confugiebat: et ut dixinms <TI 132> ? histo- 
ricus stilus est. defendier defendi, id est defendebatur. et ver- 10 
tit historiam; nam, ut diximus <IV 62(T> ; Turnus magis confugit 
ad Mezentium. 

495. ad svppligivm bene, non ad bellum. praesenti marte 
sine aliqua dilatione. 

496. his ego te aenea dvgtorem quasi grande incrementum. 15 
ADDAM aut dabo; aut re vera addam habentibus Tarchonem. 

toto namqve fremvnt vel praeterita narrat; vel coniectura est, utrum' 
velint qui cessant. 

498. longaevvs arvspex argumento aetatis vult doctum vi- 
deri. quibusdam sane displicet, quod aruspicis nomen (non) addiderit, 20 
cuius aetatem auctoritatemque designat. 

500. flos vetervm Ennianum. 

502. svbivngere coniungendo subiungere. 

503. optate dvces votis scilicet: vel certe expectate vel legite. 

504. hoc acies campo quasi iam in bellum parati. 25 

505. regniqve coronam insigne ; non re vera coronam ? quam 
Tusci reges numquam habuerunt. ergo species est pro genere. 

506. mandatqve insignia aut mittit insignia, id est omnia 
ornamenta regalia ; aut re vera c mandat insignia^ id est magna, 



6 sanios . . . samguinis] cf. Isid. or. IV 8, 22 et diff. verb. 234 || 22 En- 
nianum] cf. ann. v. 309 Vakl. 



2 grecis G || 5 exclamatio . . . detestatio hab. T || etiam om. F. et detestatio 
edidit Stephanus \\ 8 ad tandem supr. vers. istud tandem ad armati cireumsistunt 
refertur T || circumsistant F || 10 defendi om. F || euertit Z || 14 dubitatione F || 
15 doctorem F || 16 tarchontem M || 17 vel praeterita . . . cessant hab. T \\ 
aut coniectura est T \\ 20 quibusdam Daniel: quibus F \\ nomen non Masvi- 
eius: nomen F \\ 23 ad svbivngere supr. vers. subiugando coniungere T. cete- 
rum hoc scholium Servianis ad v. 504 adiecit Daniel || 24 ad optate supr. vers. 
expectate legite T || et expectate uel F, et cum Daniele delevi \\ 25 iam om. B \\ 
bello LM (corr. V) || 26 coronam omeonia lidia tusci reges nii habuerunt L 
(corr. I) || 29 re vera] ipse tharchon oratores ad me misit coronamqui (coro- 
namque Daniel) cum sceptro regni add. F: quae huc relegavi. nam ab ipso 
plenioris commentarii auctore videntur addita esse: quem Serviana non intelle- 
xisse inde apparet quod a verbis quae sunt mandat insignia novum scholium 



272 SERVII 

ut castris succedani ; eapessaui regna Tyrrhena. alii *insignia* pro 
fascibus accipiunt ? qui ad Bomanos a Tuscis translati sunt; aliud est 
enim ^insigne' singulari numero, aliud *insignia% in quihus vestis 
et sella regia accipi potest. vel *mandat' tradit, ut dicimus mandari 
5 magistratum: Sallustius ad consulatum mandandum M. Tullio 
Ciceroni. 

508. sed mihi tarda gelv occurrit tacitis quaestionibus, di= 
cens se non isse propter aetatem senilem, filium vero propter mixtum 
genus per originem matris: unde Aenean dicit ire debere, cui et 

io aetas et origo regna concedunt. jsaeclisqve effeta senectvs 
notandum dicta c saecula ? etiam in uno homine secundum eos-qui 
dicunt saeculuni triginta annos habere: nam alii volunt centum et 
deeem, alii mille annis putant saeculum contineri. 

509. invidet imperivm bona elocutio est, ut Liber pampi- 
15 neas invidit collibus umbras. 

510. mixtvs matre sabella pro * duplici genere natus\ 

511. partem patriae traheret sic dixit *trafoeref quomodo dicitur 
originem ducere. et annis ad se retulit. 

512. generi fatvm indvlget ad Pallanta retulit qvem nvmina 
20 poscvnt ut <503> c externos optate duces'. 

513. italvm fortissime dvctor evGviifioXwg iam ductorem 
Italiae vocat Aenean. 

514. SPES et solacia c spes 9 quia multa sibi de eius virtute 
promittebat pater, c solacium 5 quia amissa coniuge unici filii uteba- 

25 tur solacio. 

515. tolerare quasi rem asperam et difficilem. et per hoc 
significat nondum eum sufficere, ut intellegatur quidnolit: nam et pater- 
nam sollicitudinem servat et Jieroicam virtutem, et ideo non vult sim- 
pliciter dicere nondum debere puerum pugnare f sed verecunde * sub te 

30 tolerare magistro\ 

5 Sallustius] Cat. 23, 5 || 14 Liber] buc. VII 58 



incipere putavit, quod Floriacensis , cum ea quae antecedunt in sinistro margine 
scripta sint, in dextro exhibet, omittit Autissiodorensis , quamquam superiora 
liabet. || 1 ad v. 506 in marg. quidam insignia accipiunt pro fascibus qui a 
tuscis ad romanos translati sunt. aliud est enim insigne singulari numero et 
aliud numero plurali in quibus potest intellegi mandat tradit (sic) T || 3 in- 
signa F || 6 ad v. 507 ex Autissiodorensi hoc scJiolium exscripsi svccedam castris 
pro in castra veniam ut (Aen. IV 10) e quis novus hic nostris successit sedibus 
hospes'. || 8 senilem aetatem B F || propter om. M \\ 9 et ante aetas om. LB \\ 
10 effaeta ASm effata M || 12 nam] non F || volunt om. F || cxx. LM || 
1Q ad mixtvs m. s. supr. vers.. duplici genere natus T || genere natus] genera- 
tus G || 18 ad cvivs e. a. supr. vers.* cum dixit annis ad se retulit et generi ad 
pallantem T || 19 gteneris G || 21 eusimbolos vel eusymbolos libri || 24 solatia F || 
25 solacio] est autem solatium praesentis diminutio tristitiae add. D || 29 sub 
tetto lerare G 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 508—524. 273 

517. miretvr imitetur: Lucanus <1X 807> miratoremque 
Catonis, id est imitatorem: optima enim ingenia necesse est ut ea 
quae niirantur, imitentur. 

519. svo nomine bene in omnibus filii gratiam facit: nam 
dicit: dat tibi Pallas milites ducentos suo nornine, ipse vero a me 5 
accipiet ducentos. svo nomine] *maluit enim munus suum cum 
persona eius dividere, quam suo nomine totum dare.* 

520. deftxiqve ora tenebant aut tacebant, ut tenuitque inhians 
tria Cerberus ora: aut stupebant. 

522. tristi CVM corde propter brevitatem auxilioruni. 10 
pvtabant figura per tempora: ^pufabanf quasi putassent, nisi sigyium 
dedisset. aut certe ^putabant* cogitabant: unde et arbores putari dicun- 
fur, quia diu deliberatur, quid eis adimi debeat, quid relinqui. putare 
est et discernere et in partes redigere, inde disputare. 

523. caelo aperto sereno ; ut et aperta serena prospicere. 15 
fin eo est enim qiiod aperti. 

524. inproviso nullum enim indicium praecesserat nubium. 
vibratvs proprium telorum ad fulgorem transtidit. fvlgor id est 
fulgetra. et tria genera fidgoris esse dicuntur: unum consiliarium, 
ubi quid cogitantibus nobis accidit, quod vetat aut hortatur; alterum 20 
auctoritatis 7 quod evenit re gesta, quod probet; tertium statum est 7 ubi 
nec novi quicquam gessimus nec cogitamus, sed quietis nostris rebus 



8 tenuitque] georg. IV 483 || 12 aut certe . . . relinqui] cf. Don. ad Ter. 
ad. V 3, 10 et eun. IV 7, 43. Non. p. 369, 17 M. || 15 et aperta] georg. I 393 || 
19 et tria genera e. q. s.] cf. Sen. quaest. nat. Tl 39 



1 Lucanus . . . imitentur om. B \\ miratoremque] imitatoremque II mira- 
torlque Lucanus \\ 2 optim (optimo I) enim ingenio L || 3 mirentur F || 4 faciat 
maluit enim . . . dare namque dicit F. ad v. 519 maluit suum munus cum 
persona (adde filii) diuidere quam sibi totum arroganter dare T || nam] nam 
hoc a || 5 ducentes H || 6 accipiet ASBLM: accipicnt H accipiat F accipies 
Vossianus Bnrmanni\\ 9 cerberus] cerus F || au stupebant F \\ 11 ad pvtabant 
in marg. figura est per tempora quasi putassent aut certe putabant cogitabant. 
unde putari arbores dicuntur quia diu deliberatur quid eis adimi quid relinqui 
debeat. item putare discernere et in partes^edigere inde discernere T || 
14 impartes F || 15 aspicere B || 16 post aperti lacunam indicavit Daniel. in eo 
est enim quid aperti Masvicius. fort. et in eo est omen quod aperto caelo ful- 
gur mittitur. cf. Serv. ad georg. I 487 || 19 fulgori F, correxi. fulgora Daniel 
fulgura Commelinus \\ ad v. 524 in marg. (vibrare) est proprie commouere (et 
tor)quere. interdum fulgere (et) splendere significat. et quod (pro)prium est 

V 

telorum transtulit ad fulgor T. quae inclusi umore deleta sunt \\ ad v. 524 fai 
marg. super. tria genera esse dicuntur fulguris: unum consiliarium ubi quid 
cogitantibus nobis accidit quod aut uetat aut hortatur. alterum auctoritatis 
quod euenit re gesta et quod probat. tertium est statum ubi nec quicquam 
noui gerimus aut cogitamus sed quietis nostris rebus utimur. sed haec duo 
non pertinent ad praesentem loeuin primum uero congrue adiungitur quia et 
aeneas de breuitate auxilii cogitat et sic fulgur factum (sic ex factus) est quod 
eum hortetur ne de inbecillis subsidiis desperet T || 20 accedit F 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 18 



274 SERVII 

fruimur. sed duo haec, quae sequuntur, ad locum hunc non pertinent. 
primum sane apte videtur adiungi, ubi quid cogitantibus noiis accidit, 
quod vetat aut hortatur, quod consiliarium dicitur: nam et hic modo 
Aeneas de hrevitate auxilii cogitat, quia ait ^multaque dura suo tristi 
5 cum corde putdbant' et sic fulgur factum est, quod eum hortetur, ne 
de bellicis subsidiis desperet. 

525. cvm sonitv tonitrus scilicet. et, ut dixinius supra <431> ; 
ordinem tenuit qui nobis apparet, ut fulgetras dicat priores ; cum 
sint ante tonitrua. rvere omnia sic enim sonat 7 ut videatur 

10 ruina: alibi (1 129)> caelique ruina. bene autem temperavit dicens 
c vis|/, id est ad opinionem animi. 

526. TYRRHENVSQVE TVBAE MVGIRE PER AETHERA CLANGOR 

Tyrrhenuni clangorem dixit tubae ideo ; quia apud Tuscos tubam 
constat inventam. ergo c Tyrrhenus clangor 5 sonus Tyrrlienarum 

15 tubarum. et bene congruis ominibus arma nuntiantur ; per sonum 
tubarum. et figurate per epitheti inmutationem Tyrrhenae tubae. Varro 
de saeculis auditum sonum tubae de caelo dicit. videtur autem 
hic oportune Tyrrhenae tubae facta mentio, ut iam (ad) Tyrrhenorum 
castra vocari videatur Aeneas. 

20 527. FRAGOR INTONAT c fragor ? est proprie armorum sonus. 

quod autem dicit c intonat', illuc spectat <XII 654> fulminat 
Aeneas armis ; quae vult fragore tonitrua ; splendore fulgetram 
imitari. non autem mirum est a Venere allatis armis inesse fulgo- 
rem: nam et Homerus dicit a Thetide oblata arma habere motum 

25 quendam et spiritum ; quae duo in aqua esse manifestum est. The- 
tidem autem novimus nympham esse. 

528. inter nvbem per nubem ; more suo e et dicit in serena 
parte caeli fuisse nubem ; per quam arma portata sunt. 



13 TyrrhenuHi . . . inventam] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 404 et Tsid. 
or. XVIII 4, 2 || 16 Varro de saeculis] p. 258 Ries. 



1 secuntur F \\ 2 adiuncti uerbi quod F adnecti ubi quod Gommelinus 
adnecti ubi quid Masvicius || 4 quia JDanieli q: F || 5 fulgor F || eum] cum F || 
6 subdiis F \\ disperet F\\ 7 tonitrum F \\ 8 ut] et F \\ dicit H\\ 10 alibi caeli- 
que ruina om. AS || alibi] alibi ait F || 14 constat esse inuentam l || 15 tubarum 
. . . nuntiantur om. F || omnibus libri ominibus vulgo || per sonum ASMFl: 
per sonos M per sono L per sonis H. fort. ut per sonum || 16 malim Varro 
. . . dicit . et figurate ... tubae || expectatur c Tyrrhenus tubae clangor' pro 
c Tyrrhenae tubae' ]| 18 ad addidi || 19 vocare Baniel, ut iam Tyrrhenorum 
castra vocare videantur Aenean Burmannus || 21 illud L || 22 quia uult frago- 
rem tonitrua splendorem fulgetram imitari JR \\ 23 adlatis F || armis om. F || 
25 esse om. F || 26 nympham] Homerus autem sic (II. XIX 12) eog aqa cpcQVr]- 
oaea . . . Sg fiiv [iccXlov sdv %6Xog add. Fdbricius. quinque versuum spatium 
relictum est in L>. 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 525—540. 275 

529. per svdvm c suduni ? est quasi ssub udum ; serenum post 
pluvias, ut ver sudum. alii ^suduwb semiudum volunt dici, cum per 
nubes ad nos perveniat solis ictus non integer. pvlsa tonare recte 
arma, quae iisdem ignibus, quibus fulmina, facta sunt, ait tonare pulsa. 
et hic magis proprie, quam Homerus: ille enim spirare ait et moveri, 5 
hic vero armis Aeneae caelestem sonitum dedit, unde veniebant. 

531. agnovit SONITVM hoc est quid sonitus significaret. 
divae promissa parentis xata xb OiG)7tG){i£vov intellegamus Vene- 
rem ei promisisse. 

532. hospes et qui suscipit et qui suscipitur e hospes ? vocatur, 10 
ut hoc loco Euander, item supra <(463)> hospitis Aeneae sedem. 

ne qvaere profecto Jiic * profecto' vetuste pro expletiva coniunctione 
positum. ne vero hospes ne qvaere propecto ambae parti- 
culae ad ornatum pertinent tantum. 

533. portenta modo bona omina. EGO poscor olympo 15 
aut de Olympo poscor, id est haec signa mei causa fiunt: aut certe 

in Olympum poscor. alii ^Olympo poscor', alii ^Olympo* sequen- 
tibus iungunt. 

534. diva creatrix rerum omnium generaliter. 

537. hev adeo de victoria fretus est, ut etiam hostium mise- 20 
reatur. et hinc nascitur ille sensus <(XI 152)> non haec o Palla 
dederas promissa parenti. ifcem Aeneas <(XI 54)> hi nostri 
reditus expectatique triumphi? haec mea magna fides! 

540. poscant acies quasi eant nunc et flagitent bellum. foe- 
dera rvmpant quae se facturum Latinus promiserat; non enim 25 
erant facta: aut certe *foedera', quod in septimo <(243> legati cum 
muneribus missi. 



1 sadum . . . non integer] cf. Non. p. 31, 14 M. || 2 ver] georg. IV 77 
10 hospes . . . vocatur] cf. Isid. diff. verb. 160 



2 pluuiam H || ver nactae sudum D || ad per svdvm in marg. quidam intel- 
legunt sudum quasi semiudum quod ad nos solis ictus per nubes non integer 
perueniat. et ideo pulsa tonare dicit quia hisdem ignibus facta sunt quibus 
fulmina. et pulsa significat collisa T || sumiudum F. cf. Philarg. acl georg. 
IV 77 || 4 hisdem F \\ 7 quod SMl\\ 8 intellegimus ASMl\\ 9 ei MF: et H 
baec 2tL, om. AS || promisse A promissae S || 11 ut om. LH (add. 1) || in hoc 
loco M || Euander om. AS || sedem] sic et uector qui uehit et qui uehitur et 
alumnus qui alit et qui alitur add. D || 13 positum ambae particulae e. q. s. F \\ 
veko profecto ASM qvaere proeecto BLH\\ 15 bona modo L || 17 in olynipo 
H || poscor] dempta praepositione ut (V 451) f it clamor caelo' add. 1) || olym- 
poscor F, corr. Laniel. in olympo poscor Masvicius || olympos sequentibus F || 
20 ideo F || misereatur] quod aeneae %axa xb 7tQSirov recte tribuitur qui j)ius 
ubique inducitur add. I) || 21 dederam o palla B || opallean AS (corr. a) || 
22 dederam LH\\ 24 ad poscant a. supr. vers. flagitent bellum T \\ 26 ad foe- 
dera r. supr. vers. quia in septimo missi sunt legati cum muneribus T 

18* 



276 SEBVII 

542. hercvleis sopitas ignibvs aras hypallage est ; id est 
suscitavit aras Herculeas ; in quibus erant ignes sopiti. 

543. hesternvm autem larem cui pridie sacrificaverat. et est 
iteratio: naru niale quidam c externum 5 legunt ; id est extraneuni. 

5 544. magtat lectas de more lectas , an de more mactat? 

545. evandrvs' pro *Euander% sed vitavit o^iotote^evTov sequen- 
tis verbi. 

546. post hinc ad naves GRADITVR unuin vacat ; aut *post' ; 
aut c hinc 9 ; ut post liinc digrediens iubeo frondentia capris 

10 arbuta: tale est et illud <1I 40)> primus ibi ante omnes. 

547. qvi sese in bella seqvantvr in expeditionem et belli- 
cam praeparationem : nam ; ut supra diximus ; c belluni' est tempus 
omne quo vel praeparatur aliquid pugnae neeessariuni, vel quo 
pugna geritur ; c proelium ? autem dicitur conflictus ipse bellorum: 

15 unde modo bene dixit c qui sese in bella sequantur ? ; non c in proe- 
lium*; nam ad auxilia petenda vadit, non ad pugnam. quamquam 
etiam si sic diceret *qui se in proelium sequantur ? ; non valde ab 
re esse videbatur: hi enim equites, cum a Tarchone accepisset 
Aeneas auxilia ; cum aliis Etruscis equitibus per terram missi ; ob- 

20 vios statim habuere bellantes ; et quasi iani hinc recte pergere vi- 
dentur in proelium: unde etiam a Cymodocea naviganti Aeneae 
dicitur <X 238> iam loca iussa tenent forti permixtus 
Btrusco Arcas eques. 

549. segnis sine remigio ; id est cessans, nihil administrans. et 
25 respexit ad descendentes ; de quibus ait <94> remigio noctemque 

diemque fatigant ; licet fuerit lenissimus fluvius. epitheton ergo ' 
ad tempus, non enim ignavos dixit: aut *segnis' certe. quia melipres 
elegerat. deflvit defertur. 

550. rervm quas gesserat. patris ubi esset. 

30 552. exortem aeneae per id quod non est factum ; quocl 

factum est indicatur. per c exortem ? autem optimum et praecipuum 



3 cui . . . extraneum] cf. Isid. "diff. verb. 178 || 9 post] georg. III 300 



2 suscitabat F || sopiti igues B \\ 3 externvm F || autem om. RH || quo U || 
sacrificabatur ASM || 5 ad de more bidentes supr. vers. siue mactat de more 
siue lectas de more id est secundum ritum T || 6 omoeteuluton sequentib: uerbi 
F, corr. Baniel || 10 et om. AS || 11 et in bellicam AS \\ 12 diximus] dictum 
est F\\ 13 quo] quod AF q; H || uel quod A uel co R \\ 15 non ad proelium 
F || 18 tharchonte B tharconte M thachonte F || 19 auxilium F || 20 recta F 
rectae M || uiderentur M\\ 21 ad praelium F || 22 tenent ASLH: tenet reliqui || 
30 exortem . . . non est factum om. AS per id quod non est factum om. M. 
dicit autem Servius, quod Aeneae non sortito equus adductus sit, ea re indicari 
ceteris sorte equos datos esse. 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 542—553. 277 

significat. ^exortew? autem, ut *exlegem\ et multi hoc loco reprehen- 
dant Vergilium, qitod, cum Aeneam ubique pontificem ostendat, et 
pontificibus non liceat eqito vehi, sed curru, sicut et in septimo <28(T> 
a Latino ei currum missum dicit, cur hic equo eum usum faciat, dicens 
*ducunt exortem Aeneae, quem fulva leonis pellis obit totum prae- 5 
falgens unguibus aureis' item <585> Hamque adeo exierat portis equi- 
tatus apertis Aeneas inter primos 9 . cuius rei haec redditur ratio: 
Aeneam non tantum pontificii iuris, sed omnium sacrorum et peritum 
et primum fuisse, Vergilium autem inventa occasione ritum Bomanarum 
caerimoniarum exponere. etenim veteri sacrorum ritu neque Martialis 10 
neque Quirinalis flamen omnibus caerimoniis tenebatur, quibus flamen 
Dialis: neque diurnis sacrificiis destinabantur , et abesse eis a finibus 
Italiae licebat, neque semper praetextam, neque apicem nisi tempore 
sacrificii gestare soliti erant. ergo si ire eis in provinciam licebat, et 
equo sine religione vehi licuit: quod hic ostendit, vehit in provinciam 15 
misso Aeneae equum dafoim: nam Enander hoc ait <475> c sed tibi ego 
ingentes populos opulentaque regnis iungere castra paro\ deinde infra 
de potestate obtinendae provinciae subtexuit Hpse oratores ad me regni- 
que coronam cum sceptro misitf, et excusatione interposita hortatur 
Aeneam, ut Etruscis, regem et ducem desiderantibus , praesit: ait enim 20 
<(511> Hu y cuius et annis et generi fatum indidget, ingredere\ ergo et 
equo merito uti potuit, si ei ire in provinciam fas erat. sciendum 
tamen poetam contentum esse universum ius pontificale, dum aliud 
narrat, attingere. 

553. pellis obit totvm pellis ostenditur magnitudo in hoc ; 25 
quod dicit c totuni obit ? ; id est circumdat. vngvibvs avreis aut 



1 multi hoc loco reprehendunt . . . dum aliucl narrat attingere in marg. 
sup. hab. T || 2 Vergilium om. F \\ quod] qui T cur Schoellius || Aeneam] eam F \\ 
3 curru] tyrru F || et om. F || 4 hic equo] haequo F || usum faciat Commelinus : 
ipsum faciat F evanuerunt haec veroa in Turonensi || dicens ducunt] ducunt 
inquid T \\ 5 exsortem T || pellib; F || otum F || 6 inquibus F ||-itemque iamque 
T } et iterumque F, correxi || 7 apertis om. F || 8 pontificium T || sed etiam 
omnium T \\ 9 uergilium F || ta occasione evanuerunt in T || romanorum F 

o 

romanarum T || 10 etenim . . . ritu T: more etenim ueteri sacrorum F \\ 11 fla- 
minum T || tenebantur Masvicius || 12 neque] que F || diurnis . . . praetextam 
neque om. F \\ clestinabantur] distinebantur Masvicius. cf. Gellius X 15, 16 
*Dialis cotidie feriatus est' || 14 gestare] cessare T || prouintiam F \\ 15 rele- 
gione F || dit velut in pro evanuerunt in T (| uelud F (| 16 aenea T \\ namque T \\ 
ho F || 18 de potestate] debita potestate T fort. cle oblata vel de delata || 
obtinente F \\ subtexuit om. T || 19 et T: tum F \\ terposita horta evanuerunt 
in T || 20 desiderare T \\ ait enim tu om. T || enim] ens F || 21 cuius inquid et 
annis T || generis factum F || ingredere reposui: increclere F (incedere Daniel), 
om. T || 22 merito] ei T. fortasse voluerat interpres ei uti licuit || si] quia T \ 
iu prouinciam ire T || 24 poetam . . . esse] poetam con evanuerunt in T, extat 
temptum esse || uniuersum scripsii diuersum FT || 25 pellis MF: obit pellis 
AS, om. BLH\\ hoc] eo ASF ||_26 obit om. AS || ad obit supr. vers. circumdat T 



278 SERVII 

quia ungues ipsi cuin aruerint, auri irnitantur coloremj aut quia 
solebanfc deaurari: Statius auro mansueverat ungues. 

554. svbito vvlgata cur c subito 5 ? ipse dicit: quasi c per par- 
vam urbeni'. 
5 555. OCivs positivus antiquus est ; id est e celeriter'; nec enim 

potest esse comparativus ubi nulla est comparatio. tractum ex Graeco 

C3K80)g. 

556. vota metv dvplicant MATRES bene 'duplicant metu' ; 
nam inest semper in matribus votum. propivsqve pekiclo it 

10 timor c it timor propius periclo', id est ad periculum vicinias: aut 
certe c it timor propius periclo* pro c propior'; nam matres quod 
timent, hoc putant liberis posse contingere. aut certe ^aeqiiatur peri- 
culo timor% et per dativum extulit, ut propius stabulis armenta 
tenerent: aut poetice dixit timorem periculo comitem. 

15 557. iam apparet adhuc illis pergentibus iam proelium cogi- 

tabatur a matribus. ergo ut solet, imaginem %i\v cpccvtccijcccv 3 ttt est 
<II 369> et plurima mortis imago: hane Sallustius speciem dicit: 
speciem captae uriis efficere. 

558. pater evandrvs cum dicit *pater\ ostendit cuius. dextram 
20 complexvs evntis filii scilicet, quia dixerat c pater*. 

559. haeret inexpletvs multi hic distinguant ? ut sit c in- 
expletus haesit et talia locutus est lacrimans 9 . alii legunt c inexple- 
tus lacrimis 9 . honestius tamen est c inexpletum lacrimans', ut sit 
nomen pro adverbio, id est inexplebiliter. 

25 560. O MIHI PRAETERITOS REFERAT SI IVPPITER ANNOS et c o" 

et c si' optantis sunt, id est utinam: quae nunc iunguntur; nam sin- 
gula ante ponebantur, ut <TI 187)> si nunc se nobis ille aureus 

2 Statius] Theb. VI 724 || 13 propius] georg. I 355 || 17 Sallustius] hist. 
fragm. inc. 38 Dietsch., 4 Kritz. 



1 auri inmittantur L aurum mittantur F || 2 solebat B solent F || man- 
sueuere M mansuerat F || unguis F || 6 comparatio] aut comparatiuum pro 
positiuo ponitur ut senior pro senex. est autem ab graeco nomine compara- 
tiuus convg add.D \\ 8 bene modo duplicant metum L (metu T) || 9 votum om. F \\ 
10 it timor om. libri praeter LHM\\ propius om. libri praeter ASm \\ uicinius 
AJELMl: uicinus SLBF || 11 proprius LM \\ pro propior] pro proprior II M 
propius propior F || 12 ad peopivsqve p. supr. vers. uicinus ad periculum uel 
aequatur periculo timor T || 16 ad imago in marg. fantasia poetica est hoc loco . 
et hanc imaginem sallustius speciem dicit sicut ipse dicit speciem captae ur- 
bis T. post urbis una vox evanuit. discedentes quod Daniel SaUastii verbis 
addidit in Turonensi ad evntis (v. 558) supr. vers. adscriptum est || 17 dicut F || 
21 inexpletvm B || multi . . . inexplebiliter] lacrimis honestius tamen est in- 
expletum lacrimans multi hic distingunt ut sit inexpletus hesit et alialcutus 
est lacrimans ut sit nomen pro aduerbio id est inexplebiliter F \\ distingunt 
libri || inexpletus] inexplebiliter B || 22 alia B || exinpletus II || 23 lacrimans 
. . . inexplebiliter om. LH (add. I) || ut non sit nomen B (| 25 et ante o om. B || 
27 ponebantur ante AS 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 554-564. 279 

arbore ramus: ergo unum vaeat ; quantum acl antiquitateni. et 
notanclum votum de praeterito fieri. 

561. qvalis eram aut ut sini talis ; qualis tunc erarn ; quando 
ista perfeci: aut certe laudantis est c qualis eram cum primam aciem 
Praeneste sub ipsa stravi'. et bonum principium parentis, qui filium 5 
ad bella mittens cohortatur: ab aetate enim iuvenum coepit, cui facile 
e,sse debet hostem prostemere. simul et filium paternis exemplis ad- 
monuit, ut (lll 343)> et pater Aeneas et avunculus excitat Hector. 

praeneste svb ipsa in septimo neutro genere dixit <^682)> quique 
altum Praeneste viri. 10 

562. scvtorvmqve incendi victoe acervos lioc traxit de 
historia: Tarquinius enim Priscus victis Sabinis in honorem Vulcani 
eorum arma succendit: quem postea secuti sunt ceteri. 

564. cvi tres animas per transitum ostendit illam Platonis 
et Aristotelis contentionem, qui dubitant, utrum quattuor ; an tres 15 
animae sint in liomine, cpv6i%r\ ai<5\rr\ti%ri vor\xi%r\, remota %ivr\%i%r\ % 
lioc autem loco per c tres animas' magnum et perfectum indicat 
virum-, nam quantum ad fabulam pertinet ; tres animas propter 
tria habuit corpora. attendendum sane, hoc sibi Euandrum vindi- 
care quod fuit in. Hercule; nam ut ille Geryonem extinxit, ita hic 20 
Erylum occidit. inde est quod paulo post dicit c neque finitimo 
Mezentius umquam huic capiti insultans 5 . Herculis enim mos fuit, 
ut etiam non rogatus laborantibus subveniret. tunc enim ? sicut et 
Varro dicit, omnes qui fecerant fortiter ; Hercules vocabantur: licet 
eos primo xliii. enumeraverit. hinc est quod legimus Herculem 25 
Tirynthium ; Argivum ; Thebanum ; Libym. feronia mater nympha 
Campaniae ; quam etiam supra <^VII 799^> diximus. haec etiam 
libertorum clea est ; in cuius templo raso capite pilleum accipiebant. 
cuius rei etiam Plautus in Amphitryone <T 1 ; 305^> facit mentionem 
quod utinam ille faxit luppiter, ut raso capite portem 30 



3 ut om. ASLF\\ 5 sub ista M \\ bonum principium . . . Hector in marg. 
liab. T || quij quo T || 6 cohortatur T: cohortetur F cohertetur G || 7 proner- 
nere G || 8 excitet T || 12 priscus] primus add. ASM\\ honore B || 13 ceteri] 
victoh Euandrum in Italiam uenientem Herilus, rex Praenestinus , auxilio suo- 
rum ciuium uoluit expellere: quos uicit Euander et Heriium interfecit et inter- 
fectorum clypeos combussit add. Fabricius \\ 14 tkis-jR^|| 16 physice eheticeno 
etice remota cinetice A siticae. hethicae. noiticae remota ceneticae B pisicae 
est haeticae notice remota cecinetice L sytice ehaetice noaetice remota cine- 
tice H fysice est et hetice Noetice remota cinetice M fysice est etethice noe 
tice remota cinite F \\ 17 tris BF\\ 18 propter] per F \\ 20 extincxit LRM 
21 herilum A qxAvcc&SBLF ycerilum LL eryculum M \\ dicit] ait F \\ 23 sicut 
om. L (ut add. I) || et om. F \\ 25 eos qui primo AS || enumerauerint BHM 
Herculem om. F \\ 26 libym MF: lybyn AS libium B libim L lybim H 
28 iu om. F \\ roso jP'|| 30 ut ego hodie raso capite caluus capiam pilleum D 
portet B 



280 SEKVII 

pilleum. in huius templo Tafracinae sedile lapideum fuit, in quo 
hic versus incisus erat bene meriti servi sedeant, surgant liberi. 
quam Varro Libertatem deam dicitj Feroniam quasi Fidoniam. 

565. horrendvm dictv dictum est e persona poetae, qui his quibus 
5 fides difficilior est, interponit adfectum, ut alibi <(II 204)> horresco re~ 
ferens et <(IV 454> horrendum dictu, latices nigrescere sacros: 
et hoc facit, %d probabilitas credendi nascatur. terna arma movenda 
figura poetica, nam c trina ? debuit dicere: c arma' enim numeri sunt 
tantum pluralis. c movenda ? autem vel contra ipsum, vel ab ipso. 
10 569. finitimo aut in finitimo: aut finitimo capiti, id est vicino. 

570. hvic capiti insvltans ad curam enim viri fortis et viri boni 
pertinet, ne quid iniuriose fiat alicui homini: ergo et hinc contumeliam 
ducit, quod finitimos a tyranni iniuria non defenderit 

571. vidvasset civibvs vrbem scilicet viris fortibus peremptis. 
15 et proprie c viduasset 5 dixit ; quia urbs generis est feminini: Horatius 

abusive et satis incongrue in genere masculino posuit ; dicens vi- 
duus pharetra risit Apollo. 

572. AT vos o svperi iam hinc quasi pater loquitur. divisa 
enim est haec adlocutio, et ultima pars eius habet parentis adfectum ; 

20 quod et ipse ostendit dicens c et patrias audite preces 5 ; prima vero 
viri fortis est ; ut c qualis eram ; cum primam aciem Praeneste sub 
ipsa stravi'. 

574. patrias avdite preces poterat videri idem dixisse, nisi liben- 
ter voto suo immoraretur. 

25 577. dvrare laborem ipsius scilicet senectutis: Terentius 

senectus ipsa morbus est. c durare 5 autem est sustinere: Hora- 
tius ac sine funibus vix durare carinae possunt imperio- 
sius aequor. 



15 Horatius] carm. I 10, 11 || 25 Terentius] Phorm. IV 1, 9 || 26 Horatius] 
carm. I 14? 6 



1 templae arracinae sedille F, corr. Daniel |j 2 surgant Masvicius: surgunt 
F surgent Daniel || 3 libertatem F libertorum Masvicius \\ 4 dictus F, corr. 
Daniel (| e persona poetae qui his scripsi: per poeta (poetam Daniel) his F. 
possis eb est parenthesis. poeta his ut dictus tamquam falso iteratum secludatur. 
dicit Asper: poeta his F. Schoellius \\ 5 difficilior est scripsi: difficiliorem F || 
6 orrendum F || 7 schol. ad terna a. m. om. F || 9 pluralis] cui non iunguntur 
nomina numeralia ut supra diximus. non enim dicimus tria arma add. Fabri- 
cius || 10 autfinitimo om. F \\ ad fimtimo supr. vers. uicino sibi T || 11 ad au- 
ram G || 12 pertinet ne Daniel: pertinere F || hinc Daniel: huic F \\ 13 tyrra F | 
iniuriam G || 16 satis] pro tis H || posuit] non posuit L (non del. T) || uidus F | 
17 fisit F || 18 iam] nam AS \\ 19 haec om. L || adfectum parentis F || 20 ef 
om. L || 22 stravi] nvmina vestra vestra, mihi faventia add. Fabricius || 26 se- 
nectus . . . memorare om. F || 27 possint L || 28 aequor] et Vergilius (I 207) 
c durate et vosmet rebus servate secundis' add. Fabricius 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 565—595. 281 

578. infandvm casvm parentis est quod formidat uolle me- 
morare. 

579. CRVDELEM vitam quae filio est superstes. 

581. SOLA ET sera quia et unus erat ; et serius susceptus, id 
est a seniore. vel propter hoc vitam optat longiorem, quod brevem ex 5 
itto fructum consecutus sit, vel quod sera ex filiis voluptas est. 

583. svpremo hoc ex pefsona poetae, quia periturus erat Pallas. 

585. iamqve adeo exierat c adeo ? ad ornatum pertinet tantum. 

587. inde liic ^deinde' significat: et est polysemus sermo. ipse 
AGMINE pallas in medio hic enim mos fuit ; ut tirones ponerentur 10 
in medio ? ambirent viri fortes exercitum. aut certe honoris est 
medium locum in exercitu tenere, ut ipse alibi <1X 28)> medio 
dux agmine Turnus. 

588. CONSPECTVS conspicuus, conspicabilis, nam pro nomine . 
participium posuit. sic est <(XI 93> et versis Arcades armis. 15 

589. qvalis oceani Homericum est. 

590. ante alios ASTRORVM dilicit icnes Venus in caelo 
habet unam propriam stellam ? quae oriens luciferum, occidens 
vesperum facit: inde Statius et alterno deprenditur unus in 
ortu. habet etiam duas alias ; unam in signo tauri et unam in 20 
septentrione ; unde etiam taurus domus esse dicitur Veneris: ideo 
clixit c quem Venus ante alios astrorum cliligit ignis'. 

591. sacrvm venerabile. tenebras autem resolvit propter 
iubar ; quod sola possidens aliquod efficit liimen. 

592. ocvlisqve seqvvntvr mira brevitate lioc explicuit 7 idestquam 25 
longissime possunt prospiciunt. 

593. pvlveream nvbem hysteroproteron. 

594. qva proxima meta viarvm qua proximus circuitus est. 

595. agmine facto agmen est proprie exercitus ambulans: 
quicquid fuerit aliud abusive dicitur. 30 



16 Homericum est] II. XXII 317. cf. Macrob. Sat. V 8, 10 || 19 Statius] 
Theb. VI 241. cf. Luct. Plac. ad h. v. et Isid. or. III 70, 19 et V 31, 5 || 29 
agmen . . . dicitur] exser. Isid. or. IX 3, 64 



4 serus F \\ ad mea sola e. s. v. supr. vers. quia serius erat susceptus id 
est a seniore patre uel . . . uel quod sera uoluptas est ex filiis T \\ 1 ad bi- 
gkessv d. s. supr. vers. ex persona poetae hoc accipe quia periturus erat pal- 
las T || 9 ad inde supr. vers. deinde T \\ 10 agmine et fallas LH (et del. I) || 
inos] haec Llt (corr. I) || fuit mos M || 11 medio] medio et AQJRMl || habirent 
LH harnbirent l || 12 ipse] et ip^se H, om. AS \\ 15 posuit] est B || sic JDaniel: 
hic F || 16 ad qvalis v. o. supr. vers. haec comparatio homerica est T || 19 de- 
penditur JRL deprehenditur M depreditur F || uenus M || 20 hortu M ortum 
F || 21 septemtrionem HF || 24 iurar F || efficiafc LH (corr. I) affert M adfert 
F II 25 ad ocvlisqve s. supr. vers. mira . . . prospiciuut T || 26 posunt F, om. 
Daniel || 27 ysterio proteron F || 2S ' scJwl. ad v. 594 hab. T || 30 aliud fuerit JR || 



282 SERVII 

597. prope caeritis amnem Agylla civitas est Tusciae, a 
conditore Agella appellata, cui ex inscitia Romana aliud est inditum 
nomen. nam cum Romani euntes per Tusciam interrogarent Agyl- 
linos quae diceretur civitas, illi, utpote Graeci, quid audirent igno- 

5 rantes et optimum ducentes si prius eos salutarent, dixerunt %aiQei 
quam salutationem Romani nomen civitatis esse putaverunt, et de~ 
tracta aspiratione eam Caere nominarunt, ut dicit Hjginus in ur- 
bibus Italicis. c anmis* autem aut tacuitnomen 7 aut, ut auidam volunt, 
Minio dicitur, ut <X 183)> qui Caerete domo qui sunt Minio- 
10 nis in arvis. alii Caere montem putahant, ab hoc oppidum dictum. 

598. late sacer hoc est non solum colebatur a civibus, sed 
etiam ab accolis. vndiqve deest z quem% vel *eum\ 

599. nigra umbrosa ; more suo. 

600. veteres sacrasse pelasgos de his varia est opinio; 
15 nam alii eos ab Atheniensibus, alii a Laconibus, alii a Thessalis 

^dicunt originem ducere ; quod est propensius: nam multas in Thes- 

salia Pelasgorum constat esse civitates. hi primi Italiam tenuisse 

perhibentur. Philochorus ait ideo nominatos Pelasgos, quod velis et 

vemo tempore advenire visi sunt r ut aves. Hyginus dicit Pelasgos esse 

20 qui Tyrrheni sunt: hoc etiam Varro commemorat. 

601. arvorvm pecorisqve deo publica caerimoniarum opinio 
hoc habet ; pecorum et agrorum deum esse Silvanum. prudentiores 
tamen dicunt, esse eum vXlkov &ebv, hoc est deum vXr\q. vlr\ 
autem est faex omnium elementorum ; id est ignis sordidior et aer ; 

25 item aqua et terra sordidior, unde cuncta procreantur: quam vXr\v 
Latini materiam appellaverunt; nec incongrue ; cum materiae silva- 
rum sint. ergo quod Graeci a toto ; hoc Latini a parte dixerunt. 
lvcvmqve diemqve hoc a Romanis traxit ; apud quos nihil fuit tam 



14 de his e. q. s.] cf. Isid. or. IX 2, 74 || 25 quam vlr\v . . . silvarum sint] 
exscr. Isid. or. XIII 3, 1 et mythogr. III 8 5 2 



ad v. 596 is qui Tironianis notis utebatur in Turonensi haec adscripsit qua- 
drupedante sonitu . nouum uerbum est quadrupedante sonitu id est sonitu equi 
quattuor pedes habentis || 1 cerktis ALMF \\ agilla Ubri praeter B, qui agillina 
exhibet || 2 ex om. B || inscitia Bm: inscithia A (inscitcia a) inscia S inscicia L 
iustitia H inscientia MF || 4 audief B audierant L audierint ex audierent 
M || 5 eos om. A S || salutauerint L || kaipe B (1 chere id est salue superscr. dl. 
man.) xnre L xEhpe M \\ 6 Romani om. E || 7 cere libri || hyginus AS ign B 
iginus LH yginus MF || in] de F || 8 autem] ipsius ciuitatis add. M || 9 Minio] 
lllll/l R (quattikor litterae deletae sunt) || ut] quia alibi dicit F || cerete libri 
praeter B qui certe cxhibet || domos q F \\ 10, Caere Burmannus-. certe F \\ ab 
hoc Masvicius: ob hoc F || 12 ad vndiqve supr. vers. deest quem lucum T 
18 Philochorus Masvicius: filiocorus F iilocorus Commelinus || 19 yginas F 
20 tyrreni F || 24 ignis ASF: igni BH igne Lm ignes M || sordidior et 
subduceret AS \\ et] ut L || aere BMl || 25 aque terrae L aque terra II aquae 
et terrae F \\ sordidiora J^HJ^|| 26 materia LII (corr. I) || 27 hoc om. BL 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 597-607. 283 

sollemne quam dies consecrationis: hinc est illud (1 733> nostros- 
que. huius meminisse minores. ecce et hio luco et nwnen et con- 
secrationem dedit. 

603. tarcho et tyrrheni Tareho, sic legitur , et Latinus, 
nominativus est de Graeco veniens, ab eo quod est Tarchon, per- 5 
dito V et *£>' in V mutata, ut Apollo '^Ttollcov: aliter versus non 
stat. tvta tenebant castra locis hoc est et industria et natura 
munitissima. sed novimus castra per naturam munita esse non 
posse, nisi in collibus fuerint: quod si in montibus sunt, quomodo 
procedit c latis tendebat in arvis'? ne sit ergo contrarium, intelle- 10 
gamus quod hodieque videmus et legimus, hanc collium fuisse natu- 
ram, ut planities esset in sumnio, in qua inerant castra Tarchonis. x 
quamquam multi velint c celsoque omnis de colle videri iam poterat 
legio' ad Aenean referre, ut intellegamus venientes in collibus fuisse 
Troianos, castra vero Etrusca in campis. quod si velimus aceipere, 15 
quemadmodum procedit c tuta tenebant castra locis'? tuta, id est per 
naturam locorum. 

604. de colle videri incertum , utnim ipsa in colle agens, an ab 
his qui de colle prospiciunt. 

605. tendebat in arvjs ut <II 29> hic saevus tendebat 20 
Achilles ; hoc est tentoria habebat. 

606. et bello lecta quia ait supra <547)> c qui sese in bella 
sequantur, praestantes virtute legit*: aut c lecta' proprie, quia di- 
lectus militum est. 

607. eqvos et CORPORA cvrant ingenti arte quod sequebatur 25 
oinisit, reclditurus in decimo: namque si vellet dicere venisse Aenean, 
vidisse Tarchonem, petisse auxilia, satis longum fuerat et peribat 
illud quod ait supra <(497)> toto namque fremunt condensae 
litore puppes, cum Etruscorum festinationi dicentis brevitas con- 
gruat. verum hoc quod in isto loco praeterniisit, reddit in decimo 30 
<148)> dicens namque ut ab Euandro castris ingressus Etru- 
scis ; regem adit et regi memorat nomenque genusque. 



4 tarco L , et tyrrheni Tarcho omittens || tarco H \\ sic Daniel: sit F || et] 
et est F || 5 ab eo om. B || quod] qui B || perdita littera n F || 6 Apollo om. LH\\ 
apollon apollo Bl \\ 'Anollcov'] plato ozluxcov add. D || 7 natura erant munitis- 
sima B || 10 tenebant AS (tendebat a) || 12 tarcontis M torchonis F || 13 velint] 
uolnnt F, om. LH (add. I) || 16 nam tuta Daniel || 18 ad de colle v. supr. vers. 
siue ipsa legio in colle agens siue ab his qui de colle prospiciebant T || 21 ha- 
bebat Masvicius: hab#t F || 26 rediturus L || 27 tharthontem L tarchontem M || 

29 cum] cum et LH ut cum M \\ festinationis edicentis AS (et dicentis a) || 

30 reddidit HM || 32 adiit H || ad dona ferens aderat (v. 609) hoc scholium 
liab. D homerus ait (II. XXI 3) rj d' ig rrjccg lkcxvs &eov TtctQU dcoQd cpsQovocc 



284 servii 

608. aetherios nimbos per aerem numinum, scilicet purga- 
tiorem ? qui circa deos est. 

609. redvcta secreta. 

610. egelido secretvm flvmine vidit c egelido' ; id est nimium 
5 gelido: et est una pars orationis, ut eduramque pirum, id est 

valde duram, et sic dixit c secretum flumine egelido 5 , hoc est prae- 

sidio fluminis ; ut dicimus c secretus est monte' vel silvis. latenter 

autem ostendit ; Aenean non nisi flumine ablutum, numen videre 

potuisse. 
10 611. obtvlit vltro id est deam confessa, ut in secundo 

<(591> dixit. est autem Jiysteroproteronj et est ordo c obtulit se et 

locuta est\ 

612. promissa kcctcc xb 6LG)7t(6{i6vov , ut supra <(534)> lioc 

signum cecinit missuram diva creatrix. 
15 613. lavrentes svperbos ut <118> quos illi bello pro- 

fugos egere superbo. 

614. acrem tvrnvm fortem. et proprie apucl nos acer est 

qui apud Graecos dsivog dicitur: nam fortem et vehementem et 

asperum et amarum potest significare. poscere provocare, Cicero 
20 poscunt maioribus poculis ; id est provocant. 

617. deae donis propter arma. tanto laetvs honore 

munere divae: quod manifestam viderat matrem et plenam numi- 

nis sui. 

619. INTERQVE MANVS ET BRACCHIA VERSAT iungendum est ; ut 

25 intellegas Aenean manibus minora ; bracchiis maiora arma considerasse ; 
ut puta loricam et scutum: haec enim sunt arma maiora: minora 
vero galeam gladium ocreaSc versat considerat ; ut <(V 408> 
huc illuc vinclorum inmensa volumina versat. 

621. fatifervmqve ensem fatum saepe pro morte positum legitur, 

30 ^fatiferum' ergo letiferum. rigentem ; sangvineam ? ingentem 



5 eduramque] georg. IV 145 || 17 acrem fortem] cf. ISfon. p. 241, 8 M. || 
19 poscere provocare] cf. Non. p. 374, 15 M. || Cicero] in Verr. act. II 1, 26, 66 



4 id est nimium gelido et om. B || id om. H |j 7 vel silvis] uel egelido 
BLH (siluis superscr. T) || 10 ut ipse in B ut inisse L (isse del. I) inesse H || 
11 et est autem yproteron nant (lege nam) ordo est F \\ ad v. 611 in marg. 
histeroproteron T || 18 dinos dicitur ASMFl: dicitur B noscitur -L£T||vehe- 
mentem] dinos add. F \\ 21 laetvs honorb om. ASBLH (munere divae gran- 
dibus Utteris scriptum in ASB) || 22 manifestum LH (corr. T) manifeste F \\ 
24 versat] et hoc ex homero (II. XIX 18) xsQTteto d' s& %slqs6Giv e%cov &sov 
aylaa 8mga add. D || iungendum] distinguendum Masvicius seiungendum F. 
Schoellius || 25 intellegas] manu aeneae add. F || 26 et AB uel reliqui || sunt 
om. BLH\ 29 ad fatifervm supr. vers. loetiferum T || factum F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 608-630. 285 

clistinguendum propter plura epitheta. * sanguineam 9 aidem velut 
cruentam, terribilem. 

623. solis inardescit eadiis Irin physica ratione describit, 
quae fit cum aquosam nubem solis ardor inradiat. nec est incon- 
grua haec comparatio, cum lorica de diversis metallis fieri plerum- 5 
que consueverit. 

624. leves ocreas id est nitida tibialia. recocto saepe 
purgato, qttia quanto plus coquitur, melius fit: ergo ad qualitatem et 
acl commendationem refertur. 

625. non enarrabile textvm bene c non enarrabile 5 : cum 10 
enim in clipeo omnem Romanam historiam velit esse descriptam 
dicendo c illic genus omne futurae stirpis ab Ascanio pugnataque 

in ordine bella' ; carptim tamen pauca commemorat ; sicut in primo 
<(456)> ait videt Iliacas ex ordine pugnas, nec tamen universa 
descripsit. sane interest inter hunc et Homeri clipeum: illic enim sin- 15 
gula dum fiuni narrantur, hic vero pro perfecto opere noscuntur: nam 
et hic arma prius accipit Aeneas quam spectaret, ibi postquam omnia 
narrata 'sunt } sic a Thetide deferuntur ad Achillem. oportune ercjo 
fecit Vergilius 7 quia non videtur simid et narrationis celeritas potuisse 
co^ecti et opus tam velociter expediri, ut ad verbum posset occurrere. 20 

627. havd vatvm ignarvs litotes figura, id est futurorum non 
inscius. et quibusdam videtur, hunc versum omitti potuisse. ven- 
tvriqve inscivs aevi non c aevi' ; sed quae in aevo erant futura. 

629. stirpis AB ascanio usque ad Augustum Caesarem. 
pvgnataqve in ordine bella et hic subaudiri potest c ab Ascanio' ; et 25 
bella Albanorum, f quae a Bomanorum in clipeo clicit. 

630. mavortis in antro potest accipi et c fecerat lupam Ma- 
vortiV et c Mavortis in antro'. Fabius spelunca Martis dixit. 



28 Fabius] I fragm. 4 ap. Pet. p. 109 



1 ad sangvineam supr. vers. cvuentam terribilem T || 4 ardor solis F || 5 de 
om. L (add. T) \\ 6 consuerit L consueuerat F \\ 7 saepe purgato] sic Homerus 
{II. XVIII 608 sqq.) avxag S7tel drj . . . sccvov Kac6iT8QOio add. I) || 11 historiam 
romanam F \\ velit] uel R uellet F || 12 figurae F || 15 describit A L (describsit a 
descripsit Z) discribit F || ad v. 625 in marg. hoc interest inter homeri clipeum 
et uirgilii quia ibi singula dum flunt narrantur . . . occurrere T \\ 16 pro per- 
fecto T: profecto F perfecto JJaniel || 17 ibi] et ibi T || postquam T: potest- 
quam F \\ 18 a tetide T ad hedicle F \\ 19 fecit om. F || uergilius F || videtur] 
auditur JDaniel || 20 post conecti lacunam indicavit Laniel || 21 ad havd v. i. 
sitpr. vers. quibusdam uidetur hunc uersum emitti potuisse T || 22 versum] 
casum 67 || emitti F, corr. Daniel || 23 non aevi om. F || 25 ad v. 629 in marg. 
subaudiri potest ab ascanio usque ad augustum bella romanorum et albano- 
rum T || de Ascanio Daniel || 26 Albanorum Masvicius: bonorum F || quae a] 
quae Daniel. fortasse atque vel post ea || dicitj Jacunam indicavit Daniel. fort. 
fuisse vel depicta fuisse addendum. et bella Eomanorum et Albanorum in cli- 
peo fecit F. Sclioellius || 28 speluncam Daniel 



286 SERVII 

dicendo autem *et' ostendit mnlta alia fuisse depicta. est autem 
elegans figura ^fecerat procubuisse\ sane laus est operis, ut talis vide- 
retur. *fetam* vero quae peperit et nutrire potuisset 

631. procvbvisse id est prima parte se inclirmsse, quod Graeci 
5 7tQ0%v7tt£cv dicunt, ut inclinatione corporis ubera praeberet infan- 
tibus: riam si c procubuisse* iacuisse accipias, contrarium est quod 
dicit c ludere pendentes pueros'. quod si c procubuisse' ut <82> cum 
fetu eoncolor albo procubuit accipiamus, intellegere dcbemus *pen- 
dentes' desiderio alimoniae suspensos vel intentos, ut <(IV 79)> pendet- 

10 que iterum narrantis ab ore. alii *pcndentes' cessantes, ut <1V 88> 
pendent opera interrupta. sciendum tanien ? voluisse eum gestum 
proprie expriniere, quem in ipsius lupae cernimus statuis. gemi- 
nos hvic re vera geminos modo ; alias similes. sane totus hic locus 
Ennianus est. - 

15 632. lvdere moveri: Terentius congrum istum maximum 

paulisper in aqua sinito ludere. matrem quasi matrera, cuius 
adfectum. pueris exhibebat. sane veteres etiam nutrices matres vocahant, 
ut ait Plautus in MenaecJimis et mater non possit dignoscere, 
quae mammam dabat 

20 633. tereti cervice rotunda ; cum longitudine ? nt incumbejis 

tereti Damon sic coepit olivae. 

634. mvlcere alternos non quod in pictura erat dicit ? sed 
id quod intellegimus factum fuisse, ut <^I-483> ter circum Iliacos 
raptaverat Hectora muros. corpora fingere lingva id est 



13 modo . . . similes] cf. Non. p. 316, 17 M. || 14 Enniaims] ann. I fragm. L 
ap. Vahl. p. 13 |) 15 -Terentius] ad. III 3, 23 || 17 sane . . . vocabant] cf. Non. 
p. 343, 32; 423, 23 M. || 18 in Menaechmis] prol. 19 || 20 incumbens] buc. VIII 
' 16 || 24 id est . . . tergebatur] cf. IsicL or. XII 6, 60 



1 fuisse] esse F || picta BL dicta H (depicta Z) || ad v. 630 in marg. est 
autem . . . potuisset T || 2 eligans FT || facerat F || est om. F \\ talis (i. e. lupa) 
T: tale F \\ 3 fetas F || 5 ttpokyutin M -RPOKYnTin LH upokyntin M ^pcytin F \\ 
6 accipies L || 7 supr. vers. 631 si procubuisse iacuisse accipiamus clebemus 
tunc intellegere pendentes suspensos alimoniae desiderio uel intentos ut pen- 
detc^ue iterum narrautis ab ore T || quodi F, corr. Laniel || 10 narrantes F || 
alii . . . interrupta] cf. adnot., crit. ad lin. 16 || 11 tamen est M || gestum] babi- 
tum add. M || 12 de scholio ad geminos h. in sinistro marg. haec tantum hab. F 
sane hic totus locus enuius est. in dextro margine scripta sunt Geminos huic 
modo re uera geminos modo alias similes sane totus hic locus inmanis est || 
15 congruum ASLII (corr. s) gongrum M || maxima ////// L (dude vel tres lit- 
terae deletae. maximum Z) maximaim H || 16 ludere] alii pendentes cessantes 
ut pendent opera intorrupta add. MF et Vossianus Burmanni, nisi quod ope- 
ram interruptam F id est moveri. pendentes cessantes ut pendent opera inter- 
rupta minaecjue add. Steplianus || 17 ad v. 632 in marg. nutricem quasi matrem 
cuius affectum pretebat pueris sane ueteres . . . dabat T || 18 plaustus F || 
menecmis T menedimis F || matrem T || posci F || dinoscere T || 23 id] hic H, 
om. M 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 631-636. 287 

tergere: Cicero in. Sestiana <(35, 77> spongiis sanguis effinge- 
batur, id est tergebatur. fingere tamen et formare aliquid et ad in- 
tegram faeiem arte producere significat; inde fictores dicuntur qui ima- 
gines vel signa cx aere vel cera faciunt 

635. nec procvl hinc eomam congrue, iuxta proprios con- 5 
ditores. raptas sine more sabinas raptas spectaculo sine ullo 
exemplo, aut sine ullo bono more: vel *raptas ? stupratas, id est per 
vim. historia autem talis est. Bomidus cum turbam civium non hdbe- 
ret, asylum condidit, ad quem locum si quis confugisset, eum exindc 
non liceret auferri. hic cum videret virorum multitudinem sine conu- 10 
biis posse deperire, a vicinis civitatibus matrimonia postulavit, sed ab 
eis contemptus celetes se Neptuno, equestri deo, qui et Consus dicitur, 
editurum proposuit ad quos celetes cum de vicinis civitatibus maxima 
multitudo cum omnibus feminis convenisset, Bomidus eas signo dato 
rapi de spectamlo fecit: ob quam rem a Sabinis bellum ei indictum 15 
est. in quo cum iam capto a Sahinis Capitolio in foro Bomano pugna- 
retur et eius milites fugerent, lovi Statori templum se facturum esse 
promisit, si ems stetisset exercitus. quo voto restituta pugna cum anceps 
esset, intervenientibus mulieribus Sabinorum, quae iam Bomanis nuptae 
erant, pttgna sedata est et icto foedere Tatius rex Sabinorum in partem 20 
urbis acceptus est: unde Bomani a Curibus Quirites appellati sunt 

636. consessv caveae cavea est ubi populus spectat. vallis 
autem ipsa ubi circenses editi sunt, ideo Murcia dicta est, quia quidam 
vicinum montem Murcum appellatum volunt; alii, quod fanum Veneris 
Verticordiae ibi fuerit, circa quod nemus e murtetis fuisset, inmutata 25 
littera Murciam appellatam; alii Murciam a Murcido , 9 quod est mar- 
cidum, dictam volunt; pars a dea Murcia, quae cum ibi Bacchanalia 
essent, furorem sacri ipsius murcidum faceret. magnis circensibvs 

22 vallis autem ipsa . . . faceret] cf. Becker Handb. d. roem. Alterth. I 
p. 467 adn. 972 



1 e foro spongiis effingi sanguinem Cicero || 2 ad fingere l. in marg. ter- 
gere. fingere tamen est proprie formare aliquid . . . faciunt T || ingram F || 
3 perducere Daniel || fectores F || 4 faciunt] item fingere add. F \\ 6 raptae F || 
e spectaculo AF || Raptas sine more id est sine ullo exemplo aut sine bono 
more. historia autem talis est . . . Quirites appellati sunt in marcj. inf. T || 
7 ullo aut bono J^ || 13 uitinis F \\ 14 annibus F || 15 spectaclo F \\ 18 quo] 
duo F || 19 sapinorum F jj naptae F || 20 pugnas F || hicto F || 22 exspectat F \\ 
spectat] Plautus in Amphitryone (prol. 65) c ut conqnisitores singuli in subsellia 
eant per totam caueam spectatoribus add Fabricius || 23 murgia F || quidem F || 
24 uicinum emontem F || aliquod F || 25 ubi F || inde mulata Daniel || 26 li- 
tera F || murtiam F || Murciam Commelinus: murcidam F || murcido] murco 
Commelinus || martidum F, correxi. murcidum Daniel || 27 Bacchanalia Comme- 
linus: baci canali F || 28 murcidum Commelinus: martidum F marcidum Da~ 
niel. cf. August. de civ. dei IV 16 *deam Murciam, quae praeter modum non 
moveret ac faceret liominem, ut ait Pomponius. murcidum, id est nimis desidio- 
sum et inactuosum'. || faceret Commelinus: facerent .F. lacunam indicavit Daniel 



288 SERVII 

actis c rnagnis' quantum ad paupertatem pristinam pertinet: nara 
leginius propter equorum inopiam diversis eos tunc usos animalibus. 
raptae autem sunt Sabinae Consualibus, hoc est mense Martio. 
Consus autem deus est consiliorum, qui ideo templum sub circo 
5 habet, ut ostendatur tectum esse debere consilium: inde est quocl 
et Pidei panno velata manu saerificabatur, quia fides tecta esse 
debet et velata, ideo autem dicato Consi simulacro rapuerunt Sa- 
binas, ut tegeretur initum de rapto consilium. iste Consus et eques 
Neptunus dicitur, unde etiam in eius honorem circenses celebrantur. 

10 errant ergo qui dicunt ^magnis circensibus' aut Megalesiacis, aut 
Romanis, quos constat fieri aiite kal. ian. c actis* autem cum age- 
rentur, quia non erat praesens a passivo participium, ut <I 121)> 
et qua vectus Abas. circensibvs circenses dicti vel a circuitu ? 
vel quod ubi nunc metae sunt, olim gladii ponebantur, quos cir- 

15 cumibant. dicti autem circenses ab ensibus, circa quos currebant. 
sane notandum positos circenses sine adiectione ludorum, cum ita 
dicamus ludos theatrales, ludos gladiatorios ; ludos circenses. 

638. romvlidis hic dativus pluralis venit ab eo, quod est c hic 
Romulida*. cvribvsqve severis mire et merito dixit c severis': 

20 cum enim filias perdiderint Caeninenses ; Antemnates ; Crustumini et 

Sabini, ceteris quiescentibus Sabini soli bella sumpserunt. inter- 

venientibus postea triginta feminis ; iam enixis ; de illis quae raptae 

erant ; pax facta est: ex quarum nominibus curiae appellatae sunt. 

in communem etiam mulierum honorem kalendae eis dicatae sunt 

25 Martiae: Horatius Martiis caelebs quid agam kalendis? luve- 
# 

4 Consus autem e. q. s.] exscr. mythogr. I 191. cf. Pseudo-Asconius p. 142, 
19 sqq. Or. || 13 circenses . . . currebant] exscr. Isid. or. XVIII 27, 3 || 24 in 
communem e. q. s.] cf. schol. vet. in luv. IX 53 |] 25 Horatius] carm. III 8, 1 

1 magnum B || quantum] tantum quautum H || ad om. II |] 4 sub circo 
JRLHF: sub tecto circo A.SD sub tecto Ml et mythogr. sub tecto in circo 
Fabricius. fort. sub terra in circo. cf. Tertull. de spect. 5 *et nunc ara Conso illi 
in circo defossa est ad primas metas sub terr.d* || 5 debere esse F || 6 et om. F || 

8 egeretur L (tegeretur l) egrecleretur H || inito AS (corr. a) initium H ini~ 
cium F || rapta F raptu Masvicius [| consilio AS (corr. a) || equestris Masvicius || 

9 Neptuni mythogr. || circum LH (circenses Z) || celebrabantur M || 10 ergo] 
enim L \\ megalensiacis AS megalenacis F || 13 schol. ad circensibvs om. F \\ 
14 monetae AS (metae a) mometae L (mo del. T) metetae H || olim om. L 
(add. T) || gradus L (gladii V) gaudii H || circumibant . . . circenses om. L (cir- 
cumibant . . . ludorum add. I) ibant . . . ludorum cum om. H || 15 autem M, 
om. ASRl, inde vulgo || circenses om. I \\ currebant] circumibant vulgo || 16 ludos 
circenses ludos theatrales ludos gladiatores B \\ 17 gladitores H || 18 romolidts 
F || 19 romolida LH || miro F \\ emerito F, corr. Daniel \\ 20 ceninenses H: 
cenienses AS cerinenses BL cetinenses M cenienses F || antemnate AH 
(corr. a) autemnate S autemnates L (corr. T) auraur natei F || cristamini F \\ 
21 sumpserunt] sicut dictum est add. F || qui interuenientibus ASH. ante inter- 
uenientibus tres litterae deletae in L || 23 quorum ASM (corr. m) || 24 dictae 
BF \\ 25 martius M || caelebs] calior F 



COMM. IN VERGL AEN. VIII 638—641. 289 

nalis <(IX 53)> munera femineis tractat secreta kalendis. nec 
enim aliter congruit Martias kalendas esse feminarum ? nisi quia, 
ut diximus, feminae bella sedarunt. sane sciendum omnes virgines 
raptas excepta Hersilia, quam sublatam a marito sibi Romulus fecit 
uxorem. aut *severis' disciplina: aut rem hoc verbo reconditam dixit, 5 
quia Sabini a Lacedaemoniis originem ducunt, ut Hyginus ait de ori- 
gine urbium Italicarum, a Sabo, qui de Perside Lacedaemonios trans- 
iens ad Italiam venit et expulsis Siculis tenuit loca quae Sabini hdbent: 
nam et partem Persarum nomine Caspiros appellare coepisse, qui post 
corrupte Casperuli dicti sunt. Cato autem et Gellius a Sabo Lacedae- 10 
monio trahere eos originem referunt. porro Lacedaemonios durissimos , 
fuisse omnis lectio docet. Sabinorum etiam mores populum Bomanum 
secutum idem Cato dicit: merito ergo *severis 9 , qui et a duris paren- 
tibus orti sunt, et quorum disciplinam victores Bomani in multis se- 
cuti sunt 15 

639. posito certamine finito, ut <I 374> ante diem clauso 
componet Vesper Olynipo. 

640. iovis ante aram ante templum Iovis Statoris, quod fe- 
cerat Roniulus, postquam orans elatis armis meruit ne suus exer- 
citus fugeret. 20 

641. ivngebant foedera porca foedera, ut diximus supra 
<(I Q2y ? dicta sunt a porca foede et crudeliter occisa; nam cum ante 
gladiis configeretur , a fetialibus inventum %it silice feriretur ea causa, 
quod antiqui Iovis signum lapidem silicem putaverunt esse. Cicero 
foedera a fide putat dicta. sed huius porcae mors optabatur ei ; qui 25 
a pace resilisset. falso autem ait c porca*: nam ad hoc genus sacri- 
ficii porcus adhibebatur. ergo aut usurpavit genus pro genere ; ut 
timidi venient ad pocula dammae, cum has dammas dicamus ; 



10 Cato] or. I 7 p. 5 Iord.; 51 p. 66 Pet. || Gellius] fragm. 10 p. 168 Pet. || 
21 foedera . . . resilisset] exscr. Isid. or. XVIII 1, 11 || 28 tiniidi] buc. VIII 28 



3 a feminis bella sedate (sic) sunt F \\ 4 aersilia L || qua B |j 5 ad v. 638 
in marg. quidam seueris disciplina intellegunt au Qege aut) duris parentibus 
hortos (i. e. ortos) id est a lacedaemonibus quos durissimos fuisse omnis lectio 
docet T || seuiris F || 6 laiedaemoniis F || dicunt F \\ de origine in orbium ita- 
lascim F \\ 7 Sabo Daniel: sabone F \\ 10 Casperuli Daniel: casperin F || uicti 
sunt F y corr. Daniel || gelius F || a Sabo Daniel: asco F || 12 mores Daniel: 
maiores F \\ 13 siuiris .F || 14 uictoris F \\ 16 id est finito F || 19 elatis] datis 
A || emeruit Ml || ne suus exertius fugeretur F (exercitus fugaretur Daniel) || 
22 cum] eum F \\ 23 confugeretur F || iuueutum F \\ sicile F \\ 24 antiqui ego: 
antiq: F antiquum Daniel || lapidem silicem Masvicius: lapidis silicem F la- 
pidis siliceni Daniel || 25 sed huius porcae F: cuius libri Serviani || 26 resillis- 
sed F resiluisset Burmannus. cf. Neue Formenl. II 2 p. 482 sqq. || 27 aut ergo 
.F|| 28 damnae AS (corr. a) || damnas SF 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 19 



290 SERVH 

item supra <(631> lupain^ cum artis sit c hic' et c haee lupus': aut 
certe illud ostendit ; quia in omnibus sacris feminini generis plus 
vaient victimae. denique si per marem litare non possent ; succida- 
nea dabatur feniina; si autem per feminam non litassent ; succidanea 
5 adhiberi non poterat. quidam *porcam' euphoniae gratia dictam volunt. 
huius autem facti in sacra via signa stant, Bomulus a parte Fala§i } 
Tatius venientihus a rostris. 

642. CITAE METTVM IN DIVERSA QVADRIGAE Donatus hoc 10CO 

contra metrum sentit ; dicens c eitae* divisae ; ut est in iure c ercto 

10 non cito' ; id est patrimonio vel haereditate non divisa; nam c citus' 
cum divisus significat ; c ci ? longa est. ergo c eitae' veloces intelle- 
gamus. quem autem dicit Vergilius Mettum Mettius Fufetius dictus 
est ; quod nomen mutilavit causa metri. novimus autem nominum 
vel mutationem vel mutilationem concessam poetis: sic pro Polluce 

15 Castorem ; pro Cytheride Lycoridem posuit, ut sed quae legat 
ipsa Lycoris. hic autem Mettius Fufetius cum apud Albanos 
summam rerurn teneret ; a Romanis in auxilium contra Fidenates 
vocatus ; iure societatis venit quidem, sed in ipso proelio ad hostes 
defecit. quod cernens Tullus Hostilius ait voce maxima militibus 

20 suis ; ita ut etiam hostis audiret c ne trepidetis: meo consilio factum 
est ; ut factiose Mettius Fufetius ad hostes transiret': quo consilio 
et suis paene iam amissas reddidit vires et effeeit ne hostes cre- 
derent Mettio. quem post victoriam captrrhi Tullus Hostilius reli- 
gavit ad binas quadrigas ; ita ut ab unis quadrigis traherentur 

25 manus ; pedes vero ab alteris: quibus agitatis velociter eum crudeli 
morte diseerpsit. videns itaque poeta Romano nomini incongruam 
esse vindictam ; culpam in criminis retorquet auctorem ; dicens ex 
sua persona ad ipsum Mettium c at tu dictis Albane maneres 5 . ideo 
etiam c mendacis* infert ; ut tacitae quaestioni et invidiae crudelitatis 



9 f citae' divisae] cf. Non. p. 265, 24 M. || 15 sed quae] buc. X 2 



1 lupam om. LH (add. T) || lupus] commuo. genus esse add. M, del. m || 
2 in om. LH^ feminini MLHm feminei ASF femini M || 3 succedanea A8M 
(corr. a) sucedanea F || 4 feminina L \\ litasset LHM (corr. I) [| succedanea 
ASMF (corr. a). uictima supr. vers. add. I \\ 5 adbibere F || gratiam F 
6 pacti coni. Burmannus || a parte Daniel: aperte F || palati F || 7 rostros F 
9 erecto AS eroto B recto F || 11 intellegimus F \\ 12 Mettum] mettus AS 
metius S metcius L || fufecius AS fuifecius L sufetius HM || 14 mutilationem 
uel mutationem L || Polluce] pulliae F \\ 15 sed] sit B || 17 summum HM \\ 
19 tullius AR || uoce magna L || 20 ita om. F || 22 ammissis (sic) iam F \\ red- 
dit LH || 23 postquam Lm (corr. I) post quem HM || captam L (corr. I) \\ 
tullius B L F || 24 aduas (ad duas Daniel) quadrigas F || ita . . . quadrigis om. L 
(add. I) || abinis AS (ab unis a) || 26 romani nominis (ominis H) BLH^ 27 in 
om. F || retorquetur F retorquet in Daniel || 29 credulitatis H 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 642-646. 291 

occurrat. sane constat post victoriam de Albanis Bomanorum, quam 
per conditionem Horatiorum et Guriatiorum adepti sunt, hoc factum 
esse quod hoc loco poeta narravit: nam quemadmodum Mettius vel ad 
auxilium facile nisi iussus venisset? vel post cognitam fraudem acciri 
tam facile potuisset, nisi iamquam subiectus congratulatum victoriam 5 
ad Tullum Hostilium venisset? 

646. NEC NON TARQVINIVM EIECTVM PORSENNA IVBEBAT Tar- 

quinius Superbus habuit perditos filios ; inter quos Arruntem. qui 
dum in castris esset ; patre suo Ardeam obsidente ; et ortus esset 
inter eum et Collatinum ; maritum Lucretiae, de uxoribus sermo ; 10 
eo usque processit contentio ; ut ad probandos earum mores arreptis 
equis statim domos suas simul proficiscerentur. ingressi itaque 
civitatem Collatiam ; ubi fuit Lucretiae domus ; invenerunt eam lani- 
ficio operam dantem et tristem propter mariti absentiam. inde ad 
Arruntis domum profecti cum uxorem eius invenissent cantilenis et 15 
saltationibus indulgentem, reversi ad castra sunt. quod Arruns 
dolens cum de expugnanda Lucretiae castitate cogitaret ; mariti eius 
nomine epistulam finxit et dedit Lucretiae ; in qua hoc continebatur ; 
ut Arruns susciperetur hospitio. quo facto per noctem stricto gladio 
eius ingressus cubiculum culn Aethiope, hac arte egifc ut secum 20 
coiret, dicens c nisi mecum concubueris ; Aethiopem tecum interimo ; 
tamquam in adulterio deprehend^rim \ timens itaque Lucretia ne 
castitatis amore famam deperderet, quippe quam sine purgatione 
futuram esse cernebat ; invita turpibus imperiis paruit. et altero 
die convocatis propinquis ; marito Collatino ; patre Tricipitino, Bruto 25 
avunculo ; qui tribunus equitum celerum fuerat ; rem indicans ; petiit 
ne violatus pudor ; neve inultus eius esset interitus ; et coniecto 



7 Tarquinius Superbus e. q. s.] exscr. mythogr. I 74 



1 uictoariam F \\ 2 curatiorum F || factum est F || 3 Metius Commelinus: 
dii metius F dum et ius JDaniel || ad auxilium Masvicius: ad om. F || 4 nisi 
Commelinus: misi F || venisset Commelmus: uenisse F || acciri tam Commelinus: 
attirenita F atciremtam Daniel || 8 filios perditos LH || 9 erat L (esset Z) || 
10 Lucretiae] et arruntem filium tarquioii superbi et bruto magistro equitum 
add. M || 13 collatinam L collaetiam H colletiam M || 14 ad om. ASM \\ 
15 adruntis M || 16 quod] ad (pro at) F || 18 in quo L M in co H\\ 20 Aethiope 
. . . concubueris om. F \\ ut secum om. L (add. I) \\ 21 coire L (corr. T) || 22 ti- 
mens itaque Lucretia . . . uirgatis ergo ac si diceret purpuratis (v. 660) om. H |j 
ne castitatis amore famam ego: ne famam castitatis amorem A ne famam ca- 
stitatis amore Sa ne castitatis famam amore RLM ne castitatis famam casti- 
tatis amore F ne castitatis famam morte Fabricius \\ 23 quippe quam deine 
dubitatione futura esse cernebat F || 24 altera F || 25 tripicitino AS || 26 equi- 
tum om. F |) scelerum F || 27 uiolatus ei pudor A uiolatus eius pudor B || 
esset . . . Brutus de om. L (add. T) \\ indultus F \\ coniecto mythographus: eiecto 
ASEF accepto Ml erecto Fabricius detecto Burmannus. ex.erto F. Schoel- 
lius. fort. arrepto 

19* 



292 SERVII 

gladio se iriteremit. quem Brutus de eius corpore extractum tenens 
processit ad populum, et multa conquestus de Tarquinii superbia 
et filiorum eius turpitudine, egit ne in urbem reciperentur, aucto- 
ritate qua plurimum poterat: nam ut dixinius, Brutus tribunus 
5 equitum fuerat. sed cum non susciperetur Tarquinius contulit se 
ad Porsennam, regem Tusciae. qui pro Tarquinio cum ingentibus 
copiis capto Ianiculo et illic castris positis, Romam vehementer 
obsedit. et cum per sublicium pontem, hoc est ligneum, qui modo 
lapidetis dicitur, transire conaretur, solus Cocles hostilem impetum 

10 sustinuit, donec a tergo pons solveretur a sociis: quo soluto se cum 
armis praecipitavit in Tiberim, et licet laesus esset in coxa, tamen 
eius fluenta superavit: unde est illud ab eo dictuni, cum ei in comi- 
tiis coxae vitium obiceretur c per singulos gradus admoneor triumphi 
mei'. in t^tam autem obsidionis necessitatem populus venerat, ut 

15 etiam obsides darei ex quibus Cloelia inventa occasione transna- 
tavit fluvium et Romam reversa est, redditaque rursus est, pacis 
lege eam Porsenna repetente. qui admiratus virtutem puellae dedit 
ei optioneru, ut cum quibus vellet rediret. illa elegit virgines, quae 
iniuriae poterant esse obnoxiae, unde Porsenna hoc quoque miratus 

20 eoncessit, et rogavit per litteras populum Romanum, ut ei aliquid 
virile decerneretur : cui data est statua equestris, quam in sacra via 
hodieque conspicimus. eiectvm facile poterat suscipi et occidi. 
sed id£o non est susceptus, quia occidi non poterat religione im- 
pediente: rex enim etiam sacrorum fuerat. unde postea alii facti 

25 sunt consules, alii reges sacrorum. porsenna unum f n' addidit 
metri causa: unde et paenultimae datus accentus est: nam Porsena 
dictus est: Martialis <I 21 ; 6> hanc spectare manum Porsena 
non potuit. 

648. aeneadae satis longe petitum epitheton. et potest hoc 

30 loco liistoria de Mucio accipi. 



8 qui modo lapideus dicitur] cf. Becker Handb. der roem. Alterth. I 
p. 695 sqq. || 15 ex quibus Gloelia e. q. s.] cf. schol. vet. in Iuv. VIII 265 



1 de eius abstulit corpore B || extractum LF mythogr. exertum AMs exer- 
citum S exertumque B || 6 porsenam B || cum om. L (add. I) || 7 ianiculo capto 
B || 8 supplicium ASl subulbium La sublitium B suplicium s \\ 11 licet] sci- 
licet #|| inlaesus esset coxam F \\ 12 eius om. AS\ fluentam uexauit jP-|| cum 
ei om. F |j cometiis L (comitiis T) commitias M comicis a || 15 codia B || trans- 
mutauit tyberim F \\ 16 redigitaque est F || 17 lege eam om. F || repente LF 
(corr. I) || 19 obnoxiae Laniel: obnixe F \\ 22 eiectum autem quare aut qui fa- 
cile F || 24 etiam om. ASl || postea] praeterea L (corr. I) etiam F.\ 25 sane 
porsena F \\ addit L (corr. I) || 26 causa metri B || 27 marcialis SL || exspectare 
manu F \\ porsenam B porsenna LF (corr. I) || 28 no F || 29 repetitum B 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 648-652. 293 

649. illvm Coclitem scilicet. et modo c Coeles' in hoc homine, 
de quo dieit, proprium est nomen, in aliis appellativuni, nam luscos 
c coclites 5 dixerunt antiqui: unde et Cyclopas c coclites' legimus dictos, 
quod unum oculum habuisse perhibentur: qiiasi GtQoyyvlcbitag a 
rotunditate. * 5 

651. vinclis innaket cloelia rvptis atqui obsides non li- 
gantur; sed vincla pro custodiis accipiamus, aut certe pro foederibus: 
aut certe c ruptis vinclis pontis' ; id est ponte resoluto. 

652. in svmmo cvstos tarpeiae manlivs arcis in summa 
clipei parte; nam postea ait <675> *in medio classes aeratas\ et bona 10 
ratione utitur in pictura apta unicuique rei loca distribuens. ideo 
enim in summa clipei parte dicit factum esse Capitolium, quia hoc 
arcem urbis esse manifestum est. haec historia autem talis est: 
Brenno duce Senones Galli venerunt ad urbem et circa Alliam flu- 
vium occurrentem sibi deleverunt exercitum omnem populi Romani. 15 
aliaque die eum vellent ingredi civitatem, primo cunctati sunt 
timentes insidias, quia et patentes portas et nullum in muris vide- 
bant. postea paulatim ingressi cuncta vastarunt octo integris men- 
sibus ? adeo ut quae incendere non poterant, militari manu diruerent, 
solo remanente Capitolio, ad quod cum utensilibus reliqui confuge- 20 
rant cives: qui tamen a Gallis obsidebantur etiam id penetrare 
cupientibus, quos alii per dumeta et saxa aspera, alii per cuniculos 
dicunt conatos ascendere. tunc Manlius, custos Capitolii, Gallos 
detrusit ex arce ? clangore anseris excitatus, quem privatus quidam 
dono Iunoni dederat: namque secundum Plinium nullum animal ita 25 
odorem hominis sentit. qua causa postea eo die quo hoc factum est, 
canes qui tunc dormientes non senserant, cruci suffigebantur y anseres 
auro et purpura exomati in lecticis gestabantur. sane hic Manlius 



2 nam luscos . . . perhibentur] exscr. Isid. or. X 163. cf. Varro d. 1. 1. VII 
71 || 25 nullum . . . sentit] exscr. Isid. or. XII 7, 72 



1 coclitem BF: cocletem AS id est cocletem L porsennam M id est 
porsennam Z. || coclis F \\ in hoe loco de co dicit F || 2 lucos ex locus F || 3 co- 
litas F [| coclites Masvicius: coclitas ASMFl coclias BL || 4 perhibentur] 
Plautus in curculione (v. 393 Fl.) f de Coclitum prosapia te esse arbitror nam 
ii sunt unoculi' add. D \\ strangylo opas F strangilo opas G \\ 5 runditate G \\ 
7 accipimns F || 8 id est etiam ponte AS id est iam ponte BM \\ 12 esse 
factum F || 14 et om. F\ aliani B allum L (allium Z) alium F || 15 omnem 
deleberunt exercitum JT || 17 insidias timentes F || 18 uastantes L (uastarunt l) || 

19 quae] ea quae M \\ potuerant B || delerent B diruerunt LF diruerant l || 

20 confugierunt F || 21 id a ad I || 22 prius alii om. AS || 23 manilius B 
mallius LMFa || 24 de arce AS \\ privatus] princeps superser. s || 26 sentire 
dicitur F || sentit] quod ouidius in metamorph. (II 538) intelligens dixit c nec 
seruaturis uigili Capitolia uoce crederet anseribus' add. JD || 28 purpora F || 
Manlius Daniel: manibus F 



294 SERVII 

post defensum Capitolium pro praemio singulis libris farris ob virtutem 
a populo donatus est. in tantam autem cibi penuriam redacti erant in 
obsidione, ut coriis madefactis et postea frictis vescerentur: cuius rei 
argumentum est quod hodieque ara in Gapitolio est Iovis Tutoris, in 
5 qua liberati obsidione coria et sola vetera concremaverunt. hic tamen 
Manlius, postmodum adductus in suspitionem regni appetiti vel inimi- 
corum oppressus factione, a popuh damnatus est. 

653. peo templo pro defensione tenipli, hoc est *in templo'] 
nam c ante templuni' non procedit, cum obsessus intra templum 

10 esset. sic in nono <(674)> ipsi intus dextra ac laeva pro tur- 
ribus adstant, Terentius nam ni haec ita essent, pro illo 
haud stares Phaedria. tenebat defendebat: et est militare 
verbum, ut etiam Sallustius dicit. unde e contra victos c loco motos' 
dicimus: Cicero loco ille motus est. 

15 654. HORREBAT regia cvlmo Curiam Calabram dicit, quam 

Romulus texerat culmis. ideo autem *Calabra', quod cum incertae 
essent Jcalendae aut idus, a Bomulo constitutum est y ut ibi patres vel 
populus calarentur , id est vocarentur, et scirent, qua die Imlendae essent 
vel etiam idus. a rege sacrificido idem fiebat ut, quoniam adhuc fasti 

20 non erant, ludorum et sacrificiorum praenoscerent dies. 

655. atqve hic *hic\ in Capitolio scilicet. et satis prudenter 
argenteum anserem dixit: nam quasi et epitheton est coloris et 
significavit rem verarn. nam in Capitolio in honorem illius anseris, 
qui Gallorum nuntiarat adventuni, positus fuerat anser argenteus. 

25 avratis porticibvs hoc ad tempus retulit florentis Romanae rei- 
publicae: nam illo loco ubi dixit c horrebat regia culmo ? ? ideo addi- 
dit c Romuleo 9 ? ut incipientis et pauperis adhuc imperii tempora 
designaret. 

656. gallos Senones, qui Senones dicti sunt, quod Liberum patrem 



9 nam . . . procedit] cf. Non. p. 523, 7 M. || 11 Terentius] Phorm. II 1, 39 || 
14 Cicero] in Cat. II 1, 1 || 29 Senones . . . recepissent] cf. Isid. or. IX 2, 106 

1 libius farris ub TP, corr. JDaniel || 2 in tantum aut ubi F, corr. Daniel || 
3 corus F || uascerentur F \\ 4 odioque F || capitonio F || tutoris ego: sutoris F 
soteris Daniel || 5 obsidioni F || 6 inimicorum Daniel: muiediorum F. invido- 
rum ego malevolorum F. Schoellius || 9 namque F \\ 11 ni Fm: nisi SBL nihilJ. 
ni//// (duae vel tres litterae deletae) M\\ 12 aut EF]\ fedria libri || et est] id est 
F || 13 et contra B e contrario F || 14 est om. M || 15 calebram F calabriam 
reliqui || 18 populos F || 19 pidus F || 20 praenoscerent dies om. F \\ ideo autem 
. . . praenoscerent dies] dedi quae Floriacensis exhibet. Servii haec sunt ad quam 
calabatur id est uocabatur senatus uocabatur (om. LM) et populus a rege 
sacrificulo ut quoniam adhuc fasti non erant ludorum et sacrificiorum prae- 
noscerent dies || 21 hinc F\\ et om. F \\ 22 dixerat A dixerit S \\ quaesa F || 
24 argenteus anser B 



COMM. 1N VERGL AEN. VIII 653—664. 295 

hospitio recepissent canebat quasi praedivinabat: naui c canere ? 
et dicere et divinare significat. 

657. arcemqve tenebant deest c paene': naui prope tenuerunt. 

658. DEFENSI TENEBRIS ET DONO NOCTIS OPACAE multi itera- 

tionem volunt ; alii dicunt c tenebris' propter cuniculos, c dono noctis' 5 
somno Manlii; nam somnus noctis est donum. 

659. gaesaries coma, ab eo quod caedi potest. aveea vestis 
hoc est barba: unde contra investes dicimus inberbes: unde est 
<(166)> tunc mihi prima genas vestibat flore iuventas. 

660. virgatis lvcent sagvlis quae habebant in virgarum 10 
modum deductas vias. et bene adlusit ad Gallicam linguam, per 
quam virga purpura dicitur. Virgatis' ergo, ac si diceret virga tinctis ; 

id est purpuratis. gaesa hastas viriles: nam etiam viros fortes 
Galli gaesos vocant. 

662. scvtis longis per hoc corporum ostenditur magnitudo, 15 
ut supra <(VII 275)> stabant ter centum nitidi in praesepibus 
altis, per quod equorum magnitudinem expressit. 

663. hic in eodem scuto. et congrue sacerdotes statim post 
templa commemorat. salios qui sunt in tutela Iovis ? Martis, 
Quirini. dicti Salii ideo quod circa aras saliunt et tripudiant. alii 20 
a Salio, Aeneae comite, dictos volunt. nvdosqve lvpercos cum 

in honorem Panos Lupercaliorum sollemnitas celebraretur, pecora 
Romanorum subito a latronibus rapta sunt. illi proiectis vestibus 
persecuti sunt latrones: quibus oppressis et receptis animalibus, 
propter rem a nudis prospere gestam consuetudo permansit ut nudi 25 
Lupercalia celebrarent. 

664. lanigerosqve APICES flamines in capite habebant pil- 
leum ; in quo erat brevis virga desuper habens lanae aliquid. quod 



1 nam canere . . . significat] cf. Isid. diff. verb. 98 || 8 unde . . . inberbes] 
cf. Non. p. 45, 27 M. || 13 gaesa . . . vocant] cf. Liict. Plac. ad Stat. Theb. 
IV 64; Non. p, 555, 10 M. || 27 flamines . . . sunt reperta] exscr. Isid. or. VII 
12, 18 sq. cf. Varro d. 1. 1. V 84 



1 bospicium F (corr. Daniel) || recipissent F || qjin pconabat F (quasi prae- 
canebat Daniel) \\ perdiuinabat L (corr. I) || 5 dicunt om. B \\ 7 ad caesaries 
supr. vers. coma a cedendo dicta T || ab eo ego: ado F adeo G ideo Daniel || 
8 e contra Zy || 11 vias] strias Masvicius: cf. MarMandus ad Stat. silv. V, 2, 152 
|( 12 uirga// A (uirgae fuisse videtur) uirgae SMF uirge BL (uirga l) || virga 
tinctis scripsi: uircatis As uirgatis reliqui. ceterum uirgatis id est omnes quod 
sciam Serviani commentarii editores abiecerunt || 13 cesa SG caesa B \\ hasta 
est uirilis F || viros fortes om. F || 14 gaesos Ha caesos reliqui. gaesatos coni. 
Vossius de vit. serm. lib. I 2p. 12 || 15 per hoc LMF: per haec ASBHm || 
16 ut om. LH || 20 saliant B || tripudient B tripudiunt F \\ 22 honore B \\ 
solemne B sollemne F || 24 insecuti F || latrones quibus] is (his Daniel) latro- 
nibus F || 25 prospere] propere bene F 



296 SERVII 

cum per aestus ferre non possent, filo tantum eapita religare coe- 
perunt; nam nudis penitus eos capitibus incedere nefas fuerat: unde 
a filo quo utebantur ; flamines dicti sunt ; quasi filamines. verum 
festis diebus filo deposito pillea necesse erat accipere, quae secun- 

5 dum alios ad ostendendam sacerdotii eminentiam sunt reperta, sicut 
columnae mortuis nobilibus superponuntur ad ostendendum eorum 
columen. alii dicunt non propter eminentiam dignitatis hoc factum ; 
sed quia cum sacrificarent apud Laurolavinium et eis exta frequen- 
ter aves de vicinis venientes lucis abriperent, eminentia virgarum 

10 eas terrere voluerunt. exinde etiam consuetudb permansit ? ut apud 
Laurolavinium ingentes haberentur virgae, non breves ut in urbe. 
lapsa ancilia caelo regnante Numa Pompilio scutum breve et 
rotundum caelo lapsum est. et cum aruspices respondissent illic 
fore orbis imperium, ubi illud fuisset, diligentia Numae ; ne quando- 

15 que ab hostibus posset auferri ; adhibito Mamurio fabro multa simi- 
lia facta sunt et in templo Martis locata. quod autem dicit ancilia ; 
plurali utitur numero pro singulari: nam unum lapsum est. ancile 
autem dicitur aut quasi undique circumcisum ; aut quasi a\japi%Bilov - 5 
id est undique labrum habens. 

20 665. extvdeeat studiose fecerat. dvcebant deducebant: 

haec enim fuerat consuetudo. 

666. pilentis matres in mollibvs pilenta sunt vehicula, sicut 
nunc basternas videmus. erant autem tunc veneti coloris, non ut 
nunc santy russati ; quibus nisi castae non utebantur. c mollibus* 

25 autem pensilibus ; ut <(XI 64> molle feretrum et oscilla mollia: 
ut contra c plumas pensiles' dicimus et molles significamus. aut 
*mollibus* molliter stratis: quidam pilenta flaeta occisia sed vulgo 



17 ancile . . . labrum] cf. Varro d. 1. 1. VII 43; Isid. or. XVIII 27, 3; 
comm. Luc. IX 477 || 22 pilenta e. q. s.] cf. Isid. or. XX 12, 4 || 25 oscilla mol- 
liaj georg. II 389 



1 ferre] portare F \\ 2 eos penitus AS \\ 3 sunt dicti F || filiamines AS 
(corr. as) flamines B || 5 sunt reperta . . . propter eminentiam om. L, add. I \\ 
7 propter] popnlo AS (propter a), om. I || eminentia l \\ 8 ei ASH || 9 lucis 
uenientes B || 10 etinde F || 11 baberent uirgas LF || urbe] sunt et qui flamines 
ab gestamine pilei dicti sint (dictos aiunt Fabricius) quasi pilaminis (pilamines 
Fabricius) add. D || 14 orbis SLF: urbis reliqui || iliud suis fuisset H\\ numae] 
inuniaeJP || 15 manurio L mario F || 17 nam . . . circumcisum om. F || 18 aM(j>i- 
xiaon ASBLH dmcpiKid^ M aMc})ixiaon F \\ 20 deducebant om. ASF\\ 23 ui- 
deamus F || 24 rusati ASL russaci M || quibus nisi castae non utebantur ASL: 
quibus nisi castae HM (non utebantur sicut nec uittis unde adidit castae in 
marg. add. m) spatium relictum est in Beginensi in quo quibus nisi castae ute- 
bantur scripsit JJaniel quibus nisi castae matronae utin poterant F quibus nisi 
castae matronae uti non poterant sicut nec uittis Isidorus || 26 ut ante contra 
omisit Daniel || ad mollibvs supr. vers. pensilibus siue molliter stratis T || aut] 
ut Daniel et Masvicius || quidam pilenta tecta cisia vulgo dicta tradunt Schef- 



COMM. IN VERGL AEN. VIII 665-674 297 

dicta tradunt. hinc procvl bene longe a templis inferos facit. 
et bene Tartareas sedes, ut nihil praetermissum videretur. 

668. SCELERVM poenas pro c sceleratorum 5 . et bene ait c seele- 
rum poenas'; in crimina enim personae incidunt, non ipsarum sunt 
proprie crimina: unde et sceleribus sunt statuta supplicia, quae in 5 
se incidentes homines obnoxios faciunt. et te catilina minaci 
pendentem scopvlo lioc quasi in Ciceronis gratiam dictum videtur. 

670. secretosqve pios aut in secreto morantes; aut participialiter, 
ab illis secretos. his dantem ivra catonem ut supra <VI 841> 
dixnnus, Gensorium significat ; non Vticensem, qui eontra Caesarem 10 
bella suscepit. quomodo enim piis iura redderet, qui in se impius 
fuit? et supergressus est hoc loco Homeri dispositionem, siquidem 
ille Minoem, Rhadamanthyn, Aeacum de impiis iudicare dicit, hic 
Romanum ducem innocentibus dare iura commemorat. 

671. haec inter, bene inter inferos et superos mare factum 15 
dicit, quod ; ut supra <VII 226> diximus ; nos ab antipodis dividit ; 
qui inferi sunt nostri comparatione. 

672. imago avrea non est contrarium quod et caerulam et 
auream et argenteam maris esse dicit imaginem, quam scimus pro 
ventorum qualitate mutari et colores varios reddere: quod expressum 20 
in scuto fuisse significat. ibat autem quidam pro *eraf accipiunt, 
ut (1 46> ast ego quae divum incedo regina. sane ubique pro- 
positum est poetae Augusti gloriam praedicare; itaque maiorem partem 
operis in hoc clipeo Augusto adsignat. caervla id est maria. 
flvctv cano omnis enim spuma alba est. 25 

673. in orbem in circuitu. 

674. aestvmqve secabant naturalem rem ostendit: nam sem- 
per mare turhatur, quando delphini apparuerint. 

12 Homeri] Od. XI 568 || 27 naturalem . . . apparuerint] cf. Isid. or. XII 6, 11 



ferus de re vehic. I 25 coniecit, quam coniecturam receperunt Masvicius et Bur- 
mannus. sed cum cisia duabus, pilenta quattuor rotis instructa fuisse constet, 
non puto Schefferi sententiam probari posse. fortasse interpres pilentis f laeta' i. e. 
festa c oeeasione ' matronas uti solitas esse dixerat et magis frequentatum pilenti 
nomen f veluti petorritum , commemoraverat. cf. Isid. orig. XX 12, 4. quidam pi- 
lenta redas ac cisia esseda vulgo dieta tradunt F. Schoellius. cf. Marquardt 
Privatl. d. B. p. 712 || 1 ad templis longe F || 2 ad tartareas s. supr. vers. ideo 
tartareas dicit ut ninil uideatur esse praetermissum T || 5 propria F j| unde 
sceleribus AS\\ 6 obnocios F \\ 8 ad secretos p. supr. vers. aut in secreto mo- 
rantes aut separatos ab illos (sic) T || participaliter F || 9 ut] ut et ASm et H 
et ut Fl 11 quomo F || 13 radamantin ASH radamantum BF radainantem 
LM (sed e in ras. T) || ab inpiis M || 16 antipodibus m )\ 17 inferiores H || 
18 imago avrea] Inmago autem est aurea F || cemleam ASBMl || 20 immu- 
tari L \\ 21 ad ibat supr. vers. ibat pro erat quidam mtellegunt T || 22 re- 
gine F \\ 24 Augusto Masvicius: augustum F. post adsignat lacunam indicavit 
Daniel || 25 est] quae e fluctibus nascitur add. D || 26 orbe ASLHM || 28 
quanclo ASr: quo BM quod cum L (quo tempore T) quod H cum F 



298 SERYII 

675. in medio utrum clipeo an mari? 

676. cernere erat Graeca figura est. 

677. fervere ab eo quod est *fervo' facit: nam ab eo, quod est 
*ferveo' "fervere' facit *ve' producta: sic *effulgere\ alii dicunt anti- 

5 que per tertiam coniugationem correpta media sylldha positum, ut lavit 
ater corpora sanguis pro *lavaf; de eo in tertio georgicorum <(221> 
in ipso loco plenius dictum est levcaten in promontorio Epiri 
est mons Leucata: quod quia saxa nuda in cacumine habuit, ex horum 
candore Leucates appellatus est. avroqve effvlgere flvgtvs non quod 
10 hic ex auro fluctus esse dicat, quos supra canos dixit, sed cum mare 
ex auro expressum sit, fluctus per aurum effulgent 

678. hinc avg-vstvs agens italos cum de statu reipublicae 
esset longa contentio inter Augustum, Antonium et Lepidum ; pla- 
cuit ut totum Orientem teneret Antonius ? Augustus Gallias et Hi- 

15 spanias cum Italia, Lepidus Africam Siciliam Sardiniam. ad causam 
maioris fidei Antonius sororem Augusti duxit uxorem. profecti itaque 
sunt in provincias suas. sed Antonius in Aegypto captus est amore 
Cleopatrae, non usque quaque adeo, ut ea dimissa contra Parthos 
proficisceretur. quibus victis dum Gleopatrae cupiditate festinat, 

20 exercitum omnem frigore in Armenia perdidit ; ipse tamen anima- 
lium cadaveribus pastus cum paucis ad Aegyptum est reversus. 
ubi ei coepit suadere Cleopatra ut se sortiretur uxorem, derelicta 
sorore Augusti. quo facto Augustus vehementer accensus contra 
eum coepit bella moliri. Antonius re comperta ? collectis Orientis 

25 viribus ; prior cum uxore Cleopatra venit ad bellum. conflictum est 



5 lavit] georg. III 221. cf. Philarg. ad h. v. 



1 sehol. ad m medio post circuitu hab. F. ad medio supr. vers. sqilicet 
scuti T i| 2 est] sicut graece dicitur oqccv bvso-ci add. D \\ 3 habeo F || facit 
Danieh fac F || habeo F \\ 4 ecfulgere F || ali F \\ 5 sillaba F j| 6 atur F || 
7 promunturio £T: promontorio AS promunctorio JRM promuntorio LF\\ 8 ad 
vers. 677 m marg. hic mons saxa habet nuda in cacumine ex quorum candore 
leucates est apellatus quia leucon dicunt graeci album T || quia] q: F || ex 
orum F || 10 sed cum scripsi: cum om. F, sed quod Masvicius || mare et ex auro 
Daniel || 11 effulgeant F, correxi \\ 12 dum L (cum l) \\ 13 Lepidum F: catulum 
ASLH catullum BMal || 14 spanias ASH (hispanias a) || 15 Lepidus F: 
catulus ASLH catullus BMal || et ad causam F || 17 sed Antonius in Aegypto] 
sed antonius hic in prima aetate cfe (creatus Daniel, fort. contra legem) tri- 
bunus plebi caesareanas partes cum curione defendens bellum ciule (ciuile 
Daniel) inter caesarem pompeiumque commouit. quaestor fuit idemque augur 
quo consule in senatu caesar occisus est. hic sicut dictum est cum diuisa rei 
publice (re publica DanieT) ad orientem isset in aegypto F. quae huic scholio 
addidit plenioris commentarii auctor non recepi: nam non solum nullius sunt pre- 
tii sed etiam Serviana corrumpunt. || 19 quibus victis] quibus cum ante uictor 
esset post repulsus F \\ festinaret Jua (corr. T) || 20 frigore] et famae add. B || 
24 moliri . . . cum impetu con (v. 689 et 692) om. H || re comperta] reperta B 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 675-681. 299~ 

navali certarnine circa Actiuni Epiri promunturium: ubi victi sunt 
Antonius et Cleopatra et in fugani coacti. postea occiso Antonio 
illa sibi serpentes adhibuit. sed quia belli civilis triumphus turpis 
videtur ? laborat poeta ut probet iustum bellum fuisse ? diceiis Augu- 
stum esse c cum patriBus populoque penatibus et magnis dis' ? contra 5 
cum Antonio auxilia peregrina et monstruosa Aegypti numina. et 
re vera in exercitu Antonii omnes barbari fuerunt: quod et Vergi- 
lius dicit c Aegypturn viresque Orientis atque ultima secum Bactra 
vehit'. unde etiam de hoc bello egit triumphum: nec enim civile 
putatum est ? qirod tantuinmodo Roniano duce gestum est ? qui et 10 
ipse barbarae serviebat uxori, adeo ut praetoria ei castra concederet, 
quorum qui potiebatur imperio ? ipse vocabat exercitum: unde est 
illo loco de Cleopatra c patrio vocat agmina sistfo': nam Antonius 
consulare sibi tantum detinuit imperium ? in quo sola est potestas 
iubendi. ille enim ducit exercitum qui habet in potestate castra 15 
praetoria. 

679. penatibvs et magnis dis alii unum volunt esse ? alii 
separant ? ut magnos deos accipias Iovem Minervam Mereurium, 
quos Aeneas de Samothracia sustulit. 

*680. tempora plammas laeta vomvnt naturaliter enim Augu- 20 
stus igneos oculos habuisse dicitur, adeo ut obtutum eius nemo con- 
tra aspectare posset, denique quidam eques Romanus, interrogatus 
ab eo ? cur se viso verteret faciem ; dixerit c quia fulmen oculorum 
tuorum ferre non possum' ? sicut ait Suetonius. 

681. aperitvr vertice sidvs apparet sidus in vertice ? hoc 25 
est super galeam. nam ex quo tempore per diem stella visa est ? 
dum sacrificaretur Veneri Genetrici et ludi funebres Caesari exhibe- 
rentur ; per triduum stella apparuit in septentrione. quod sidus Gae- 
saris putatum est Augusto persuadente: nam ideo Augustus omnibus 
statuis, quas divinitati Caesaris statuit, hanc stellam adiecit ipse vero 30 
Augustus in honorem patris stellam in galea coepit habere tlepictam. 



24 Suetotrius] cf. vifc. Aug. 79 



1 promontorium AS promunctorium-JRm promutorium L promoncturiutn 
M promunurium F || 2 in om. ASL (add. al) \\ fuga s || coecti A (corr. a) 
coepta S (coepta est s) || 3 adhibuit] sed antonius cum alexandriam obsideret 
(obsideri Laniel) uideret et in eo esse ut capi posset se ipsum occidit cleo- 
patra uero cum ad augustum esset adducta et in custodia esse iussa esset ad- 
motis sibi ut putatur serpentibus uitam finiuit add. F || 5 esse] fuisse L \\ 
6 monstrosa LMF (monstruosa m) || 15 iubentis B uiuendi F (| 17 alii id 
unum F || 22 espectare F, corr. JDaniel || 24 possumus F || sutonius AS (sueto- 
nius a) \\ 28 septemtrione F || quod] cuius Serviani libri \\ 30 statius F || divini- 
tati scripsi: diuinitate F ob diuinitatem JDaniel || 31 in honorem patris augu- 
stus stellam libri ne Floriacensi quidem excepto: quamquam is qui pleniorem 



300 SERVII 

honorifice autem poeta unam stellam *sidus 9 dixit, cum sidus ex multis 
stellis constet. 

682. paete alia non e contra, sed in alia parte aciei. 
ventis et dis agrippa secvndis Agrippa dicitur db aegro partu, 

5 id est qui pedibus nascitur. sed Mc Agrippa \on adeo claro genere 
ortus, viribus et societate Augusti ad summos honores pervenit: nam 
et tribunus plebi quietissimus fuit, et post tertium consul, et in mtdtis 
bellis cum Augusto gestis victoriam Augusto sua virtute confecit: nam 
et Sextum Pompeium apud Mylas ipse devicit, et apud Actium Anto- 

10 nium et Cleopatram navali certamine prope ipse superavit: ob quod 
meruit etiam gener esse Augusto. c secundis ? ergo dixit Augusti com- 
paratione: nam hoc dicit: Augustus, nimio ventorum et numinum 
utebatur favore, Agrippa sequenti, hoe est, ille habuit primum favo- 
rem ; hic secundum. Hadrianus scribit Agrippam solitum tempestate 

15 orta milites cogere naves in fluctus urgere, ut consuetudine discriminis 
dempto metu redderet eos adversum pericula fortiores: ergo itgog dvtt- 
diatitolrjv saevi maris, quod exercitationi militibus erat, ait *diis et 
ventis secundis 9 esse pugnatum, ut tempestatem quidem Agrippa non 
timuerit, sed favor divinus maria constraverit. nam et ipsa Actiaca 

20 pugna cum aquilo ei esset adversus, eo exercitio, quo milites adsu&verat 
adversum fluctus naves agere, ad portum se fugere finxisse: qua re cum 
hostes decepti insequi conati essent, conversis subito navigiis suis Alexan- 
drinas naves incurrisse et telis ac flammis in eas missis, refragante 
hostibus flatu, cum nihil ipsi tale facere possent, victoriam consecutum. 

25 merito ergo *ventis secundis 9 . 

683. insigne svPERBVM quasi principale decus. 

684. navali fvlgent rostrata corona Sextus Pompeius, 
Pompei filius, in Sicilia piraticam exercuit. contra quem primo 



4 Agrippa . . . nascitur] cf. Loewe prodromus p. 19 et p. 396 sq. 



commentarium composuit Augustus delere debuit || habere in galea coepifc de- 
pictam L || in galileam B in galilea F || 1 ad v. 681 in marg. honorifice poeta 
unam stellam sidus appellauit cum sidus ex multis stellis constet T || 3 non 
haec contra F \\ 4: ab aegro partu Daniel (cf. Plin. nat. Jiist. VII § 45, Gellius 
XVI 16, JSfonius p. 558): ab egypto partu F || 5 qni pedibus Masvicius: qui 
odieb; F qui hodie bis Daniel\\ 8 conficit F || 9 moelas F || 10 nauari F || ob 
quo F || 11 generis se F \\ 13 sequentibus F. agrippa sbcvndis vulgo || 14 Ha- 
drianus] fort. Haterianus || agryppam F || 15 urguere F || 16 demtu mecu F, 
corr. Daniel || ^nsantidiastollens aevi F, corr. Daniel || 17 exercitationi Masvicius: 
exercitatione F. post erat lacunam indicavit Daniel. fort. quod exercitatione 
militibus notum erat || ad dis a. s. supr. vers. quia diuinus fauor ei maria 
constrauerit non quod non timuerit tempestatem T || 20 exerticio F || adsua- 
uerat F || 21 finxit Masvicius || qua re Daniel: queri F || 22 conuersi F || suisi F || 
23 incurrit Masvicius || talis F || refraglante F || 24 flatu F: fluctu Daniel || ipse 
F || consecutus est Masvicius || 25 ad insigne s. supr. vers. id est principale de- 
cus belli T || decus] deus G || 27 siciliam ARL (sicilia a) 



COMM. 1N VERG. AEN. VIII 682-695. 301 

cum Agrippa dimicavit Augustus; postea Agrippae cura data est ; 
qui eum delevit. ob quod ei Augustus rostratam dedit coronam ; 
quia vicerat navali certamine. 

685. hinc a parte contraria. ope barbariga crimen Antonii, 
quod ope barbarica JRomanus pugnet. 5 

686. victor ab avrorae popvlis quia primo vicerat Parthos, 
ut diximus. atqui Antonium PartM postea pepulenmt; sed videtur hoc 
ideo tacuisse, ne Augustus iribellem superasse videatur. ideo addidit 
victorem Orientis Antonitim, ut maiorem hostem Augustus vicisse videa- 
tur. litore rvbro Erythraeo mari, quod est inter Aegyptum 10 
et Indiam. 

687., vltima secvm bactra vehit c ultinia' non quantum ad 
fines spectat orbis terrarum ? sed c ultima ? in imperio .Antoniano: 
constat enim Bactrianos post se habere gentes innumeras. 

688. nefas exclamatio est ; quasi *pro nefas' ! aut per paren- 15 
thesin dictum est. et nefas non in eo tantum quod Aegyptiam Ro- 
manus duxerat, sed etiam quod mulier castra sequebatur ; quod in 
ingenti turpitudine apud maiores fuit: unde bellaturus Pompeius in 
Lesbo reliquit uxorem. 

689. rvere ruebant, id est veniebant cum impetu. et hoc verbo 20 
more suo ostendit velocitatem. 

691. credas pro % credat quis\ 

692. concvrrere montibvs altos alii c altis' legunt, unum 
tamen est. 

693. tvrritis pvppibvs instant hoc de historia traxit: nam 25 
Agrippa primus hoc genus turrium invenit, ut de tabulatis subito 
erigerentur, simul ac ventum esset in proelium, turres hostibus 
inprovisae ; in navigando essent occultae. 

694. telisqve volatile Gato sub tcla volantia. 

695. arva nova neptvnia caede c nova caede' magna ; nimia: 30 



28 Cato] incert. libror. fragm. 12 p. 86 Iord. 



7 ad v. 686 in marg. atqui idem parthi postea pepulerunt antonium sed 
. . . uideatur T \\ atqui] aut qui F aut quia Daniel || parchi G || 8 auigustus G || 
uideretur T || ideo ^ . . Antonium] merito ergo uictorem dicit T |[ 9 xiugustus 
om. T || vicisse] superasse T || 13 spectat] pertinet F || 15 aut . . . nefas edidit 
Baniel, non inveni in Floriaeensi \\ 16 quod] quam L \\ 17 dixerat F \\ 20 rue- 
bant om. F || ad rvere supr. vers. hoc uerbo . . . uelocitatem T \\ 21 ad v. 690 
in marg. conuolsus proprie dicitur cui ui aliqua sua adimuntur. unde nauis 
conuolsa cui eminentia ui tempestatis auferuntur et conuolsum dicitur disruptum 
dissipatum euersum T || 22 ad credas supr. vers. credat quis T || 27 erigentur 
ASLIT (corr. a) || 28 nauigendo F \\ 30 magna om. F 



302 SERVII 

nam non dicit re vera *nova\ (non) *nova arva\ sed *nova caede' : 
Homerus aQv^atveto 8' dipati yala. sed non est hoc *rubescunt\ 

696. pateio vocat agmina sistro Cleopatra sibi tantum ad- 
sumpserat, at se Isin vellet videri. Isis autem est genius Aegypti, 
5 qui per sistri motum ; quod gerit in dextra, Nili accessus recessus- 
que significat: per situlam, quam sinistra manu retinet, ostendit 
fluentiam omnium lacunarum. Isis autem lingua Aegyptiorum est 
terra, quam Isin volunt esse. hanc Isim et alios deos ideo Aegyptii 
colunt, quia deos reges habuisse dicuntur; ergo in obprobrium Alexan- 

10 drini exercitus pro classico sistrum posuit. quod autem ait ^vocat 
agmina 9 , hoc est quod superius dictum est <(678)> et Augustus in com- 
memoratione vitae suae refert, Antonium iussisse ut legiones suae 
apud Gleopatram excubarent eiusque nutu et iussu parerent. 
bene ergo *vocat agmina' quae signum dabat 

15 697. A tergo respicit angves hoc est 7 nondum videbat mor- 

tem futuram. traditur enim ne ad triumphum Augusti reservaretur, 

admota sibi aspide defecisse. tum *geminos% cum, unum sibi admoverit. 

698. devm monstra ideo c monstra ? dixit, quia sub Augusto 

necdum Romani Aegyptia sacra susceperant. et admittebat locus pro 

20 laude Augusti aliquid etiam in deos inclementius dici. Varro indignatur 
Alexandrinos deos Bomae coli. latrator anvbis quia capite ea- 
nino pingitur, hunc volunt esse Mereurium, ideo quia nihil est cane 
sagacius. bello autem Gigantum plures deos ferarum formas accepisse 
traditur. . 

25 699. contra neptvnvm Homerum sequitur ? qui deos dicit 

contra se pro diversis partibus habere certamen. et quidam latenter 



2 HomerusJIl. X 484 || 4 Isis autem . . . volunt esse] exscr. mythogr. II 90; 
III 7, 4 || 21 quia . . . sagacius] exscr. mythogr. II 42 || 26 et quidam e. q. s.] 
cf. Isid. or. XII 6, 34; Don. ad Ter. Andr. IV 3, 24; comm. Luc. YI 675 



1 nam non Bl: nam ASLHM anon F uon a \\ nova] naua F. cum alia 
fuerint bella civilia et caedes aliae in ipsis add. Fabricius || non noua arva 
scripsi: noua arua Gr, noua om. F || sed nova . . . yaicc om. G || malim sed c noua 
caede rubescunt' || 2 €PYTaYGOAAimaTTiTAia F || sed hoc est nunc rubescunt coni. 
Burmahnus. sed . . . rubescunt secludenda videntur || 6 per sistollam H (alterum 
s ead. man. del.) per sitellam F || 7 adfluentiam F || lacunarum] lacrimarum AS. 
i. e. fossarum in quas nilus stagnans recipiebatur add. T> || Isis] Sis AS || 
8 terra om. A \\ alio F (corr. Daniel) || aegypti F aegiptii G || 9 quia] q: F q G || 
10 sistorum J^'|| 12 legione G |j suas F \\ 13 Cleopatram Baniel: decoratum F 
decorarum G || excuberant F || iussus F |j 16 triumfum F || aeseruaretur F, cor- 
rexi. adservaretur JDaniel || 17 admota Burmannus: admoto F || defecisse.-tuin 
Baniel: defecisset cum F || ad geminos a. t. r. a. supr. vers. pluralem numerum 
posuit pro singulari quia unum non duos sibi admouit T \\ admouerit Masvicius : 
admoueretur F. cum unus sibi admoueretur Lion \\ 18 ad monstra e. l. a. supr. 
vers. admittebat locus pro laude augusti aliquid in deos inclementius dicere 
et ideo uituperat sacra quae postea susceperunt romani T || 19 atmitebat F || 
20 inclimentius F \\ dici] cidi F \\ .21 coli] lico F \\ 23 ferrarum F 



COMM. IN VERG. AEN. VIII 696-711. 303 

illud tetigisse Vergilium volunt, quod Plinius Secundus in historia 
naturali <1X 79 ; XXXII 2^> dicit, quod Antonii navem piscis echeneis 
retinuerit, qui piscis latine remora dicitur. 

701. caelatvs ferro aut in arniis locatus: aut de ferro 
sculptus, scilicet metallo sibi congruo: aut *saevit ferro\ dirae 5 
Dirae proprie sunt ultrices deae. et bene has interesse dicit proelio ; 
aut a Iove missas ad terrorem Aegyptiis inferendum, aut ad punien- 
durn Antonium, qui matrimonii laeserat foedus. 

702. sgissa discordia palla utrum ^scissa palla gaudens', an 
*scissa palla vadif et seorsum *gaudens'? ideo autem Discordia, quia 10 
unius civitatis et cives principes erant. et bene Diras Discordia sequi- 
tur ? quam Bellona comitatur: nam per Discordiam venitur ad bellurn, 
in quo necesse est sanguinem fundi, ideo ait *sanguineo flagetto' : Ho- 
ratius ira truces inimicitias et funebre bellum. 

704. activs haec CERNENS quem postea Actium nominavit 15 
Augustus. 

706. vertebant terga sabaei omnes isti populi Orientis sunt. 

707. ipsa videbatvr ventis apud plures (legitur) Gleopatram prio- 
rem fugisse, post insecutum Antonium. 

' 708. iam iamqve inmittere F. scilicet aviditate fugiendi. et 20 
hene *iam iamqui addidit, quia tempus operis in pictura declarari non 
poterat 

709. inter caedes inter suorum cadavera. morte fvtvra 
omine mortis futurae. 

710. iapyge ferri vento, qui de Apulia flans optime ad Orien- 25 
tem ducit; lapygia enim Apulia dicta est: Horatius obstrictis aliis 
praeter Iapyga. quem Varro de ora maritima argesten dicit 7 qui 
de Occidente aestivo flat hic in Apulia pestilens est. 

711. magno corpore aut ita eum 7 tamquam deum 7 magno cor- 



13 Horatius] ep. I 19, 49 || 26 Horatius] carm. I 3, 4 || 27 quem . . . flat] 
ef. Isid. or. XIII 11, 10 



1 tegisse F || uergilium F || 2 echeneis Masvicius : echen F || 5 scuptus L 
scultus HF || divae diuae ASH \\ sunt proprie JRL || 7 ad ante puniendum 
om. F\ 8 foedus] fidem F || 9 ad v. 702 siue scissa palla gaudens siae scissa 
palla uadit gaudet seorsum 1 || 10 uidit F \\ 11 diras B: dira ASLH diram M 
diri F || 15 anum AS (actium a) actiuum LH || 16 aug-r F || ad aecvm i. Ar 
supr. vers. cum dicit intendebat perpetuam operam pugnantis ostendit T || 
18 legitur addidi || 20 ad v. 708 in marg. ideo dicit iam iamque quia . . . po- 
terat T || 21 declarare F || 25 qui de Apulia] om. L (add. V), quod capulia H 
ad orientem Fas: ad horientem L adherentem ASBH ad tarentum Ml 
26 dicit B || obstriciis ASBH \\ 27 ore F || argestem F || 28 in Daniel: an F 
29 ad magno m. c. supr. vers. magno corpore id est tamquam deum ingenti 
forma T 



304 SERVII 

pore formatum accipiendum est: aut *magno% septemfluo. et non *cor- 
pore maerentem', sed *magno corpore pandentem sinus\ 

713. vocantem caervlevm in geemivm hoc de liistoria est; 
nani legitur Cleopatram praesagio mortis futurae oblitam esse re- 

5 cessus Aegypti petere ? in quibus facile poterat bella reparare. de 
qua re se moriens dicitur increpasse. bene ergo poeta adicit hortatum 
fuisse Nilum ut interitus fugeret, ideo Hota veste vocantem caeruleum 
in gremium\ latebrosaqve flvmina quia Nili origo nescitur, 
licet Plinius <T 51> dicat haud longe ab Aetliiopia Maurorum, 
10 post maiorem Atlantem, lacum esse, ex quo Nilus erumpit. quod 
videtur esse veri simile ex beluarum similitudine. 

714. triplici trivmpho tres enim Augustus habuit triumphos: 
nam primo die triumphavit exercitus qui Antonium vicerat navali 
bello, secundo qui Dalraatas vicerat, tertio ipse cum Alexandrino 

15 est ingressus triumpho. 

715. di8 italis votvm inmortale SAGRABAT videtur aedem Apollinis 
dixisse, quae est in Palatio. 

716. tergentvm hoc est pro multis. 

717. LVDISQVE VIAE PLAVSVQVE FREMEBANT hoc est, COmpita- 

20 licii ludi celebrati sunt. et est zeugma: nam et delubra fremebant. 

720. candentis limine phoebi in templo Apollinis in Palatio 
de solido marmore effecto, quod adlatum fuerat de portu Lunae ? 
qui est in confinio Tusciae et Liguriae: ideo ait *candentis\ 

721. dona recognoscit popvlorvm aurum coronarium dicit ? 
25 quod triumphantibus hodieque a victis gentibus datur. inponebant 

autem hoc imperatores propter concessam immunitatem. ideo ergo 
dixit c dona*: nam si hoc non esset, spolia diceret. aptatqve 

svperbis postibvs porticum enim Augustus fecerat in qua simulacra 
omnium gentium conlocaverat: quae porticus appellabatur *ad nationes'. 
30 724. hic nomadvm genvs atqui Antonius Orientis habuit popu- 

los; sed intellegamus has gentes Africae operas suas locasse et simul 
cum Antonio ab Augusto esse superatas. discinctos vel habitum 
eorum ostendit, qui usque in talos fluebat: quod Plautus ridet in 



2 pendentem F || 4 nam] non F \\ esse om. F \\ receptus B \\ 6 ad vocantem 
supr. vers. nt scilicet interins fugeret T \\ ortatnm F || 8 qnia . . . nescitur] de 
quornm nil origine scitur B quam loriginae scitur FL || 10 post maiorem om. 
BLH (add.l) || 15 ingressus est BM || 16 schol. ad v. 715 post Augustus (v. 
704) exhibet F, huc collocavit Daniel || aedem Apollinis Daniel: eadem opollo- 
nis F || 18 ad tekcentvm supr vers. finitus pro infinito T || multos F || 19 com- 
pitalici BL conpitalicium F || 20 zeumu G \\ freuebant F || 21 apollonis F \\ 
24 popvli F || 26 autem om. B || immunitatem Masvicius: emunitatem BM 
monetam L (i emunitatem i uitam superscr. 1) unitam H uitam ASF || 27 di- 
cit F || nam om. F || 30 nvmadvm ASBLM || 33 flucbat Fa: fluebant reliqui 



COMM. IN VERG-. AEN. VIII 713—728. 305 

Poenulo <V 2, 15)> dicens quae est illa avis? eum Afrum vidisset 
vestem dimissam trahentem; neque enim utuntur hodieque zonis: aut 
c discinetos ? dixit inliabiles militiae; omnes enim qui militant cincti 
sunt: aut certe inefficaces, ut contra c praecinctos' strenuos dicimus: 
Horatius altius ac nos praecinctis unum. unde et Graece svfa- 5 
vog appellatur non qui bonam zonam habet, sed qui est strenuus. 
mvlciber Vuleanus, ab eo quod totum ignis permulcet: aut quod 
ipse miilcatus pedes sit, sicut quibusdam videtw: aut quod igni mulceatur. 

725. lelegas Thessalos: Lucanus de Thessalia <VI 383> mox 
Lelegum dextra pressum descendit aratrum. carasqve 10 
Carae insulani populi fuerunt piratica famosi, victi a Minoe, ut et 
Thucydides et Sallustius dicunt. GELONOS populus Scythiae. 

726. evphrates ibat iam mollior vkdis sentiens quasi se 
esse superatum: Horatius minores volvere vertices. 

727. morini populi Gralliae in finibus, qui Britanniam speetant, 15 
proximi oceano. rhenvs fluvius Galliae, qui Germanos a Gallia 
dividit. 'bicornis' autem aut commune est omnibus fluviis, aut proprie 
de Bheno, quia per duos alveos fluit: per unum qua Romanum im- 
perium est, per alterum qua interluit barbaros, ubi iam Vahal dicitur 

et facit insulam Batavorum. 20 

728. dahae populi Scythiae ? a parte septemtrionali iuncti Per- 
sidi: unde Davi dicti. aeaxes hic fluvius Armeniae, quem pon- 
tibus nisus est Xerxes conscendere. cui Alexander Magnus pontem 
fecit, quem fluminis inerementa ruperunt. postea Augustus flrmiore 
ponte eum ligavit, unde ad Augusti gloriam dixit *pontem indignatus 25 
Araxes\ 



5 Horatius] sat. I 5, 5 || 7 Vulcanus . . . permulcet] cf. Macrob. Sat. VI 
6, 2. Don. ad Ter. ad. I 2, 10; hec. I 1, 8 || 12 Thucydides] I 4 || Sailustius] 
hist. inc. 8 Dietsch., I 78 Kritz. || 14 Horatius] carm. II 9, 22 || 22 Araxes . . . 
ruperunt] cf. Isid. or. XIII 21, 16 

2 demissam H || odieque sonis F || 4 certe] cetera F || strenuos . . . unum 
om. F || 5 praecinctis unum] praecincti sunt unum ASBLM (corr. m) prae- 
cincti sunt H || euzonos LM euzona A8 uzono B euzono H euzonus F \\ 
6 qui est om. F \\ qui om. ASHL || est] et L es 1Z"|| strenicus F || 7 mvlcifek 
ASBHM || 8 ipso F \\ mulctatus Masvicius || mulceatur F: mulcatur Daniel 
mulctatur Masvicius. fort. igni ferrum mulceatur || 9 schol. ad lelegas om. F || 
11 cara H\\ insulam SF (insularum s) insulai L {corr. T) || et om. F || 12 tuchi- 
dides ABL tucydides SH duchydides M tuchidides F || dicit H\\ populos F || 
15 in galliae fimbus F \\ 18 alveos om. H \\ qua] quo M \\ 19 post per alterum 
in Beginensi spatium relictum est in quo qua interluit barbaros scripsit Laniel. 
interluit Barbaros edidit Stephanus: quae puto Servii esse, cui nolim tribui 
per alterum qua Dahae populi Scythiae || 21 dahae A danae # indae L (Indo- 
miti dae l) inda H indomiti dahae M indomiti dachae B indomite dahae F \\ 
seythiae populi F || 22 daui F: Dani Laniel || armeniae fluuius F \\ quem . . . 
conscendere om. MFl || quem] quae AH\\ 23 xerses AS exerses L serxes H || 
cui] vel cui Masvicius. cui Alexander . . . Araxes in marg. inf. scrips. I || 
24 ruperant l \\ 25 ad] et l \\ dicit l 

Servii comm. Vol. II. Fasc. I. 20 



306 SERVII COMM. IN VERG. AEN. VIII 729-731. 

729« per clipevm vvlcani hic distinguendum : nam *Vulcani pa- 
rentis 9 non procedit. parentis nunc honoris. 

730. RERVM futuraruin, quae nondum fuerunt. imagine gavdet 
ignarus erat veritatis, sed triumphorum imagine delectabatur. 

731. ATTOLLENS VMERO FAMAMGlVE ET FACTA NEPOTVM Si ^fata? legeHs, 

hoc est, quae nepotes fataliter fecerunt. hunc versum notant critici quasi 
superfluo et humiliter additum nec convenientem gravitati eius: namque 
est [eius] magis neotericus. famamqve gloriam. nepotvm poste- 
rorum. 



2 parentis . . . fuerunt om. F \\ nunc honoris] in aliquibus autem libris ita 
liabetur, Per clypeum Vulcani: hic distinguendum est, nam Vulcani parentis 
non procedit: nam dona parentis, id est matris accipiendum est add. Fdbricius. 
nunc Veneris pro nunc honoris coni. JBurmannus. sed nihil mutandum: Servius 
enim parentis ad Volcani refert, ideo dicit honoris esse, non cognationis \\ 
5 legeris Daniel: legiri F \\ 6 quae F: quod Daniel || fatualiter F\ cretici F || 
7 superflao Daniel: profluo F || humiliter F: inutiliter Daniel || 8 eius seclusit 
Masvicius || neutericus F netutericus G || famamqve . . . posterorum om. F 



SERVII GRAMMATICI 

IN VBRGILII AENEID0S LIBRVM NONVM 
COMMENTAEIVS. 

1. atqve EA diversa penitvs dvm p. G. in hoe libro mutaiio 
est rerum orunium: nam et personae et loea alia sunt et aliud nego- 
tium ineipitur; ab Aenea enim transit ad Turnum, a Tuscia ad 
Ardeam, a petitione auxiliorum ad bellum. quem transitum quidam 
culpant, nescientes Vergilium prudenter iunxisse superioribus nego- 5 
tiis sequentia per illam particulam c atque ea d. p. dum parte gerun- 
tur ? , scilicet dum offeruntur arrna, dum dantur auxilia. c &m' enim 
cum sit conmnctio, foic tamen adverbii vim obtinet: Terentius mea 
nifoil refert y dttm patiar modo. sane formatus est iste liber ad 
illud Homeri, ubi dicit per noctem egressos esse Diomeden et Vlixen, 10 
cum capto Dolone castra penetrarunt: nam partem maximam et 
oeconomiae et negotiorum exinde habet. diversa penitvs valde 
diversa, id est longius remota, vel apud Pallanteum vel in Etruria: 
unde paulo post <(10)> dicit c nee satis ? extremas Corythi penetravit 
ad urbes Lydorumque manum'. 15 

2. irim Iris quasi £Qig dicta est: numquam enim ad concilia- 
tionem mittitur, sicut Mercurius, sed ad disturbationem. et est 
ministra non tantum dearuin, sed et deorum: nam praeter Homerum 
et Vergilius hoc probat, dicens <(800)> aeriam caelo namluppi- 
ter Irim dimisit, germanae haud mollia iussa ferentem. 20 



8 Terentius] Eun. II 3, 29 || 16 Iris . . . dimisit] exscr. mythogr. II 6 et 
Luct. Plac. ad Stat. Ach. I 220. cf. mythogr. III 4, 2 et 6 



2 nam et aliae personae vulgo \\ 3 incipit L || transit BMF et in ras. I: 
traxit ASH\\ tusciam H\\ ad om. LH (add. I) || 4 peticione ALM \ 5 uergi- 
lium F || superioribus negotiis iunxisse B || 6 sequentia om. B || illam] eam B || 
8 aduerbis obtinet F, corr. Daniel. possis et adverbii locum tenet || 9 ad illa 
BF\\ 11 penetrarent ASM \\ 13 id est] et J3" || 16 irin ALHM, om. B || Iris 
om. M || eris ABLF \\ enini om. AS \ 18 nam praeter homerum F: nam prae- 
ter deorum ASBL (praeter in ras. I) nam pater deorum H nam praeter dea- 
rum Ml, om. mythogr. II et Steplianus || 20 irin L || dimittit S (corr. s) de- 
misit F 

Servii comm. Vol. II. Fasc. II. 21 



308 SERVII 

3. avdacem ad tvrnvm forteni sine felicitate, sicut de Pal- 
lante diximus <(VIII 110)>. et modo mtdaciae laus oportuna, quia ad 
audendum exhortandus est. 

4. parentis pilvmni Pilumnus et Pitumnus fratres fuerunt dii. 
5 liorum Pitumnus usum stercorandorum invenit agrorum — unde et 

Sterculinius dictus est — Pilumnus vero pinsendi frumenti: unde 
et a pistoribus deus colitur. ab ipso et pilum dictum est. quidam 
Pilumnum et Pitumnum Castorem et Pollucem accipiunt: non nulli 
laudum deos: Varro coniugales deos suspicatur. saceata valle 

10 ideo c sacrata ? ; quia ? ut diximus <I 441)> ; numquam est lucus sine 
religione. sedebat ut Asper dicit c erat' ; quae clausula antiqua 
est et de usu remota. secundum Plautum autem c sedere 5 est con- 
silium capere, qui inducit in Mostellaria <T 1, 54)> servum dicentem 
sine iuxta aram sedeam, et dabo meliora consilia. sed se- 

15 cundum augures c sedere 9 est augurium captare; namque post designa- 
tas caeli partes a sedentibus captantur auguria: quod et supra ipse 
ostendit latenter, inducens Picum solum sedentem, ut <TII 187> 
parvaque sedebat succinctus trabea, quod est augurum ; cum 
alios stantes induxerit. ergo c sedebat' aut erat aut consilia capiebat 

20 aut augurabatur. unde et hic lucus vice aedis sacratae accipi debet: 
quod plenius illo loco dictum est <TII 174)> hoc illis curia templum. 
aut quia in locis sacris sedentes (qui) consilia habituri erant, curiam 
in templo hdberent: quod Numa cum sciret, Vestae aediculam, non 
templum statuit, ne ibi senatus haberi posset et ipsa necessitate vir 



4 Pilunmus et Pitumnus . . . dictum est] exscr. mythogr. II 183. cf. Isid. 
or. XVII 1, 3 



1 de] et F || ad v. 3 in marg. oportuna est hoc loco laus audaciae que ad 
audendum exhortatur T || 2 audaciae] aut latio F || 3 audiendum F || exortan- 
dus G || 4 paeentis . . . dictum est om. F || pitumnus BLHM bitumnus AS. 
ab aliis scriptoribus Picumnus vocatur. cf. Preller Boem. Myihol. I 3 p. 376 || 
fuerunt et dii Masvicius || 5 bitumnus Sa piturum H \\ 6 sterculinius ASL 
sterquilinius B M stericulinius H || Pilumnus . . . dictum est post sacrata hdb. H 
II pensende ASH (pensendi a pinsendi s) pensendi L || 7 quidam . . . suspica- 
tur e Turonensi edidit JDaniel || 9 laudum] infantium Burmannus e scholio ad 
Aen. X 76 adscripto. sed e Varronis (d. v. p. B. lib. II) verbis a Nonio (p. 528 M .) 
laudatis r infantium' deos parum accurate dictos esse apparet quos Varro ipse 
r coniugales* appellari docuerit. quod interpres dicit laudum deos a non nullis 
putatos esse Pilumnum et Pitumnum inde videtur explicandum esse qiwd veteres 
a Castoribus, quibuscum illi comparantur, equites in re fortiter gerenda adiuvari 
crediderunt. cf. Preller Boem. Mythol. II 3 p. 300 sqq. || 10 ut diximus supra LF 
|| 13 monte laria F, corr. Laniel \\ 16 captantur LM: captare namque ASH 
optabantur B captabantur F \\ 18 succinctus] om. AH, sede M sua intus F \\ 
20 uicae aedis se sacratae accipi debat F, quocum consentit G, nisi quod acci- 
piebant exhibet pro accipi debat, quod ipsum JDaniel correxit || 22 qui add. 
Masvicius || abituri G || 23 stiret ueste ediculam G \\ 24 templum om. G || sena- 
tos habere F, corr. JDaniel 



COMM. m VERG. AEN. IX 3-11. 309 

introiret locum. nam et ipsa consilia a sedendo quasi considia dicta 
sunt; sedentium enim animi tranquilliores fiunt. 

5. thavmantias securicluHi poeticam Thaumantis filia. ceterum 
ex admiratione hoc nomen accepit, quae admiratio de eius coloribus 
nascitur. 5 

6. divvm promittere nemo ? nemo' pro c nullus' posuit. et 
est acyrologia: nam c divum nemo' non possumus dicere, cum pro- 
prie c nemo' sit c ne horno 9 . 

7. avderet docet per transitum multa interdum temporum 
ratione provenire, quae numina praestare non possunt: quod etiam 10 
paulo post in matris deum petitione Iuppiter probat, dicens <(96)> 
cui tanta deo permissa potestas. volvenda pro Wolubilis\ 

8. aeneas vrbe et socns ab occasione. et ostendit quid illi ex- 
pugnandum sit, quia caret defensore. vrbe urbs ista, quae est ftutam 
<TII Ibiy ipse humili designat moenia fossa. Jianc castrum Lau- 15 
rens ait dici Varro, oppidum tacet sed ubi primum Aeneas egressus 
sit, eum locum Troiam nuncupari traditur. 

9. palatini prolepsis est 

10. nec satis quia occurrebat ab Euandro eum facile posse 
remeare. corythi penetravit ut totam \iri\ Etruriam peragrasse 20 
videatur. Goryfhi autem montis Tusciae, qui ? ut diximus <VII 209> ; 
nomen accepit a Corytho rege ; cum cuius uxore concubuit luppiter, 
unde natus est Dardanus. *penetravit' autem bene, quia supra dixerat 
*penitus\ 



1 nam . . . dicta sunt] cf. Isid. or. VI 16, 12 || 3 thavmantias . . . nascitur] 
exscr. myfchogr. II 6 et Luct. Plac. 1. 1. || 6 nemo . . . ne homo] cf. Charis. 
p. 96, 15 K. et Isid. or. X 184 



1 considia] consilia F || 2 animi om. G \\ tranquiliores F. ex verbis quae 
sunt unde et hic . . . tranquilliores fiunt eum qui pleniorem commentarium com- 
Xjosuit nihil ab auctoribus suis accepisse puto nisi haec hic lucus . . . curia templum 
et quia in locis sacris sedentes consilia habere solebant: nam et ipsa consilia 
. . . tranquilliores fiunt: illa ad lvco (v. 3), Jiaec ad sacrata valle sedentes 
(v. 4) adscripta fuisse videntur. reliqua ipse e Servianis ad VII 153 et 174 
scholiis addidit • singulae scliolii sententiae quam non sint apte inter se conexae 
nemo non videt. || 3 poetam B poetica Stephanus || 4 quae] quia Burmannus || 
5 nascitur] et Graece &ccv[icc dicitur add. Fabricius || 8 ne homo F: nec homo 
reliqui || 10 peruenire L (corr. I) || quae . . . possunt] quae numquam praestare 
possunt, H || praestare non possunt om. L (add. I) || 11 improbat E || 13 ad v. 8 
in marg. agit ab occasione T || 14 quae est tutam] quae est dicta Troia ut 
Burmannus. fort. quae est tutamentis ab Aenea firmata vel saepta, ut ipse 
e. q. s. urbs ista, quia est tuta, ut F. Schoellius || 15 castrim F || 17 traditur F 
traditus* Daniel tradit Masvicius \\ 18 prolempsis F prolemsis G- 1| 20 remeare] 
ad troiam scilicet quam fecerat in morem castrorum in marg. add. 1 1| in secl. 
Daniel. totam ille Etruriam F. Schoellius || 21 qui] quia F || 23 ad penetravit 
supr. vers. bene dicit penetravit quia supra dixerat penitus diversa parte T 

21* 



310 SERVII 

11. lydorvmqve manvm omnia haec ad occasionem faciendi per- 
tinent ex longinquitate, ut dictum est, regionis. 

12. nvng tempvs a metu. armat agrestes ne ei formidinem 
iniciat, agrestes esse commemorat. 

5 13. tvrbata arripe castra aut *arripe et turba': aut turbata 

invade per absentiam Aeneae. Hurbata' autem inordinata: aut certe 
Hurba et arripe\ 

14. paribvs alis id est aeqaalibus. et ostendit aequalem volatum. 

15. fvqa pro *veloci reditxC ; neque enim fugit. secvit svb 
10 nvbibvs arcvm hoc est duxit, ut <TI 899> ille viam secat ad 

naves. et re vera arcus ipse variis coloribus sectus est. bene 
autem c sub nubibus' ; quia sine nubis beneficio arcus non videtur. 

16. agnovit ivvenis deest *eam\ et Irim tantum agnovit, non 
et a quo missa esset ; utrum a Iove ; an a Iunone. hinc est quod 

15 dicit c quis te mihi nubibus actam detulit in terras 3 ? unde apparet 
eum scisse nuntiam illam et lovis et Iunonis esse. 

19. repente item aliud augurium: namque cum Iris sine nu- 
bibus non possit videri ; post eius abscessum statim est secuta sere- 
nitas. clara autem bene addidit ; quia tempestas tcov {ibGgov est. 

-20 20. discedere caelvm chasma dicit factum ; id est subitam 

aeris disruptionem et quendam recessum: per quod vult videri chasma 
Irim se recepisse. medivm autem bene dixit; nam est et summum ; 
unde est (I 225y sic vertice caeli constitit. nubes autem in 
medio sunt ; ubi omnia ista sunt signa quae dicit ; id est Iris, sere- 

25 nitas ; chasma: nam si in summo fierent, nullus videre potuisset. 
humani enim oculi altiorem et nimium splendorem ferre non possunt. 
sane chasma est ; ita enim Plinius vocat ; disruptio et quidam caeli 
recessus. in auguralibus libris inter ostenta etiam caelum discessisse 
dicitur. et quidam hic *caelum' pro aere accipiunt, ut Lucretius 
(IV 134)> in hoc caelo qui dicitur aer. 

27 Plinius] nat. hist. II § 96 



4 supr. vers. 11 omnia ista ad occasionem faciendi ex longinquitate regio- 
nis pertinent T \\ hoccasionem F || pertinet F || 3 ad nvnc t. supr. vers. agit a 
metu T || a om. G \\ nei formidini none iniceat L (corr. 1) \\ 6 invade om. JR || 
ad tvrbata supr. vers. inordinata T || inordinata autem aut certe F, correxi || 
8 aliis F || 9 ad fvga supr. vers. ueloci reditu T || 12 quia] quasi M || 13 ivve- 
nis . . . dicit om. H\\ 14 esset] sit F || 15 apperet eam F, corr. Daniel || 17 Iris] 
ipsis F | 18 post cuius abscissum F || 19 addit H || 20 discendere L (corr. I) 
discindere H discere F || chasma autem A || 21 disruptionem] distinctione H || 
secessu F || per om. L (add. I) || uidere F || casma irim A casmatrim 8 casma- 
tri H inter chas marim F, Irim om. & || 22 nam] irim a \\ 25 fierent E: fieret 
reliqui || 26 humani autem AS || splendorem F et exemplaria : altiorem ASBHMl 
alciora L. aetherem et nimbura altiorem F. Schoellius || 28 discessus exempla- 
ria non nulla || in fulguralibus libris coni. P.Begell || ostenta Laniel: est emta F \\ 
discisse F, correxi 



COMM. IN VERG. AEN. IX 11-29. 311 

21. palantesqve polo stellas bene 'palantes', quasi in 
alienum tempus errore venientes: aut *palantes' quae sunt palantes, 
epitheton stellarum perpetuum. omina tanta scilicet caelestia. et 
haec omina pro signis vel auspiciis posuit. 

22. qvisqvis in arma vocas vel Iuno vel Iuppiter. 5 

24. oneeavitqve aethera votis iterum atque iterurn, aut 
alia atque alia est vota pollicitus. locus autem iste dictus est secun- 
dum augurum morem, apud quos fuerat eonsuetudo, ut si post 
acceptum augurium ad aquam venissent, inclinati aquas haurirent 
exinde et manibus et fusis precibus vota promitterent, ut visum 10 
perseveraret augurium, quod aquae intercessu disrumpitur: unde 
etiam in duodecimo visum augurium non procedit neque sortitur 
exitum firnium, quia cycnus, dimissus ab aquila, in fluvium cecidit ; 
ut <^XII 255> praedamque ex unguibus ales proiecit fluvio. 
hinc videtur etiam Turnus minime potuisse liberari. 15 

25. IAMQVE OMNIS CAMPIS EXERCITVS IBAT APERTIS intelle- 

gamus hunc exercitum primo cpnfuse in campos ruisse, post dige- 
stum in ordines, ut sit sequentium fluminum congrua comparatio: 
quae flumina dicit post camporum inundationem in alveos suos 
reverti. nam hoc vult dicere: ut de campis flumina in alveos re- 20 
deunt, sic digesta est in acies militum multitudo, quae fuerat ante 
diffusa. 

26. dives eqvvm per genetivum frequentius utimur hac figura, 
quam per ablativum. sane hic secutus veteres cuius rei dives addidit, 
cum alibi subtraxerit, ut <TV 263)> dives quae munera JDido et 25 
<VII IV) dives inaccessos ubi Solis filia lucos. 

27. coercent cogunt, colligunt, alias *continent% alias *con- 
pescunt\ non nulli ^postrema" pro *postremas partes' accipiunt. 

29. sedatis amnibvs quia Nilus exundat aestate, cum cetera flu- 
mina inminutione quieta sunt. 30 



1 in alienum errorem uenientes AS (corr. a) || 3 perpetum F (perpetuum G) || 
omjnia ASF (corr. a) || ad omina t. in marg. quasi diceret in campo (sic) uocor 
sequor prouocantem. omina autem hoc loco signa et auspicia debemus intelle- 
gexe T || 4 haec] hic Masvicius || 10 et fusis] etfusis F || vota om. B || mitterent 
. . . aquae om. BLH (in marg. add. T) \\ 11 intercessum F || 12 in .XI. M || 
non procedit nec sortitur exitum firmum F: quod aquae intercessu disrumpitur 
firmum Serviani libri, nisi quod firmum est MM firmum non est l || 15 hic 
M || turno H turnum F || liberare H \\ 18 sequentium in fluminum ASH (in 
del. a) || 19 suos . . . alveos om. F || 20 alveos suos vulgo || 26 diues incesso rubi 
solis et rtq. G || 27 colligunt om. H || ad coercent supr. vers. cogunt colligunt 
interdum significant (sic) continent et interdum compescunt T || 28 ad postrema 
supr. vers. id est postremas T \\ 29 ad sedatis a. supr. vers. quietis quia nilus 
aestate exundat cum . . . sunt T 



312 SERVII 

30. altvs per tacitvm ganges fluvius Indiae est, qui secun- 
duro. Senecam in situ Indiae novem alveis fluit, secundum Melonem 
septem: qui tamen et ipse commemorat non nullos dicere, quod tri- 
bus alveis fluat. Vergilius tamen, Nilo eum iungens, septem alveos 

5 habere significai hanc varietatem Donatus fugiens longum hyper- 

baton facit, dicens c ceu surgens septem amnibus Nilus aut Ganges\ 

altvs per.tacitvm sane bene addidit c per tacitum altus', hoc 

est per profundam altitudinem; nam licet erescat, intra ripas tamen 

est ; nec ; ut Nilus, superfunditur campis; unde Asper distinxit c altus 

io per tacitum 5 . et bene agmen exercitus flumini conparavit, quia et 

fluviorum agmina ipse dicit <II 782> leni fhtit agmine Thybris. 

pingvi FLVMINE nilvs Nilus dictus est quasi viav llvv, hoc 

est novum limum trahens: quod volens exprimere dixit c pingui flu- 

mine ? ; id est fluore, quae res fecundam efficit terram: quod et ipse 

15 in georgicis <II 187)> ostendit dicens liquuntur montibus amnes 

felicemque trahunt limum item et viridem Aegyptum nigra 

fecundat harena. 

31. cvm reflvit campis hoc est a campis rediit; tunc enim omnia 
ora eius apparent: alias, cum abundat, una eius facies est 

20 34. ab adversa castris opposita, an venienti agmini? qvis 

GLOBVS id est quantus: admirantis enim est ; non interrogantis; nec 
enini interrogat qui nuntiat. 

37. hostis adest hic distinguendum ; ut c heia' miiitum sit 
properantium clamor. et est Ennianum, qui ait heia machaeras. 

25 ergo c heia ? ingenti clamore dicentes ad portas ruebant. alii c hostis 
adest ; heia ? legunt. alii *lieia' non a persona ad personam dictum 
pntant, sed ipsum poetam quasi actu rei et imaginatione exclamasse. 

1 secundum Senecam in situ Indiae] fragm. 11 ap. Has. III p. 420 || 12 Ni- 
lus . . . fecundam efficit terram] cf. Isicl. or. XIII 21, 7 || 16 et] georg. IV 291 || 

24 Ennianum] ann. v. 585 ap. Vahl. p. 85 

2 fluit . . . alveis om. B || Melam Masvicius. cf. Mel. III 7, 68 || 3 quod 
tantum tribus alveis Fabricius quod tribus tantum alveis Masvicius || 4 uer- 
giHus .F|| 7 addit H \\ 8 per ante profundam om. F \\ crescant EH[\ 9 nec ut 
nilus F: nec iussu A nec ius S nec tacitum ius BLH (del. Z), om. M. for- 
tasse intra ripas tamen est taciturnus nec superfunditur campis || distinxit] di- 
xit B || 10 et om. G || exitus G || 11 agmina thyibris F || 12 neanei a,Yn AS 
nean cyain B neaneylin L neane iacin H NeANeiAra M NeaneiAYN F || 15 Un- 
quuntur L lincuntur H || 19 aparent F || habundat F || 20 ad adversa supr. vers. 
castris opposita siue ab agmine ueniente T || agmini G agmmine F ', sed ne 
add. man. rec. || 23 eia Bl ea L || 24 annianum B enniarum H iniarum F II 
ait] it AS arc H || eia ASBHl, om. L || macheras libri, nisi quod machera F || 

25 eia BF || portam B || ad heia supr. vers. quidam heia non a persona ad 
personam dictum uolunt sed ipsum poetain sub imaginatione actae rei excla- 
masse T || a] ad F || a persona om. G || 27 quasi hactu rei et maginatione 
(magnatione G) et clamasse F. quasi tactum rei imaginatione F. SchoeUius 
quasi in actu rei et imaginatione vel quasi in actae rei imaginatione ego 



COMM. m VERG. AEN. IX 30—52. 313 

39. NAMQVE ITA DISCEDENS PRAECEPEKAT exCUSatio TroiailO- 

ruro, ne portas clausisse tiniore viderentur. optimvs ARMIS peri- 
tus arinoruni, clux egregius, qui et futura provicleret. 

40. si qva interea fortvna fvisset scilicet bellicus casus. 

42. tvtos servarent aggere mvros id est tutos beneficio aggeris 5 
muros. 

43. pvdor iraqve monstrat licet eos hortaretur ira et pudor. 

44. obigivnt obices ponunt, vel obicibus muniunt, et per hoc clau- 
dunt. facessvnt %ic Yaciunf, alias *discedunt\ ut illa hinc facessat. 

45. tvrribvs pro *in turribus'. 10 

46. tardvm agmen pedituni dicit, qui equituru comparatione 
tardi sunt. 

47. vrbi Troiae ; quam fecerat Aeneas castrorum in morem. 

48. macvlis qvem thracivs albis figura: maculas albas habens. 

et nove albas maculas dixit ; cum proprie macularum haec sit natura ; 15 
ut obscuritate sua album aliquid infuscent. 

49. CRISTAQVE TEGIT GALEA AVREA RVBRA pro * gaUd Cristas 

habens rubras\ sed duo ablativi sunt et duo nominativi ; quos me- 
trica ratione diseernimus; nam c rubra crista 5 longae sunt ultimae ; 
quia ablativi sunt casus. sane huius niodi versus pessimi sunt. 20 

51. en ait eclipsis festinationis exprimendae gratia : qiiidqtiid cnim 
addideris sensus admittet. 

52. principivm pvgnae hoc de Romana sollemnitate tractum 
est. cum enim volebant bellum indicere ; pater patratus, hoc est 
princeps fetialium, proficiscebatur ad hostium fines ; et praefatus 25 
quaedam sollemnia, clara voce dicebat se bellum indicere propter 
certas causas ; aut quia socios laeserant ; aut quia nec abrepta ani- 
malia nec obnoxios redderent. et haec clarigatio dicebatur a clari- 
tate vocis. post quam clarigationem hasta in eorum fines missa 
indicabatur iam pugnae principium. post tertium autem et tricesimum 30 

9 illa] Ter. Phorm. IV 3, 30. cf. Serv. ad Aen. IV 295 



^ 1 descedens L descendens H || 2 uideatitur H || 4 schol. ad v. 40 om. F \\ 
seilicet et bellicus casus AS\\ 5 ad tvtos s. a. m. supr. vers. beneficio aggeris 
seruarent tutos muros T || agge G || aggeres F || 6 muros om. G || 8 ad obicivnt 
supr. vers. obices ponunt vel obicibus muniunt et ab alia manu claudunt ob- 
struunt T || claudunt] ludunt F || 9 ad facessvnt supr. vers. faciunt implent T || 
14 ad macvlis q. t. a. supr. vers. id est maculas albas habens T \\ figura (figu- 
ras Daniel) maculis albas habens F, correxi || 15 hoc sit macularum B haec 
sit macularum L \\ natura] om. BL (add. Z), macularum H || 17 ad cristaqve 
t. a. a. k. supr. vers. tegit illum galea- cristras rubreas (sic) habens T \\ 18 ru- 
bans F || 19 crista rubra B || 21 ad en a. supr. vers. eclipsis est festinationis 
exprimendae gratia facta T || 28 reddiderant StepJianus primus || a claritate vo- 
cis om. B || 30 principium pugnae. hasta in hostium fines missa indicabatur 
principium pugnae post tertium autem et tricesimum diem . . . primamque 
deorum tellurem hab. T || tricisimum F (corr. man. rec.) 



314 SERVII 

diem quam res repetissent ab hostibus, fetiales hastam mittebant. denique 
eum Pyrrhi temporibus adversum transmarinum hostem bellum JRomani 
gesturi essent nec invenirent locum, ubi hanc sollemnitatem per fetiales 
indicendi belli celebrarent, dederunt operam, ut unus de Pyrrhi militibus 
5 caperetur, quem fecerunt in circo Flaminio locum emere } ut quasi in 
hostili loco ius belli indicendi implerent. denique in eo loco ante aedem 
Bellonae consecrata est columna. Varro in Cdleno ita ait duces cum 
primum hostilem agrum introituri erant, ominis causa prius 
hastam in eum agrum mittebant, ut castris locum caperent. 

10 ergo bene hoc poeta de more Bomano tractum Turno utpote duci dedit. 
sed in hac consuetudine fetialis, qui bellum indicebat, antequam hastam 
iaceret, etiam terram hostium contestabatur : unde quidam volunt Aenean 
scientem quod bellum gesturus esset, sicut a sibylla cognoverat, ubi ad 
Italiae partem debitam venit, primum adorasse terram, ut <VII 136)> 

15 geniumque loci primamque deorum Tellurem. 

53. clamoeem excipivnt socn legitur et c clamore\ si c cla- 
rnore', sensus erit talis: hastae iactum socii clamore comitantur; si 
c clamorem ? ; intellegimus Turni eos clamorem excepisse et cum fre- 
mitu eum secutos esse, id est excipiunt clamorem Turni et cum fre- 

20 mitu eum sequuntur. 

54. inertia corda non re vera ; sed sicut hostibus videbatur. 

56. arma vmos vehementius *viros 9 pronuntiandum. gastra fo- 
vere veteres *fovere' pro *diu incolere' vel *habitare' dicebant. 

57. aditvmqve per avia qvaerit etiam per avia. sane ex- 
25 primitur Turni violentia; nam viam per avia nullus requirit. 

59. AD cavlas munimenta et saepta ovium. est enim Graecum 
nomen V detracto: nam Graeci avldg vocant animalium receptacula. 

7 Varro in Caleno] Biese p. 247 || 26 nmnimenta . . . receptacula] exscr. 
Isid. or. XV 9, 6 



1 feciales F \\ 2 pyrri F || 3 hubi F || sollenitate itatem F \\ fitiales F (corr. 
man. rec.) || 4 celebrent F || pyrri F || 5 flaminio T fmmineo F (corr. man. rec.) 
|| ut] at F || 6 ante edem T: antea dem F ante pedem Daniel \\ 7 columna] 
bellone add. T || in calencita ait F || 8 introituri erant T: introitum rerant F 
introitum ierant Baniel || omnis F || 9 mitebant F || 10 bene] be F || duce F T, 
corr. Gommelinus || 11 hoc F || 12 unde quidam uolunt scienter aeneam fecisse 
qui cum bellum gesturus esset . . . primum adorauerit terram . . . tellurem T || 
13 sybilla F \\ 17 actum H\\ 19 eum ego: eos .F|| secutos Daniel: secutus F \\ 
20 sequuntur] secutos l. ceterum veroa quae sunt et cum fremitu . . . Turni 
Servii esse videntur et a librario aliquo a priore et cum fremitu ad alterum 
aberrante omissa || 21 non] nam B \\ 22 ad vmos supr. vers. uehementer inhoc 
loco j>ronuntiandum est uiros, a^FovERE in marg. fouere ueteres pro incolere 
et . . habitare ponebant sicut . . . T (ante habitare duae litterae evanuerunt. 
post sicut quid olim scriptum fuerit hodie non potest cognosci) || 23 inicolere F || 
vel] et Daniel \\ ducebant F, corr. Commelinus \\ 25 per avia] peruiam II || que- 
rit L || 26 enim] autem F || nomen om. AS || detracto] adiecto H tracto L 
(corr. I) natracto H \\ aulas libri 



COMM. IN VERG. AEN. IX 53-74. 315 

unde in sacris aedibus et in tribunalibus saepta, quae turbas prohibent, 
caulas vocamus. 

60. nocte svper media ultra mediam noctem, id est plus 
quam media, vel maiore eius parte. et est bona elocutio, facta per 
syllepsin ; ut si dicas c legi nocte super media ? ; id est ultra mediam 5 
noctem; nulla enim syllepsis est ; quae non et casum mutet, et 
egeat subauditione, ut <285> hanc ego nunc ignaram huius 
quodcumque pericli. 

61. inprobvs ira non Hra inprobus% sed Hra saevif : totum autem 
summa brevitate narratum. io 

62. saevit in absentes fantasiam saevitiae expressit, qua lupi 
sic circa caulas fremunt ; ut in ipsis animalibus solent. 

63. ex LONGO eabies absoluta elocutio, ut si dicas c ille fame 
fatigatur ex longo'. sangvine pro *a sanguine'. 

66. et qva via clavsos c qua ? adverbiuni loci est ; non pro- 15 
nomen: nam non stat versus ; si c via' septimus sit ; non nominativus. 
ergo c qua via ? per quam partem via vallo Troianos excutiat. legitur 
tamen c et quae via' ; et est sensus absolutior. 

67. effvndat in aeqvvm in planum 7 in campum. 

70. invadit sogiosqve incendia foscit ovantes hysteroprotcron, ut 20 
aviditatem iuvenis ostenderet. *incendia' autem pro materia, ex qiia 
incendia sequuntur: et videtur eventum posuisse. 

72. tvm vero ut signum incendendarum navium datum cst. 

73. facibvs pvbes accingitvr atris pro *ad faces accingitur% 
ut sit dativus, ut <TI 235)> accingunt omnes operi: aut *accingitur > 25 
armatur ; instruitur facibus. 

14. diripvere fogos quaeritur ; quid ibi faciant foci. sed in car- 
minibus quaedam nec ad subtilitatem nec ad veritatem exigenda sunt. 



1 tibunalibus F || 2 caulas Salmasius exercit. Plin. p. 647: clausas F aulas 
Daniel. sciens videtur monachus aliquis clausas pro caulas posuisse || 3 ad nocte 
s. m. supr. vers. plus media nocte T || 4 parte] transacta additur vulgo || facta 
om. LH || 5 sinlempsin A sinlemosin S silempsin H silensin L syllempsin H 
sylempsin M sillempsin F \\ 9 ira^pbus .F || 11 fantasia iii*§ saeuitiae M fantasia 
nfa euitae H \\ qua] quia BF\\ 12 solet BF\\ ad solent in marg. haec add. I: 
hoc dicit: sicut lupus ueniens ad caulas ouium fremit et audiens agnos exer- 
cere balatum, seuit in ipsos absentes, tamquam inter illos sit, non aliter in- 
fiammantui' irae in turno lustranti et rnuros et castra. || ad fatigat supr. vers. 
instigat cogit T. cf. Non. p. 304, 8 M. || 13 soluta B \\ 15 est loci AS || 17 per 
quam partem uia F: p. q. p. uiam ASH p. q. p. uiae BLMa || extiat F || 
18 quae] qua H || 19 effvdat F \\ ad m aeqvor supr. vers. in planum campum || 
21 ad incendia supr. vers. non re uera incendia sed materiam T || 22 sequitur 
F, corr. Daniel || etentum G || 23 ad tvm v. supr. vers. ut signum datum est 
incendendarum nauium T || 24 facibvsqve AcciNaiTVR atris libri Serviani || ad 
facibvs supr. vers. pro ad faces T || accigitur F || 25 dauus F || 26 instruitur] 
Atris quasi Ietiferis: nam faces ardentes sunt add. Fabricius || 27 faci F, corr. 
Daniel 



316 SERVII 

aut certe *focos\ quos ibi habere potuerunt. picevm fert fvmida 
lvmen sordidior enim in taedis et ignis et fumus est. 

76. QVIS devs o mvsae quia res deorum est et ardua ; ideo 

per se eam non potest dicere. hic autem gloria Turni latenter 

5 ostenditur, cuius vis nisi a numinibus repelli non potuit. tevcris 

aut detraxit praepositionem *ab% ut sit *ab Teucris'; aut *Teucris' in 

honorem salutemque Teucrorum incendia classibus avertit. 

78. pkisca fides facto SED fama perennis omnis antiquitas 
difficile pura et incorrupta manat in posteros. hoc enim dicit: 

10 factum hoc licet priscum sit ; id est antiquum ; tamen fama eius non 
est oblitterata temporis vetustate. alii sic intellegunt: fabulosum est 
quidem, sed fides eius rei penes priscos est: ekts enim rei, cuius aucto- 
rem facere noluit 7 sic ordinem protulit alii: iam quidem evanuit ftdes, 
hoc est nemo credit factum, adhuc tamen fama vivit et dicitur. *priscd 

15 autem *fides' a&oitKjtCa, quasi non sit facta historia. 

79. qvo primvm hoc est c in initio'; non enim secundo factae 
sunt naves apud Idam ab Aenea. formabat id est formare 
cogitabat; non enim in Ida ; sed apud Antandrum factae sunt. et 
bene phrygia in ida, quia et in Greta est alia Ida, ut <(III 105)> mons 

20 Idaeus ubi et gentis cunabula nostrae. 

80. alta pelagi absolutum est ; ut c lata camporum 5 . 

81. ipsa devm fertvr GENETRix figmentum hoc licet poeti- 
cum sit ; tamen quia exemplo caret ; notatur a criticis: unde longo 
prooemio excusatur. nam ideo et prisca ratione religionis et Iovis 

25 beneficio dicit esse perfectum, ut naves mutarentur in nynrphas ; 
quo vel aliqua ex parte possit esse verisimile. sane quidam ^fertur* 
reprehendunt, quod dicendo auctoritatem rei detraxerit. alii laudant, 
quod dicendo *fertur' incredibili rei auctoritatem dare noluerit. 
berecyntia mater deum a monte Phrygiae Berecynto ; cuius ultima 



1 hibi F || 2 ex tedis M l \\ 3 et om. Fa \\ 4 tanta L (t latenter superscr. T) 
litante H || 6 ad incendia t. supr. vers. aut a teucris auertit aut in honorem et 
salutem teucrorum de classibus auertit incendia T || ut si F || 9 manet S ma- 
nuaut B || postera F || hoc . . . dicit] ergo hoch (sic) dicit F || 10 non est fama 
eius AS || 11 temporum F || ad v. 78 in marg. quidam hoc sic intellegunt fabu- 
iosum est quidem sed eius rei fides penes priscos est non nulli autem euanuit 
quidem fides id est nemo credit factum sed adhuc fama uiuit T || 12 rei] ei F || 
an cuius se auctorem? || 13 iam] tam F\ 15 axiopistia F || ficta Bentleius apud 
Hedicke Varia p. 7 facta historica (scil fides) F. Sclioellius || 16 in om. LF \\ 
secundae B || 17 formare cupiebat 1 cogitabat L forma t recogitabat H || 19 
frigia F || 20 nostra F \\ 23 creticis BLF priscis Masvicius e Begio codice |[ 
26 ad v. 81 quidam reprehendunt cur dixit fertur quod auctoritatem rei detra- 
xit. alii laudant quod in re incredibili noluit auctoritatem dare T || 27 rep- 
dunt G || 28 incredibi F incredibile G \\ 29 berecynthia AS bebechintja B 
berecintia Lm berecinthia HM verecynthia F || berecyntho A berechinto B 
berecinto L uerecincto F \\ cuius F: quibus Serviani liiri 



COMM, IN VERG. AEN. IX 76-85. 317 

syllaba caret aspiratione, quam addimus quotiens montem Deli 
Cynthum dicimus. est autein tenuis ista discretio, quibus nominibus 
subtrahi debet aspiratio: nam ecce Ripaei ; montes Areadiae ; non 
scribuntur cum aspiratione: quam addimus cum Riphaeos ; montes 
Scythiae ; significamus. 5 

82. da nate petenti ac si diceret, ei quae iubere debuerat. 
et dicendo *nate* et *parens 9 iteratione auxit adfectum. 

83. domito te poscit olympo videtur hoc dicere: praesta ei ; 
cuius beneficio servatus ad Olympi regna venisti. Saturnus enim 
cum omnes consumeret filios, Iovem solum esse non potuit ; celatum 10 
matris auxilio. *doniito ? ergo c 01ympo 5 in tuas scilicet leges per 
beneficium meum mundo redacto. sane haec narratio tertii lihri erat, 
sed dilata est, ut hic oportunius redderetur, a%it ne bis idem diceretur: 
potest ergo aut xatcc tb (jlcjtico^svov videri, aut hysteroproteron. 

84. pinea silva mihi congrue: nam pinus in tutela est matris 15 
deum. 

85. in arce fvit svmma hoc est apud Gargara ; quae dicta 
sunt quasi cara caros ; id est caput capitis ; altitudinis altitudo: cara 
est enim uscpaAiy. Gargara autem sunt montis Idae cacumina ; propter 
quod dixit c in arce summa'. sane et hic locum sacratum ostendit. 20 
et *pinea silva lucus fuitf tdle schema est ut nec tamen interea 
raucae, tua cura, palumbes feminino plurali femininum singulare 
iungitur, item neutrum singidare, ut ite meae, quondam felix pecus, 
ite capellae, aui dttobits femininis phtralibus masculinum singidare, 
ut <(XII 336> Iraeque Insidiaeque, dei comitatus. qvo sagra 25 

17 Gargara . . . nscpccli]] cf. Luct. Plac. in Stat. Theb. I 549 || 21 nec ta- - 
men] buc. I 57 || 23 ite meae] buc. I 74 



1 quotienscumque F \\ 2 cinthum ALH chinthum B canthum F \\ 3 de- 
beat MF || riphei ASH ripei BLM rifei F || non] montes ASH || 4 cum] 
quam F || quam] quod M \\ rephaeos F || 7 ad tva caea pakbns supr, vers. cum 
dixit nate et cara parens auxit affectum T || 9 cuius om. ASH (add. a) || bene- 
ficia AS (corr. a) beneficiis L beneficios H || 10 fiiios] suo Qege suos) add. F \\ 
Iovem . . . auxilio] iouis solus esse potuit celatus matris auxilio H || esse] ab- 
sumere add. F \\ 11 in tuasilicet lege L (corr. I) || 12 tertii scripsi Burmannum 
secutus qui liaec adnotavit c puto respici ad initium lib. III ut pro II legendum 
est 9 : tunc.II F tunc hn G || erant G \\ 14 cata to siopomenon F || 15 raatris 
deum est F || 18 cara earas S %aga xQcizog vulgo \\ cara] caric B \\ 19 K€cj)aaii M 
K€(f>AH F |j 20 dicit B duxit H || ad lvcvs supr. vers. id est consecratus locus 
id est in summa religione T || 21 ut om. JDaniel || 22 palumbes] ubi add. Da- 
niel || feminium F || singulare iungitur . . . comitatus] sic locum constitui siiigir 
aeneae quodam felix pecus aut duobus feminis pluralibus masculinum singulare 
que deico mitatus F singulare iungit. Et Ite meae quondam felix pecus, ubi 
duobus foemininis pluralibus neutrum singulare que dei comitatus* Haniel, 
quem Masvicius secutus est, nisi quod ite capellae post pecus addidit et que 
dei comitatus omissis neutrum singulare respondet scripsit || 25 scJiolium ad qvo 
s. f. post quod est prius (v. 87) liab. F || ad qvo s. f. supr. vers. sciiicet friges T 



318 SERVII 

ferebant non addit qui 7 sed intellegimus Phrygas: item <III 106> cen- 
tum urbes hahitant magnas, id est Gretes. et bene arbores con- 
secravit quibus inmortalitatem petitura est. 

86. nigranti picea c nigranti ? umbrosa. et c picea ? arboris 
5 genus est ; unde pix desudat. liarum autem secundum Plinium quin- 

que sunt species, sicut etiam supra <VI 180> diximus. 

87. has EGO non c trabes' ; nam de aeere naves non fiunt: unde 
melius arbores intellegimus, referentes ad piceas vel pinos. sane 
notandum trabes eum dixisse de arboribus, cum non dicantur trabes, 

10 nisi iam caesae et compositae. abutitur ergo eo quod posterius est 
pro eo quod est prius. classis egeret pro *classe% genetivus pro 
ablativo. et iusta Aeneae petitio, et concedentis benignitas numinis 
exclusit piaculum: nam his remotis sacrilegium committeretur. ideo 
addidit *laeta dedi\ 

15 88. timor anxivs aut perpetuum est timoris epitheton: aut 

certe verum timorem voluit significare, ut separaret ab eo qui ex 
cupiditate nascitur prosperorurn, ut <T 137> exultantiaque hau- 
rit corda pavor pulsans. 

89. solve metvs id est meos. 

20 91. prosit nostris IN montibvs ORTAS bona brevitate detraxit 

et c his' et c esse ? ; nam plenum est c prosit his ortas esse in mon- 
tibns nostris': quod fecit elocutionis causa. sane hic ostendit quod 
supra arcem dixit pro monte. et bene *ortas% ut sensum quendam na- 
vibus daret, verbum de origine commoda. 

25 92. torqvet qvi s. m. aut sustinet, aut nutu suo regit. 

93. qvo fata trahis ostendit fata posse aliquatenus trahi, 
non tamen usquequaque. hinc enim dicit c quo' ? id est- ad quam 
rem. petis istis id est pro istis; nam sic dicimus c peto tibi% 
id est pro te. aut ^istis' utrum precibus, an navibus? 

30 95. eas habeant ius; nec enim possunt aeterna esse quae ab 

hominibus facta sunt: Horatius debemur morti nos nostraque. 
nam sicut animi facta inmortalia sunt ; ita corporis pereunt: Sallu- 



5 Plinium] nat. hist. XVI § 38 sqq. || 31 Horatius] a. p. 63 || 32 Sallustius] 
cf. Iug. 2, 2 



1 addi F \\ 3 petura F || 7 acerte H \\ 8 pinus F cf. Neue Formenl I 2 
p. 515 j| 9 eum . . . trabes Servii sunt || trabes] non dici add. M, non add. V\\ 
10 caesae] sint vulgo additur \\ et diu compositae l \\ 11 genitivus Daniel: sed 
datiuus F || 17 prosperitate L prosperitatis l || 19 ad metvs supr. vers. scilicet 
meos T || 24 dare F \\ commodi G. fort. verbum de origine animantium com- 
modavit || 25 regit om. L || 26 trihis H vocas tkahis F || 29 istis utrum JDaniel: 
sistis utrumque F || 31 nos om. ABLH (add. I) || 32 animae LM || ita . . . 
inmortalia sunt om. LH (add. I) 



COMM. IN VERG. AEN. IX 86-109. 319 

stius eeteriiixi studia omnia nostra, sieuti aninia, inmortalia 

SUnt. CERTVSQVE INCERTA PERICVLA LVSTEET AENBAS SeCUTUS 

dubia iemptet. et hoc dicit: casibus licentiam haec petitio vult adi- 
mere. nam Aeneas sorte qua homo est ; navigationis debet timere 
periculum: quod perit, si eius navibus aeternitas detur. 5 

96. cvi tanta deo permissa potestas c cui' ac si diceret 
c ne regi quidem deorurn'. *permissa' autem data, ut hoc possit 
praestare. 

97. defvnctae liberatae, ut <TI 83)> o tandem magnis 
pelagi defuncte periclis. portvsqve tenebvnt nautico usus 10 
est verbo ; cum de navibus diceret. 

98. qvaecvmqve hic ostendit aliquas esse perituras. evase- 
eit vndis de undis exierit, cum venerit ad eum locum ; de quo 
navigatura iam non sit. alii legunt c evaserit undas' ; quod si est, 
intellegimus ^quaecumqvie evaserit undarum periculum'. 15 

100. moetalem eeipiam poemam bene dixit c mortalem ? : nec 
enim potest fieri ut eadem res et mortalis sit et inmortalis; sed ut 
sit inmortalis, ante est ut desinat esse mortalis. 

101. qvalis neeeia doto non dixit c tales erunt': sic supra 
<II 223> qualis mugitus, fugit cum saucius aram taurus. 20 

104. pee pice toeeentes ardentes: et est figmentum poeticum. 

105. totvm nvtv tremefegit olympvm Honiericum est ybiyuv <J' 
iXilt^ev "OXvyLTtov. 

106. adeeat peomissa dies promissum tempus advenerat. 

107. tveni iniveia scilicet ? quam inferebat. et modo c iniuria' 25 
est ddLxrj{icc, id est iniustitia. hinc est apud comicos iniurius qui 
audet aliquid contra ordinem iuris. et bene c iniuria' 7 quia et contra 
necessitatem fati, guod Troianos ad Italiam venire conpulerat, et 
contra rationem foederis bella commoverat. dlii *iniuria 9 violentia 
accipiunt. 30 

109. nova lvx hoc est repentina, id est nimbus deorum: quod 



22 Homericum] 11. I 530. cf. Macrob. Sat. V 13, 22 || 25 iniuria est in- 
iustitia . . . iuris] exscr. Isid. or. V 26, 10 



1 inmortalia sunt sicuti anima JR \\ 2 ad certvs securus, ad incerta dubia 
supr. vers. T |j 3 licentia F || 4 qua] quia H || 7 ne regi H: nec regi ASBMl 
ne egi L nerigi F || permisso F || 13 cum venerit om. F \\ 14 nauigandum B 
nauigatur H || undas . . . evaserit Servii sunt || 17 sed ut sit inmortatis Servii 
sunt || 19 dota F cloto l || talis F || erunt] sed intellegendum est scilicet add. 1 1| 
23 €a€aiz€n oaimiton F || 24 scliol. ad aderatp. d. om. F || 26 AaiKHMA A aaiKNMA H 
aaiKHMA M || 27 quia] om. ASBLH, nam Stephanus \\ 28 fati BM : faci ASLH || 
fati quod Troianos Commelinus: factque troianos F fas ee q; troianos G fati 
Troianos Daniel || conpulerant F || 29 rectionem F 



320 SERVII 

ipse paulo post dicit. in secundo <(616> nimbo effulgens. et hic 
*lu% 9 proprie, aliter postea <728> continuo nova lux oculis effulsit. 

110. nimbvs lumen, quod capita deorum arribit. 

113. ne trepidate pro *ne festinetis'. et per hoc significatur 
5 ideo ad navium defensionem egressos non esse Troianos ; quia numen 
vetavit. 

115. qvam sacras dabitvr pinvs fabula tolis est: Attis, puer spe- 
ciosus, cum matris magnae praeesset sacris, a rege civitatis suae 
adamatus est; sed cum intellegeret vim sibi a rege instare, clam in 

10 silvas profugit. cam ergo inventus vim sibi videret inferri, verenda 
stupratoris abscidit, qui moriens eandem ipsam partem corporis puero 
abscidit. quem semianimem sub pinu latentem cum invenissent antisti- 
tes matris magnae, perlatum in templum deae frustra conati refcere, 
defunctum sepelierunt. cuius ut perpetua maneret memoria, mater 

15 magna instituit, ut quotannis in sacris suis plangeretur, pinumque 
arborem, sub qua iacuerat, tutelae suae adscripsit, et effecit ut cultores 
sui viriles sibi partes amputarent, qui archigalli appellantur. 

116. ite deae pelagi alii hucusque volunt matrem deum lo- 
cutam: prope enim videtur absurdum ipsam indicare quae sit, cum iam 

20 nymphis et audientibus utique et videntibus dicat. alii iungunt c gene- 
trix iubet': et putatur melius 7 quia postea ait <(X 220)> quas alma 
Cybebe numen habere maris nymphasque e navibus esse ius- 
serat. 

121. obstipvere animi rvtvlis hoc est Butulorum; dativus pro 
25 genetivo. obstipvere rvtvli timuerunt ergo Rutuli, timuit Mes- 

sapus ? numinis marini filius ? qui utique fiducia patris et sui nihil ex 
mari timere debuerit, vel certe <VII 692)> quem neque fas igni cui- 
quam nec sternere ferro; timuit Tiberis. per hos autem gradus ; 
id est Mutuli, Messapus 7 amnis, maior Turni designatur audacia. tale 
30 est et in quarto <529> at non infelix animi Phoenissa, 

122. et amnis ravca sonans licet antiquitas hahuerit c hic 9 
et c haec amnis^ melius tamen est accipere c rauca sonans 5 pro 
c rauce 5 ; quani* *rauca amnis 5 . 



4 ne trepidate pro ne festinetis] cf. Non. p. 408, 5 M. 



1 effulgens] .... legens F (quinque fere Utterarum spatio relicto) legen G || 
3 abyt F, ambit Daniel, qui addidit ut saepe dixi: quod nescio unde petitum 
sit || 6 uetuit BF \\ 8 a rege Daniel: a gere F \\ 9 a rege . . . vim sibi om. G || 
elam] quasdam Daniel || 11 ipsa paritem G || 12 semanimem G \\ antistes 2P, 
corr. Daniel || 15 quodannis F || 17 ampotarent F || apellantur G || 19 eum iam 
nemphus F, corr. Daniel \\ 21 quia Danieli que F || 26 fidutia F || et haud scio 
an secludendum sit || nihil et mari F, corr. Daniel || 27 fas] stas F || 28 timuit] 
etiam add. Daniel || 29 Messapi Daniel || amius F || talis F 



COMM. IN VERG. AEN. IX 110-131. 321 

123. REVOCATQVE PEDEM TIBERINVS AB ALTO nunc ipsum deum 

territum dixlt: supra, undas fuisse perterritas et in se repressas. 

124. avdagi tvrno ecce ubi confirmat epitheton, quod Turno sem- 
per inponit. et hoc colore futuram orationem ostendit. 

125. animos tollit dictis magnanimitatem suam ; qiiia ipse 5 
non terreatur, conprobat dictis. tale est et illud e contrario <TIII 
223)> turbatumque oculis. potest tamen accipi 7 eorum animos 
tollit, gui erant territi: et hinc *increpat\ 

126. teoianos haec monstra petvnt id est appetunt ; hoc est 
ad Troianomm pertinet damnum, ut <I 717> reginam petit. 10 
ivppiter ipse scilicet qui omnibus praestare eonsuevit: unde et 
luppiter dietus est ; quasi iuvans pater. ergo c auxilium solitum' non 
eirca Troianos accipimus ; sed quod ipse omnibus praestare consue- 
vit. alii ^auxilium solitum^ auxilium fugae accipiunt. 

127. NON TELA NEQVE IGNES EXSPECTANT RVTVLOS non ex- 15 

jDectant Troiani ut Rutulorum telis aut ignibus pereant ; qui iam 
navium amissione perierunt. 

128. maria invia tevcris color est: nam rem quam pro se 
Troiani putabant, in contrarium vertit ; dicens navigationis et fugae 
auxilium perdidisse Troianos ; quos constat pro felicitate habuisse 20 
navigationis vitare discrimina. 

129. rervm pars altera adempta id est naturae rerum. rervm 
pars altera dempta humanae enim naturae duo elementa concessa 
sunt ; mare et terra. 

131. nil me fatalia terrent nihil pro *non\ et tacitis oc- 25 
currit quaestionibus ; dicens: si fataliter se ad Italiam venisse dicunt ; 
iam venerunt ; completa sunt fata. et callide tacuit quod erat fatale: 
Troiani enim dicebant Italiae sibi regua deberi. et est oratorium 
quaestiones ita proponere ; ut facile solutionis sortiantur eventum. 

11 scilicet . . . iuvans pater] cf. Gell. V 12, 4; Isid. or. VIII 11, 34 (| 25 
Nihil pro non] cf. Don. ad Ter. Eun. IV 5, 9 



1 ad revocatqve p. supr. vers. cnm proprie animantium sit reuocare pedem 
notandum est quod sua auctoritate fluuiorum posse dici ostendit uirgilius T \\ 
deum territum] tieum eritum F \\ 2 supra] cf. VIII 240 || 4 et hoc loco refu- 
turam F, corr. Gommelinus || 6 dictum B || de contrario ASF || 1 ad vltro 
animos t. supr. vers. potest accipi quod eorum attollat animos qui erant ter- 
riti T || 8 hinc Daniel: ins F |j 9 appetunt] contra troianos supr. vers. add. I || 
hoc est . . . damnum non deouerunt cum Servianis coniungi || 10 ut reginam 
petit om. F , reginam petit post adpetunt hab. G || 13 quod om. L \\ 14 ad 
avxilivm s. supr. vers. quidam intellegunt auxilium solitum auxilium fugae T 
16 ignibus aut telis F || quia nauium L (corr. I) || 17 perierunt om. LH (add. I) 
20 habuisse] quod iam habebant finem uagandi supr. vers. add. I || 23 naturae^ 
vecturae Buherius || 25 et Daniel: ut F \\ 27 sunt om. AS (add. s) || 28 dicunt 
LH (dicebant T) || oratorum AM\\ 29 facilem F 



322 SERVII 

132. si QVA phryges prae se iactant *iactant% quasi et ista 
confingant. aut *prae se iactant' prae se ferunt. 

133. tetigere qvod arva quaestio est, an superare possint qui sorte 
venerint. et, sicut supra dictum esb, per concessionem argumentatur : 

5 etiam si vera sint quae iactant, tamen iam completa sunt Hetigere quod 
arva fertilis Ausoniae Troes'. 

134. SVNT ET MEA CONTRA EATA MIHI llOC falsum est quod 

clicit Turnus. sed in arte rhetorica timc nobis conceditur uti men- 
dacio, cum redarguere nullus potest ; ut hoc loco est: quis enim 

10 vere potest scire ; Turno data sint ; necne ; responsa? sane quia scit 

falsum esse quod dixit ; argumentis probare dicta contendit, dicens 

esse sceleratam gentem ; raptam sibi coniugem: in quo facto utitur 

Graecorum exernplo, qui rapta Helena gentem delevere Troianam. 

136. conivge praerepta invidiose sponsam coniugem vocat. 

15 nec solos tangit atridas iste dolor eur non in similitudine 
criminis sit poenae similitudo? si culpa repetitur ; supplicia quoque 
geminentur. 

138. periisse semel satis est quasi obiectio estj ut si dicatur: sed 
periisse semel satis est, immo vero semel satis fuit eos peccasse: ex quo 

20 colligitur quotiens peccaverunt, totiens eos perire debere. 

139. PENITVS MODO NON GENVS OMNE PEROSOS FEMINEVM modo 

omne genus femineum non eos penitus perosos decebat ; propter quod 
ante perierunt. locutus est autem figurate. 

140. medii fidvgia valli quod inter Troianos Buhdosque sit me- 
25 dium. et bene de muris nihil dixit. 

141. fossarvmqve morae non tutela ; sed mortis dilatio. 

142. an non vidervnt . legitur et c at non viderunf: si c an 
non' ; absolutum est; si c at non' ; inceptiva est particula ; ad ornatum 
pertinens: Horatius at o deorum quidquid in caelo regit. tale 



29 Horatius] epod. V 1. cf. Don. ad Ter. Andr. IV 1, 42 



2 fingant EH fingunt L (confingunt T) confringant F || aut Daniel: eam F || 
prae se ferunt Masvieius: praeferunt F \\ 3 ad v. 133 in marg. per concessio- 
neni argumentatur hoc loco quasi dicat etiamsi uera sinfc quae iactant iam 
completa sunt T || possent F, correcci || 5 sunt F || 9 in hoc loco Fl \\ est om. F |j 
10 vere om. F || Turno data sint] si turno uere data sint F || Turno] cur non 
Hl sunt AL (sint al) \\ 11 dixit] loquitur F \\ 12 sceleratam esse M || ob raptam 
Fabricius || ucitur H iacr F || 13 ob raptam helenam F || 14 vocat] dixit B 
15 similitudinem HF || 18 ad perisse supr. vers. quasi obiectio est haec T 
19 et quo F, corr. Daniel || 21 modo] ita inquit sunt mulieris causa uexati u 1 
detestari deberent etiam nomen femineum supr. vers.. add. I || 22 perosos esse 
vulgo || dicebat ASL (corr. T) oportebat F || 24 ad medii p. v. supr. vers. quod 
inter troianos et rutulos erat medium T || intra F || 26 quasi non tutela Fabri- 
cius || 27 videbvnt A || ad non F || 29 caeloest regit M 



COMM. IN VERG. AEN. IX 132-155. 323 

est <^VII 363)> at non sic Phrygius penetrat Lacedaemona 
pastor. et est exemplum a maiore ad minus, hoc est: at 7 credo, non 
viderunt Neptuni manu fabricata moenia conflagrasse } ut ftduciam vitae 
in exiguo (vallo) et parva fossa habeant. 

144. legti ferro utrum * ad ferrum lecti\ an potius *acie lecti% 5 
ut si dixisset *virtute lecti\ vallvm historice locutus est. vallum 
autem dieitur ipsa niunitio; nani valli fustes sunt ? quibus vallum 
niunitur: ipse de sustentaculis vitium primus vallos sub tecta 
referto. 

145. trepidantia gastra ut <(13^> turbata arripe castra. io 

146. non akmis mihi vvlcani bene arma generaliter dixit: 
nam e£jpse habuit a Vulcano, sed solum gladium ? ut (XII 90> 
ensem ; quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat et 
Stygia candentem tinxerat unda. per hoc autem quasi latenter 
dicit se Achille esse meliorem, qui se Troianos etiam sine divinis 15 
armis superare posse confidit. 

147. addant SE protinvs omnes ne timere videatur auxilio- 
rum niultitudinem ; dicit incrementa esse victoriae. quidam ^protinus 9 
hic pro *Mcet 9 accipiunt. 

151. lvce palam propter tenebras et furta inertia. vel *luce% 20 
quod Ilium nocte captum est: *palam\ quia insidiis. 

153. qvos distvlit hector bene solius Hectoris facta est 
commemoratio ; ut ostendatur perisse eum, qui potuit esse terrori: 
per quod vult Aenean nihil fortiter in bello fecisse Troiano. et satis 
Hectori dedit, quasi plus esset differre, quam vincere. 25 

154. melior qvoniam pars acta diei id est maior et prima. 
an quoniam diei hoc optimum, quod matutinum? 

155. bene oestis coepora rebvs in eo tantum ; quod hostes 



6 vallum . . . munitur] cf. Isid. or. XV 9, 2 || 8 primus] georg. II 409 
27 an quoniam . . . matutinum] cf. Non. p. 2, 14 M. 



2 supr. v. 142 argumentum a maiore ad minus siue a specie quia quod 
semel potuerunt ipsi greci facere possunt et alii T || 3 nectuni G \\ conflagras- 
set F, corr. Daniel || 4 vallo add. Masvicius. in exigua et parva f. h. Comme- 
linus || 5 acie lecti JDaniel: ac relicti F malim c a me lecti 5 || 7 autem Daniel: 
aut F || 10 arripere F || 14 haec F || 17 ad addant s. p. o. supr. vers. pro qua 7 
litate materiae deprimit omnia. et in hoc loco protinus quidam intellegunt 
pro licet T (pro . . . omnia Tiberii Donati sunt) || 20 inertia] quia noctu captum 
est ilium supr. vers. add. I || ad lvce p. supr. vers. quia nocte ilium captum 
est propterea dicit luce et palam quia per insidias captum est T || 23 perisse 
BLHF: ipse ASMl \\ 24 et satis . . . vincere post Troiano collocavi, post 
terrori habet F || 27 diei F. Schoellius: dici F dicit Daniel an quoniam dicitur 
hoc e. q. s. ego 

Servii comm. Vol. II. Fasc. II. 22 



324 SERVII 

non ausi sunt egredi: nam nihil egerant ergo liortativa est oratio ad 
socios, ut audaciores esse debeant, cum videant se tirneri. 

156. proovrate verbum conposihim, id est curate. pvgnam 
SPERATE parari scilicet contra Troianos, non a Troianis, ne vi- 

5 deatur contra supra dicta omnia nunc sociis inferre terrorem. ergo 
a me parari sperate, id est pugnaturos vos scitote, licet hostes muris 
se teneant, ut <XI 18> arma parate animis et spe praesnmite 
bellum. 

157. vigilvm excvbiis excubiae diurnae sunt, vigiliae nocturnae. 
10 160. centeni qvemqve secvti centurionuni scilicet, ex more 

Romanae militiae: nam ex numero militum qui eos sequuntur, gra- 
dus dignitatis apparet. 

161. pvrpvreis oristis ivvenes hic versus per figuratum ablativum 
prolatus est 

15 162. variantqve viGEs ut invicem potent. 

163. indvlgent vino ablativus casus est, et deest *sibi% ni figu- 
ratum est. indvlgent vino\ ex fiducia scilicet: sequitur <(186> cer- 
nis quae JRutulos habeat fiducia. vertvnt crateras aenos 
potantes exhauriunt et est hemistichium Ennianum. 

20 164. gvstodia nomen ambiguum, sed modo *quae custodif. 

166. e vallo pro muro. armis alta tenent bona elocutio, id 
est armati tenent alta, hoc est muros. ^tenentf autem custodiunt 

167. trepidi formidine festini per formidinem: nam non est 
iteratio. 

25 168. explorant confirmant pontesqve qui fiunt in muris 

angustioribus ? ut sit facilior transitus ad divisas muri partes. 
propvgnacvla pilas murorum. ^ 



9 excubiae . . . nocturnae] cf. Isid. or. IX 3, 42 || 19 Ennianuin] ann. 
v. 502 Vahl. 



1 egredi] Homeri est (II. II 381) vvv d' £q%86& : ' liti Ssltcvov iva ^vvaycQ- 
[isv uQiqa add. D || egerent F \\ ortatiua F \\ 2 sotios G \\ audatiores F || timere G || 
4 parati ASL || 5 omina Masvicius || sociis (sotiis M) inferre terrorem MF: 
socios inferuorem ASH sotios putare inferiores JR sotios inferre terrorem L, 
sed re terrorem in ras. 2 1| terrorem] sperate autem dixit quia cupidos eos osten- 
dit pugnae et uictoriae, ut uiros fortes add.D || 6 a me pararis parat F, corr. 
Daniel || 9 nocturnae sunt M \\ 10 more om. JRLH (in ras. scr. I) || 11 romana 
militia JR || 12 apparet] unde et milites dicti a mille et tribuni militum dicti 
sunt %iIiccq%oi add. D || 13 pvrpvrei Daniel || 15 ut . . . potent] vices stationum 
Commelinus, quem Masvicius et Burmannus secuti sunt. || 17 cernis] om. Daniel, 
enim Masvicius || 19 emisthium L emisthicium H emistichium reliqui || 20 ad 
cvstodia s. v. quae custodiebat T || 21 ad e vallo s. v. de muro, ad et armjs 
s. V. bona est elocutio id est armati custodiebant alta id est muros, ad tenent 
s. v. custodiunt T || pro] e Daniel || bone locutio (lucutio G) F |[ 22tenent 
om. G || aut G || 25 ad exploeant s. v. attentius obseruant T || 27 pilas] om. L 
(add. ?), pinnas F 



COMM. IN VERG. AEN. IX 156—182. 325 

171. eectoees ivvenvm legitur et c iuveni": si c iuveni ? ? Asca- 
nio; si c iuvenum ? ; magistros niilitum accipe. 

172. sortita periclvm aut sorte divisa ad defensionem peri- 
cli: aut par timens jgerieulum, qiiocl quisque eooperiretur. 

173. qvod cviqve tvendvm est exercet unusquisque vices ad 5 
id quod aceipit tuenduni. 

175. ida venatbix a plerisque Ida mater Nisi accipitur, quia 
dixit Wenatrix': nam si montem volueris accipere, abusive Idam 
venatricem dictam intellege ; pro c venationibus abundantem 9 : nam 
c venatrix 5 est proprie quae venatur ; non quae venationibus abundat. 10 
aut ^venatrix' pro his qui in ea venantur, ut domitrixque Epidau- 
rus equorum. 

176. iacvlo celerem bene inducit Nisum optimum esse iacu- 
latorem, et lianc praemittit armorum peritiam ? qua plurimum poterit 

in Euryali defensione. 15 

178. troiana neqve indvit arma hoc est qui nondum belli- 
cosa arma induerat, id est acceperat. et hoc dicit: pulcher quidem 
erat ? sed nondum bellandi peritus. 

179. prima ivventa num prima lanugine? intonsa hoe ad sua 
tempora rettulit; alioquin heroes non tondebantur. " 20 

180. amor vnvs erat id est eodem studio flagrahant. pariterqve 
in bella rvebant aut simul, aut similiier et pari virtute } id est aeque 
fortes erant. 

182. dine hvnc ardorem mentibvs addvnt evryale an s. 
c. D. E. d. c. apud Plotinum philosophum et alios quaeritur, utrum 25 
mentis nostrae acies per se. ad cupiditates et consilia moveatur, an 
inpnlsu alicuius numinis? et primo dixerunt, mentes humanas mo- 
veri sua sponte; deprehenderunt tamen ad omnia honesta inpelli 
nos genio eir numine quodam familiari, quod nobis nascentibus datur, 
prava vero nostra mente nos cupere et desiderare: nec enim potest 30 



11 domitrixque] georg. III 44 || 21 pariter sirniliter] cf. Don. ad Ter. Eun. 
I 2, 12 || 25 apud Plotinum e. q. s.] exscr. mythogr. III 6, 19 



1 iuuenis BF || si iuveni] si iuuenis B, om. MF || ascanium BF \\ 3 diuisi L 
diuise II || 4 ad sortita p. s. v. id est par timens periculum . . . experiretur T \\ 
aut parturiens periculum F || 5 tvendi A tvendo F || est om. AMF || 8 Iclam] 
id est AS (del. a) \\ 11 hiis F \\ 14 qua ex quia L || poterit om. AS, potuerit M || 
15 defensationem JR defensionem L (corr. I) || 16 troiana nec M F troianaqve L 
troianeqve H || 19 ad intonsa i. definit tempus aetatis. lanugine id est prirnam 
lanuginem barbae tunc emittebat T (definit tempus aetatis Tib. JDonati sunt. 
id est . . . emittebat is scripsit qui Tironianis notis utebatur) || 20 rectulit F || 
21 ad amor v. e. s. v. id est . . . flagrabant, ad pariterqve i. b. r. aut simul 
. . . erant. ruebant cum impetu se effundebant T || eodem I: eorum F \\ 22 et] 
aut T || id est om. T || 25 plotinam F \\ 27 duxerunt S || 30 proba F (prava 
man. rec.) 

22* 



326 SERVII 

fteri ut prava numinum voluntate eupiamus ; quibus nihil malum 
constat plaeere. unde nune hic ortus est sensus: hoc enim dicit 
Nisus: o Euryale, dine nostris mentibus cupiditates iniciunt et desi- 
deria ; an deus fit ipsa mentis cupiditas? mentibvs vero addvnt 
5 bene dixit c addunt*: nam animus mi natura prudens est ; sed ei 
additur ut aliquid inpatienter desideret. non nulli tamen inter cupi- 
ditatem et cupidinem hanc differentiam esse volunt, ut masculino genere 
Cupidinem deum ipsum, id est %ov "Eqcozcc significemus, feminino cupi- 
ditatem: quamvis hocauctores plerumque confundunt 
10 183. dira magna. 

184. aliqvid magnvm scilicet per hostes transitum. 

185. agitat molitur. qviete